Eivind Myklebust

#fff

I den fullstendig sjelerivande førre boka si, «Snu deg. Edvins bok» (2022), skriv Therese Tungen om å miste sonen, som får ei hjernebløding og døyr heilt brått sommaren før han fyller sju år. Boka er skjelvande, akutt, men tenkjer òg langs lengre linjer; tittelen peikar til dømes mot dei eldgamle mytane om etterlatne som prøver å hente sine kjære attende til livet, men opplever at dei blir dregne ned att i dødsriket. Etter ei utlegging om slike mytar, om Balders daude og om Orfeus og Evrydike, slår Tungen fast: «Edvin er på den andre sida av elva, kjempa kjem ikkje attende med han i armane. Vi blir trekt framover anten vi vil eller ikkje». Likevel kjem den lyslugga guten støtt attende, i tankane, i draumane, midt på dagen, midt på natta: «Tapet ligg som ein straum, like under, ofte over overflata».

å lese Tungens nye roman utan å høyre nokre ekko frå sørgjesongen i Edvins bok. «Den andre sida av elva» handlar likevel om heilt andre mytar, heilt andre traume og tap, og romanen er ei både plot- og kjenslemessig medrivande forteljing om ein utflyttar som vender attende til Tverrbygda, den fiktive Gudbrandsdalsbygda ho flykta frå som 16-åring. I opninga har Karnanne – eller Karen Anne, som ho vel heiter for oss som ikkje pratar døl – sett seg på toget frå Oslo etter å ha oppdaga ei melding på telefonen til ektemannen Knut. Når samlivet raknar, byrjar noko å løyse seg opp i henne, og fortida pressar seg fram og inn i livet hennar att: Ho bestemmer seg for å ta opp att den ufullførte masteroppgåva si, der ho skreiv om gamle folkesegner frå Gudbrandsdalen om bergtekne jenter. I bygda ho er på veg mot, mista ho sjølv systera Alicia under uklåre omstende i ungdomen, og snart får vi vite at Karnanne sjølv blei valdteken av den mistenkte drapsmannen ei tid før systera blei funnen død i elva.

av elva» er ei kvardagsnær krimaktig forteljing der desse samanhengande hendingane frå fortida blir nøsta opp i mellom kaffitårar, bygdeprat og besøk hos faren på gamleheimen. Berre ved å vise seg i bygda, kvervlar Karnanne opp grums frå fortida, og snart blir det påtrengjande å finne ut kva som hende med systera. Det er ei nokså langsam og tolmodig forteljing, som likevel held lesaren i spenn: Tungen lèt Karnanne nærme seg hendingane og dei involverte liksom i sirklar, og held såleis lenge på uvissa om kven som veit noko og kva dei veit. Ho held også på tvilen som knyter seg til eigne og andre sine minne, og til kven desse menneska ein trur ein kjenner eller har kjent, eigentleg er. Dette siste har også implikasjonar for livet Karnanne legg bak seg, men for meg blir aldri sideblikka til ektemannen Knut i Oslo like engasjerande som møta med gamle kjenningar på bygda.

Romanen er samstundes ei djuptgripande skildring av sorga og trauma som Karnanne har levd med sidan 16-årsalderen, og som no stig til overflata igjen. Her kjem masterprosjektet inn, med det lokale mytestoffet som motor. I studietida samanlikna ho folkesegnene nettopp med mytane om Orfeus og Evrydike og Balders daude, men fekk dårleg skotsmål frå professoren fordi ho dreiv med «psykologisering» av mytane. Karnanne er likevel viss på at mytestoffet byggjer på noko erfart, at det dreier seg om ekte tapserfaringar og smerte, og at det er dette som har gitt forteljingane kraft til å feste seg i kulturen gjennom hundreåra: «Ho hadde sett noko professoren tydelegvis ikkje kjente til – det djupe gapet mellom liv og død. Sjølve Styx, eller Gjoll, den norrøne dødselva. Eller ein lukka bergvegg. På den eine sida stod dei levande, på den andre sida var Alicia, umogleg å nå.»

vidare på faktiske folkesegner frå Gudbrandsdalen, og særleg på ei segn frå Vinstra om ei jente som blei bergteken tre gongar. Sjølve funnet av segnene, blant gamle folkloristar med endå eldre papir, er ikkje den mest medrivande delen av handlinga, men Karnanne sine lesingar av dei er både spennande og opnande. Trolldom og folketru er vesentlege innslag i slike segner, men spegla i Karnanne si historie framstår segnene snart som meir verkelegheitsnære overleveringar – som fråsegner om kvinnevald og -drap i dalen. Understraumane i kulturen som kjem til overflata her, er den mørke åra i romanen.

Det finst andre parallellar mellom segnene og samtida på bygda, der vonde ting ikkje blir snakka om direkte, men mumla og ymta og kremta om – og snakka bak ryggen om. Bygdesnakket er til stades frå opninga, og Karnanne forstår tidleg at mange veit meir enn dei gir uttrykk for. Tungens portrett av bygdefolket er truverdige, både fine og fæle – litt typete i nokre tilfelle, men slik er det vel i verkelegheita òg? Ho vekslar dessutan lett mellom dialekt og nynorsk i romanen, noko som mjukar opp dialogane og gir eigenarta islett til teksten. Også namnebruken, der fornamn og etternamn blir dregne saman – til dømes Halvorflaten og Iverås – gir lesaren små rykk ut av det vande og kjende.

Eit anna grep er mindre velutvikla og vellukka: Inn i mellom nokre kapittel talar ei kollektiv bygderøyst: «

Oss like å setta fyr på ting, det er sant, det. Og på sankthanskvelden kunn oss gjera det med god samvittigheit, da vettu.

» Det er ikkje så mange slike tekstar, og dei blir aldri sterke nok til å bere den ganske sentrale plassen dei får i avslutninga.

 av elva» er ein solid roman, stilsikker og velkomponert – og kanskje litt vel kontrollert. Etter kvart som hendingane frå fortida kjem opp til overflata, og Karnanne kjem seg djupare ned i folkesegnene, ventar i alle fall eg på at forteljinga skal slå nokre større gneistar eller sprekkar. Det er lite å seie på dramatikken og djupna, men eg saknar likevel eit språkleg eller stilistisk frislepp her – eit brot som verkeleg røskar tak i lesaren.

Romanen munnar i staden ut i ei avslutning som er både konfronterande og forsonande, og som fekk meg til å tenkje på eit dikt frå «Vårar seinare» (2014), Anna Kleiva si sterke bok om døde ungdomar i ei bygd som ligg i omlandet til Tungens fiktive Tverrbygda:

Romanen er ei både plot- og kjensle­messig med­rivande forteljing.

Vende attende

Ein framtidsfabel, eit forteia drap, eit forsvunne dikt. Ian McEwans nye roman er ei lise å lese i det nye året, ikkje fordi den byd på så mykje lindring mot verdssmerta i vår tid, men fordi den er smart og kløktig komponert, medrivande og melodramatisk – stort sett på den gode måten. «Hva vi kan vite» opnar i 2119, der litteraturforskaren Tom Metcalfe er besett av eit bortkome dikt – ein over hundre år gammal sonettkrans som den fiktive poeten Francis Blundy skreiv og resiterte til kona si i eit middagsselskap i 2014. Blant tilhøyrarane i den ombygde landsens låven der ekteparet heldt hus, var det fleire notabilitetar frå intellektuelle kretsar i Oxford og London, men ingen som sette større avtrykk i litteraturhistoria enn Blundy gjorde med diktet: ‘En krans for Vivien’ las poeten opp frå ein prydeleg pergamentrull, som han gav til kona før han kvitta seg med alle andre utkast og kopiar. Diktet blei aldri publisert og såleis aldri lese etter denne første og siste opplesinga, som sjølvsagt blir gjenstand for frimodig mytologisering i ettertid.

Nokre år etter selskapet skriv ein av gjestane ein artikkel om diktet og kvelden, no døypt «Den andre udødelige middagen»; i den første «udødelege middagen» i 1817 var romantikarane William Wordsworth og John Keats gjestar. Artikkelen spør kor diktet har blitt av, og utløyser ei interesse som akselererer med åra. Etter kvart oppstår det konspirasjonsteoriar og aktivistiske rørsler rundt selektive lesingar av omstenda rundt diktet, og Blundy blir eit kulturelt ikon, som kjærleiksskald og som økopoet.

I 2119 er altså Tom Metcalfe på sporet og prøver å snuse opp og nøste i dei biografiske trådane som samla seg den legendariske kvelden. «Et ulest dikts renommé» er emnet hans, men han drøymer naturlegvis om å finne fram til sjølve diktet, som kanskje, kanskje ikkje finst der ute ein stad.

 frå perioden 1990–2030, ein gryande gullalder rett før det romanen kallar «Galskapen» og «Oversvømmelsen», då den katastrofale fornektinga av klimaendringar kombinert med omsynslaus stormaktspolitikk fører til flodbølgjer og overfløyming av store landområde i Europa, Amerika og Vest-Afrika. Byar som New York, Lagos og London blir lagt under vatn. I romanens notid kontrollerer Nigeria internett og har sigla opp som verdsleiande nasjon i tomrommet etter dei falne stormaktene USA og Kina, som har utkjempa sine krigar. Tre fjerdedelar av artane på jorda er utrydda, men menneskeslekta er ikkje utsletta – berre halvert og vel så det, frå ni til fire milliardar. «

», seier dei som lever vidare etter katastrofane. Det ligg ein slukøyra optimisme i McEwans framtidsscenario: Her har det meste, men ikkje alt, gått ad undas. Skjelpaddene klarte seg, delfinane òg. 

Humaniora er framleis i krise – der har du éin ting som ikkje forandrar seg. Studentane som Tom og akademikarkona Rose rettleiar, er fulle av forakt for fortida og knapt interesserte i å kjenne til anna enn sine eigne bukselommer. «De levde på og blant øyer», sukkar Tom, men også han er ein slags øybuar i si tid, opptatt med eige prosjekt og oppslukt i fortida, «ulykkelig fordi jeg befant meg i feil århundre», som han gir til sjølvdiagnose ein stad. Mellom undervisingsperioder reiser han rundt til bibliotek og arkiv som har relokalisert opp i fjellhøgdene i det nye øylandskapet. Ein stor del av arbeidstida går med til å grave seg gjennom mengder med private e-postar og SMS-ar, som her har blitt offentleg allemannseige – å, gru! Informasjonen er enorm i omfang og rik på kvardagslege detaljar, men kanskje ikkje like rik på relevans. Den kan dessutan freiste ein forskar til å byrje å førestille seg det som hende i fortida «innenfor grensene av det høyst sannsynlige», slik Tom vedgår at han gjer. Noko vesentleg må nødvendigvis gå tapt i alt mylderet.

 etter fortida er djup og inderleg – både rørande og litt latterleg – og i forsøket på å gripe historia synest han å ha mista grep om si eiga samtid. McEwans sofistikerte, tørrvittige prosa er perfekt innstilt for å fange ein slik akademisk type med sympatiske siktemål og komiske blindsoner; den glid særdeles godt også i Einar Blomgrens norske versjon.

Verdsbygginga i romanen er ikkje så omhyggeleg på detaljplan, og undervegs kan ein lure på om den er sterk nok til å bere dei spektakulære framtidsspekulasjonane som kjem for dagen. Nettopp det avsondra og oppslukte ved Tom og tankelivet hans gjer det likevel lett å akseptere at slike spekulasjonar blir skisserte heller enn utbroderte, og når McEwan sender Tom ut på litterær skattejakt mot slutten av første del, viser både førestillingskrafta og presisjonen i prosaen at han kan gå levande og konkret inn i framtidslandskapet han har skapt.

 får eit prosaisk og komisk antiklimaks, som like fullt blir eit skjelvande og godt grunnlag for romanens andre del. Den skal eg ikkje røpe mykje om, berre nemne at den er fortalt av ein annan person og at McEwans spekulasjonar om framtida og refleksjonar om kollektiv hukommelse her blir ført djupare ned på eit personleg og moralsk plan.

Den andre delen er nok meir kjent territorium for McEwan-lesarar og andre, men den er både spennande, vittig og trist. Han skrur til melodramaet, stiller store spørsmål om svik og skuld og medansvar, men trass i intriger og dramatikk kjøler han faktisk også ned lesaren etter den fantasifyrige første delen. Romanen munnar ut i ein ettertenksam og balansert ambivalens, som sjølvsagt lèt spørsmålet om kva vi kan vite – om fortida, om framtida, om kvarandre – henge der det hang, utan svar, men med enorme implikasjonar.

Det som går tapt

– Gratulerer som månadens poet! Og så i desember, då. Har du eit juledikt eller ein julesong å tipse lesarane om i romjula?

– Eg har ikkje funne så mykje meining i nokon juletekst. Sett bort ifrå når seksåringen min står og syng i Lucia-kor og slikt, då gir absolutt alt meining. Den som har kome nærast, er vel Arild Nyquist med sitt famøse dikt ‘Nå er det jul igjen!’ Spikeren på hovudet. Slik er det.

Kan du seie noko om kor diktet ‘Svartekunst’ oppstod?

– ‘Svartekunst’ er med i eit nytt stort hybrid-manus eg jobbar på. Det har tittelen «Deepfake» og er ein grandios framtidsdystopi som eg kanskje aldri greier å gjere ferdig.

Spennande! Ser du til føregjengarar i den dystopiske diktinga, eller syg du mest frå eiga samtid?

– Eg diggar all postapokalypse og les mykje av både fag- og skjønnlitteratur om tenkt framtid. Eg er mest uroa for kva som skjer etter oljen, når vi ikkje trengst som forbrukarar lenger – når kapitalismen ikkje treng oss meir. Om vi verken kan brukast i produksjon eller konsum, kva er eit menneskeliv verdt då? Då er vi berre råmateriale, som dyra.

I diktet blir vi oppmoda om å halde auge med orda bak orda, bokstavane bak bokstavane. Kva slags meining eller erkjenning kan ein finne der?

– Eg trur heller at desse linjene bør lesast som ei åtvaring, dei peikar på at det går føre seg ei duplisering av ord og meining anten vi vil det eller ikkje. At vi ved å bruke språket blir ein del av prosessar som er utanfor vår kontroll, som også held fram etter at «dei siste orda» er sagt. Eg les desse linjene meir politisk enn språkfilosofisk.

Diktet sluttar med ein lovnad i form av eit slags slagord: «Alltid forenkle, / aldri fordunkle.» Vil du seie noko om kva du legg i det?

Etter orda

#000

Inn i mellom lesinga av essaya i Marilynne Robinsons «Det som er gitt oss» hastar eg hit og dit og handlar julegåver til den eine og den andre – og ikkje minst den tredje, som vel også må få noko attåt boka eg har funne i stablane på kontoret. På alle kantar kryr det av oppjaga forbrukarar, men også av heroiske tiltak for å stogge kjøpetrongen, om ikkje givargleda, og dempe trykket på bankkonto og jordklote: Kjøp brukt, send eit kort, gi ei geit.

I det siste essayet i Robinsons bok, ‘Realisme’, har ho sjølv nett kome seg gjennom jula, og formulerer nokre ettertankar om det at folk stimlar saman i butikkar for å finne gåver til kvarandre. Vi snakkar om det som materialisme og grådigskap, skriv ho, men eigentleg er det «en betent form for gavmildhet». Betennelsen ligg i økonomien, som vel ville ha funne andre måtar å halde omsetninga i sving på om vi avskaffa julehandelen: «Jeg har en mistanke om at i løpet av et år eller to ville fenomenet ganske enkelt ha forskjøvet seg til fjerde juli i stedet». For Robinson er det viktig å minne om at ei gåve blir gitt og tatt imot som «en elskverdighet», og at vi kunne ha funne «mye skjønnhet i alt dette», om ikkje «konvensjonene for sosial kritikk» hadde hindra oss.

Det er ikkje eit forsvar for løpsk forbrukskultur ho leverer, men prinsipiell motvilje mot det ho kallar «lettkjøpte nedvurderinger» av menneskelege impulsar – mot den tillærde vanen vår til å gjere oss dårlegare enn vi er og sjå dei svake sidene som dei djupaste i oss.

er den tredje sakprosaboka av Robinson Verbum gir ut på få år, men den av dei som kom først ut på engelsk, i 2015. Det er ei samling omarbeidde føredrag som Robinson har halde på ymse lærestadar og universitet i USA og Europa. Kontinuiteten og brota mellom europeisk og amerikansk historie og kultur er ein gjengangar i essaya, som også elles er fulle av gjentakingar og parallelle poeng. «Det som er gitt oss» er ikkje ei bok ein nødvendigvis les frå start til slutt, men heller ei bok å hoppe rundt i – og gjerne porsjonere ut. Språket til Robinson, som i romanane hennar skin så klårt og gjennomsiktig, er nemleg temmeleg innfløkt i essayistikken. Det er ein karakteristikk meir enn ein kritikk; også essayspråket hennar er fullt av djuptstikkande formuleringar og litterær eigenart.

Boka opnar med eit stykke om ‘Humanismen’, ein sentral og oppsummerande tekst: her presenterer Robinson den radikale, kristne humanismen sin som eit framskot frå renessansen, og forsvarar den mot både krav til kvantifisert nytteverdi og det ho meiner er forenklande innsnevringar av mennesket og universet frå positivistisk hald. Ho kritiserer forskarar som forvekslar «den delen av virkeligheten som deres metoder kan avdekke, med hele virkeligheten som sådan», og held fram audmjukskap og medvit om menneskets strålande, men mangelfulle evner som kur mot skråsikker reduksjonisme. Sjølv er ho så utidsmessig at ho held seg med omgrep som sjølv, sjel og sinn, og framleis finn forklarande kraft i teologiske tekstar av Jean Calvin (1509–1564) og Jonathan Edwards (1703–1758).

Polemikken mot positivismen dukkar opp i mange av essaya, utan at mottakarsida av kritikken blir meir handfast enn nokre ikkje-namngitte nevrologar. Det generelle og stundom analogi-drivne i argumentasjonen hennar er neppe eigna til å overtyde meiningsmotstandarar, og lese frå perm til perm kan den slite på dei som sympatiserer med synspunkta òg. Det er like fullt sporande innsikter å hente når ei som er «godt fornøyd med å plassere mennesket i skaperverkets midte», er så kvass mot «naiv antroposentrisme» hos vitskapsfolk som meiner å kunne vite det meste.

 kor Robinson skriv ifrå, er den andre teksten i boka, ‘Reformasjon’, ein god stad å gå. Der løftar ho fram dei europeiske røtene til tenkinga si, i renessansehumanismen og reformasjonen, og meir spesifikt i rørslene som kjempa for å fjerne «barrieren mellom lærd og ulærd ved å gjøre kristendommen fullt forståelig på folkespråkene». Bibelen kom inn i det engelske språket som ein undergravande tekst, skriv Robinson, og viser korleis fattigfolk blei plassert i sentrum av teologien til britiske rørsler rundt lollardane og puritanarane. Her er William Langlands visjonsdikt «Peter Plogmann» òg ein grunntekst, som Robinsons bok verkeleg vekkjer lyst til å lese.

Den sterke vektlegginga av likskap i reformasjonsrørslene – av respekt for heller enn medynk med fattige – er éin grunn til at Robinson meiner amerikanarar i dag lever i reformasjonens ruinar; i eit reisverk av likeverd og demokrati som delvis og gradvis er rive ned av frykt, profittjag og privatisering – det siste kallar ho ironisk «et tillegg til Den hellige skrift som holdes ekstra høyt i akt i de områdene som er mest tilbøyelige til å kalle seg kristne». Robinson er ikkje mild med misbruk av religion i amerikansk politikk, blant dei som kjenner «en selvbestaltet oppfatning av å være utvalgt», men ho har heller ikkje tolmod med rekylen av aggressiv avvising av alt religiøst. «Så dårlige vi er til å bebo historien», sukkar ho. Sjølv kjenner ho seg «aldri mer kristen enn når jeg hører om en ny plan for å frarøve og ydmyke de fattige».

Sidan Robinson gav ut boka, har ikkje desse ruinane nett blitt restaurerte i USA. I staden er det restaurasjonen av ein gammal orden av utbytting og undertrykking som er sett i gang. Og kling det ikkje eit ekko, heilt hit til vårt vesle land, når Robinson skriv om korleis det veks fram konsensus rundt tankar om at sosiale tiltak skapar «en dødvekt av latsabber og folk som bare tar, som setter samfunnet i fare ved å tynge de produktive ned og la dem bære kostnadene for de lates uvirksomhet og tiltaksløshet». Ordet «verdi» har ei oppblåst tyding i vokabularet til kulturkrigarar på kristne vegner, og ei tilsvarande innsnevra tyding i reknearka til såkalla økonomiske realistar.

Ho held seg med omgrep som sjølv, sjel, sinn.

Gitt og tatt

Bokstaven Å har fleire bruksområde, og i Thor Magnus Tangerås’ tredje diktbok blir han brukt til det meste: «[T]rå ut i det opne», formanar Tangerås, i eit ekko frå Friedrich Hölderlin, heilt tidleg i boka, og lokkar lesaren ut i det «uavgrensa» og «infinitivsmerkte». Som infinitivsmerke opnar «å» for alle slags verb, og dermed for alle slags handlingar og hendingar. Som interjeksjon kan bokstaven brukast i både utrop og påkallingar: Å, for eit dikt! Å, Gud! I Tangerås’ bok er det likevel substantivet å som er viktigast – ifølgje oppslagsverka ein vasstraum som er større enn ein bekk, men mindre enn ei elv.

Eg tenkjer raskt på Onkelsulliken frå Tove Janssons «Sent i november», ein litt forvirra, gammal kranglefant som nyttar eit kvart høve til å understreke at han likar bekkar mykje betre enn elver og åer. I Tangerås’ dikt vandrar eg-et langs ei sakteflytande å som er «meir bekk enn elv» og har såleis sulliken på si side, får vi tru. Gjennom boka speglar Tangerås vasstraumen i ordstraumen og forsøkjer å forme og fange den omskiftelege naturen i språket. Ein «lyrisk hydrografi» kallar forlaget det, men også «eit vitnesbyrd frå vatnet om natur i endring».

ein «elvetur-ouverture», som introduserer eit musikalsk motiv i teksten og skrur lesarinnstillinga over mot lydpoesi: Vi er her «i vatnets tonetrapp» og les og lyttar til orda i «elvedur og å-moll». Oppsettet på sidene følgjer også elvefaret, med slyngande meandrar, frå kjelde til munning – «[...] fr

ng [...]». I sitatet er vokalane framheva i feit skrift, slik dei også er i nokre andre passasjar, som for å aksentuere at det er dei opne, runde lydane som rår i boka. Konsonantane lever likevel ikkje i noko lydrike her, men rislar, sildrar og skrapar med langs elveleiet.

Grunngrepet i boka minner meg om det den britiske poeten Alice Oswald gjer i «Dart» (2002), der ho diktar seg langs elva med same namn i Devon sør i England, frå utspringet og heilt til havet. Elva som Tangerås følgjer, er mindre stadspesifikk, men meir Åa med stor Å. Og der Oswald gir ordet til faktiske menneske langs elvebreidda – til fiskarar og båtbyggjarar, kanoistar og kloakkarbeidarar – er Tangerås meir oppslukt i sjølvet, språket og naturen; han treffer helst gråsporv og pilfink og mest tistel og tiriltunge på sin veg. Hos begge teiknar det seg like fullt opp ein høgare himmel over elvesongen gjennom referansar til litteratur og mytologi; Ovid og Odysseen, men også William Wordsworth og N. F. S. Grundtvig, er blant dei mange samtalepartnarane til Tangerås.

 er ikkje fartsfylt, men full av vokster, rørsle og liv – både i naturen og språket. I diktbøkene «Ø» (2022) og «Landskap med vindturbinar» (2024) viste Tangerås seg som ein naturnær diktar, men ikkje minst som ein ordhag og eksperimenterande poet. Han skrur og vrir på orda, stokkar om på bokstavar for å lage nye lydar og tydingar med teikna han har til råde. Også i «Å» florerer det av allitterasjon og assonans i linjene hans, han nektar seg knapt ein samklang eller eit ordspel undervegs og synest i strekk å falle for alle språklege assosiasjonar og innfall. Det språklege frisleppet er likevel ikkje ukontrollert, men røskar effektivt opp i forventingane våre til orda og gjer dei meir organiske.

Når det er sagt, skal det også seiast at det er veldig mange poetiske innfall her, og at ikkje alle verkar like motiverte, verken musikalsk eller på meiningsplan – eller i det magiske møtet mellom dei to. I nokre delar fell eg rett som det er i (bok)stavar under lesinga av lengre passasjar:

Elvelangs

I mengda av barnebøker som kjem i hus, er det ein god del som forsvinn ut att ganske raskt, men «Alfabetjakten» (2023) av Sunniva Relling Berg er definitivt ein 

. Den var illustrert av Vidar Flak, og var både visuelt appellerande og pedagogisk engasjerande – ikkje minst fordi dei små blei hjelpte vidare i bokstavjakta gjennom enkle og effektive rim.

Dette siste grepet er gjentatt i den nye barneboka til Berg, «Jakten på talltyvene», som har fleire openlyse likskapar med forgjengaren: Også her skal vi ut på jakt, og vi skal tulle med og trene på ein av dei minste og mest grunnleggjande bestanddelane i skulekvardagen. Denne gongen er illustrasjonane laga av Skinkeape, som mildt sagt har eit sprøare uttrykk enn Flak. Det gir spenstige sider og fører til detaljfokus under lesinga. I motsetnad til Flaks stilreine strek kan ein derimot ikkje hevde at uttrykket er utprega 

 hadde i det heile tatt eit meir ordna oppsett – vi rima oss frå A til Å etter stort sett same oppskrift. «Jaken på talltyvene» er meir variert, og spelereglane er heller ikkje spikra heilt fast: Her er det både oppgåveløysing og krimhistorieforteljing, visuelle vitsar og verbale rim – og dessutan eit element av myldrebok. Det er ambisiøst og gøy, men kan også vere litt forvirrande – i alle fall dei første gongane ein les boka: Er det ei oppgåve å løyse her, spør ein seg i enkelte oppslag, eller skal ein berre blade vidare?

Historia er litt tynn – smurd ut mellom meir spennande oppslag der det er talnøtter å knekke – men gir like fullt ei nødvendig ramme til boka: Nokre taltjuveraddar er ute og knabbar tal, slik at både kritiske samfunnsfunksjonar (bollebaking, issal) og mindre viktige saker (kollektivtransport, finansspekulasjon) blir sette ut av spel. Politiet er på saka og infiltrerer tjuveraddane sitt «tallball» i «skatteparadis». Flukta frå festen fører til at tala hamnar på heilt feil plass til slutt – med fornøyeleg effekt: Bollar: 0 kr. Is: 499 kr. Fartsgrense: 194 km/t. Neste buss: klokka tusen.

 som gir mest og best giv under lesinga: Kor gammal blir bursdagsbarnet Leo, som har blitt fråstole talet frå krona si? (Psst: tel lysa på bursdagskaka) Kven av tjuvane tek førsteplass i konkurransen på ballet? (Finn det største talet!) Oppgåvene opnar også barneauga for detaljane i illustrasjonane til Skinkeape. Dei som har lese om «Pølsetjuven» (2019), «Polititjuven» (2021) og «Verdas rikaste tjuv» (2023), vil vite at Skinkeape (eller Marianne Gretteberg Engedal som ho heiter, når ho også skriv bøkene sjølv) kan politi- og tjuvefaget. Ho kan også å leike med proporsjonar, og plasserer store hattar på små hovud, små hattar på store. Ikkje minst kan ho kommunisere gjennom kroppar og minespel: I denne boka er det alle slags skapningar, og alle slags kroppsformer og klesstilar, og bodskapen om at vi alle har vore snåle sider og preferansar, er uuttalt, men klår.

Eg er usikker på om «Jakten på talltyvene» har fullt så stor 

-evne som «Alfabetjakten», men etter nokre gjennomlesingar har den i alle fall auka medvitet om tala sin sentrale funksjon i livet og samfunnet, og gitt barna både talglede og utforskingstrong. It’s a 

Tjuvtriks

Det er ei lita, men lang bok illustratøren Per Ragnar Møkleby har gitt ut med «Tur retur». Korleis heng det i hop? Jo, når du opnar den tynne flisa, ramlar det ut ei remse av boksider som kan strekkjast ut på kjøkkenbordet (om det er stort nok) eller stovegolvet. Ein 

 sjølvsagt halde sidene på plass i boka, og blade seg gjennom dei éi etter éi på tilnærma vanleg vis, men trekkspel-metoden er absolutt å anbefale om du les boka med barn: Saman viser sidene ein heil togkupé med passasjerar på utreise på eine sida, og den same kupeen, med litt utskifting i passasjergruppa, på heimreise på andre sida.

Det er tur på dagen, retur på natta: Lokomotivføraren sit rakrygga og vaken på veg ut, krumrygga og trøytt i trynet på tilbaketur. Om bord på toget er det likevel stor aktivitet, også på heimreisa: Kjærleiken blomstrar mellom paret som sat slukøyra og sjenerte på utreisa, og i ei sitjegruppe går det føre seg eit religiøst dialogmøte. I eit anna sete har også ein mann blitt knivstukken – iiiik!

i boka – i alle fall ingen som blir fortalt eller uttalt. «Syden» står det på ein lapp som heng rundt halsen på ei gås med broten venge, og på boka til ein nokså badass sjimpanse står det «Darwin». Elles må lesarane fylle boka med eigne ord og observasjonar, men det er null problem, for det er mykje å snakke om her.

Boka er nemleg eit referansorama utan like, og mykje av moroa består av å kjenne att figurar og motiv frå andre samanhengar: Raudhette og ulven sit andsynes kvarandre ein stad, Lady og Landstrykaren ved sida av kvarandre ein annan; det er stjernekrig utanfor eit vindauge, ei bølgje henta frå måleriet til Hokusai i eit anna. Mellom seteryggane har dessutan ein vaksen og eit barn bretta ut «Den fantastiske bussen» av Jakob Martin Strid som reiselektyre – «den får jo ikkje plass i bagasjen!» kjem det frå medlesaren min. Vi har prøvd.

 «Bukkene bruse på badeland» ved sidan av ein mann vi straks kjenner att som forfattaren sjølv, Bjørn F. Rørvik, med karakteristiske briller, bart og hatt. Han dukka også opp som karakter i Lars Mæhles «Kråkeslottet barnehage»-serie for nokre år sidan – nok eit teikn på at Brusebukk-imperiet breier om seg!

På hattehylla over er det fleire referansar, attkjennelege motiv og ordtak – nissar på lasset og ulvar i fåreklede. Hattehylla kan elles stå som bilete på kva denne boka gjer: Den pressar inn masse liv og røre på lita flate – nok til å halde oss aktive i lang tid under lesinga.

Illustrasjonsstilen til Møkleby er snedig og uttrykksfull, men det er evna til å fortelje og formidle små historier med få strekar som fascinerer mest. «Tur retur» er kanskje ikkje ei stor bok, men ein artig liten sak som, med gode hjelparar frå litteratur- og kulturhistoria, gir fôr til fantasien – på godt og vondt for vaksne medpassasjerar på neste togtur.

Fram og tilbake igjen

I opphavet var som kjent ordet, og ordet, der eg kjem ifrå, var det Ivar Aasen som formulerte. «Mellom bakkar og berg» kom inn med morsmjølka, og før bleieslutt skråla vi med på apokryfe vers om kaksar og jamningar frå tidlege versjonar av diktet. På skulen song vi om dei gamle fjelli og gamle grendi, og etter at det nye Aasen-senteret opna i tunet tett ved stova der det stod ei bjørk so breid, var vi truleg på ein haug med dannande og formande og 

setjande skulebesøk i Sverre Fehns nybygg. Det hugsar eg ingenting av, for på det tidspunktet var det heilt andre heltar som førte ordet.

Lenge var det Tupac, Tommy Tee og Warlocks, men 

og snart dukka det opp nokre bortebuande heimegutar frå Hovdebygda på ungdomsklubben Kaihuset og utestaden Rust og rappa om Ørsta med same sjølvtillit som Biggie rappa om Brooklyn:

BOKSTAVA, dei flyte uto monne på mej som lava/ tida ste stille mens ej ste på krava/ og laga mykje bråk og mykje styr/ ej rappa til pologensaren min teke fyr/ ej lika flamma, spør ne mamma / spør ne koffor ho alltid skjelve og stamma.

 Side Brok både i Ørsta sentrum og på Sentrum Scene i Oslo – med Sirkel Sag på laget. Heimegutar på bortebane har ikkje nett vore sveltefôra dei siste sju åra; sjølv har eg sett dei på både Parkteatret og Rockefeller. Men i år kom konserten med ei ny plate, og sjølv om Sirkel har sleppt bensinstasjonsveltarar som «Ørsta Rådhus», er «All verda» faktisk første Side Brok-fullengdar sidan 2013.

På scena blei det ei brennbar blanding av nye låtar og gamle bangers som eg kan endå meir utanåt enn «Mellom bakkar og berg». Heimegut Egil Olsen var med, åndsfrende Stein Torleif Bjella òg. Dei mest kravstore sakna nok Joddski, men heile salen gaula 

, var det heimegutar og -kjekser på alle kantar. I år kom eg med same gjeng, men eg kika meg rundt og såg opptil fleire eg ikkje visste kven var. Ved sidan av meg stod nokre ivrige ålesundarar med heimelaga 

: t-skjorter med Esso-logo, men påskrifta «E no so» – eit forvirra forsøk på kulturell appropriasjon av Ørsta-dialekta frå forkomne bybarn.

Dei skal ha for forsøket, og same kan det vere, for medan eg skrytte høfleg av påhittet deira, sparka Side Brok i gang ein song som sende alle til neste nivå og planet. Tanken min streifa noko frontmann Runar Gudnason skriv i forordet til ei nydeleg nyutgåve av Ivar Aasens «Symra»: «Å oppheve skiljet mellom form og innhald, det er kulturens etterlikning av naturen, på høgaste nivå.» Og var det ikkje nett det som skjedde, då «Rist med raua» ljoma og alle gjorde nett det dei blei bedne om nede på golvet. Rein natur, på høgaste nivå!

På Esso i Oslo

Når vi høyrer om Algerie­krigen her til lands, er det som regel frigjeringskrigen frå Frankrike (1954–1962) det er snakk om. Eit stykke ut i Kamel Daouds roman «Hurier» skildrar forteljaren eit minnesmerke etter krigen på eit torg i Oran. Ho omtalar minnekulturen etter denne «eneste anerkjente krigen» med spit i røysta, og forbannar fråværet av minne og monument etter krigen ho sjølv har overlevd, borgarkrigen som herja frå tidleg i 1990-åra og inn i det nye tusenåret – «Algeries sanne krig», som ho kallar den.

Uvissa om kor mange som blei drepne – 100.000? 200.000? – er eit talande uttrykk for den tvungne tausheita i ettertid: Å snakke om krigen er forbode og etter at «Hurier» kom ut, har Daoud fått utferda ein arrest­ordre mot seg og inndrege stats­borgarskapet sitt. Korleis kan eit monument etter borgarkrigen sjå ut, spør forteljaren, her i Christina Revolds omsetjing:

Kanskje som en kanyle i hvit marmor i en betongstrupe som strekker seg mot Orans himmel? Eller skulle arkitekturen være stilren som en tom grav

Eller hvorfor ikke se for seg en stor forbrenningsovn i massiv marmor med nyfødte barn på rad og rekke inni?

 som betyr daggry, og natt til det nye tusenåret blir ho og familien angripe av islamistane. Dei drep foreldra, skjer strupen av storesystera og prøver på det same med fem år gamle Aube – som overlever på mirakuløst vis og pustar vidare gjennom ein kanyle. Romanen opnar når Aube er midt i tjueåra og gravid, ho fortel historia si til fosteret, som ho kanskje, kanskje ikkje skal kvitte seg med. Ho lever ikkje utan mein etter angrepet: Andletet er prega av eit arr – «et bredt, uavbrutt smil» – og røysta hennar ber knapt fram til dei ho snakkar med, dei må sitje heilt nær og «venne seg til pusten min, som hver gang minner om et siste sukk». Forteljinga fører ho i sitt «indre språk», sitt «vakre rungende og stumme språk» til den ufødde dottera, som ho støtt kallar «min lille Huri».

Ifølgje Koranen er hurier vakre jomfruer som ventar dei truande i paradis; i politisk islamisme er dei premie for martyrdød. Med snedig ironi brukar Daoud snarare ordet om jordiske kvinnefellesskap, til dømes i frisørsalongen til forteljaren. Den ligg rett over gata for ein moské som er i stille krig mot salongen, gjennom nattlege innbrot og andre skremmeskot. Salongen har namnet Sjeherasad, etter kvinna som fortel for å overleve i 1001 natt.

Gjennom forteljing, men utan talens bruk, gjenopplivar Aube minnet om krigen. Det er ei umogleg oppgåve i eit lukka land, men berre gjennom oppsynet sitt er ho ei påminning – ein vandrande konfrontasjon med tvungen gløymsle. Med ein eigenarta bokhandlar som sjåfør legg ho ut på ei reise attende til landsbyen der overgrepa skjedde, og til slutt når ho innsikter som også lyser opp litt i alt det mørke.

 staselege Goncourtprisen i fjor – Daoud er faktisk den første frå Algerie som har fått den – og det er i det heile mykje prisverdig å seie om romanen: Innsynet Daoud gir i borgarkrigens tildekte blodbad, innsiktene han dreg ut av det, med enorme personlege kostnadar, er både grufulle og rike – og vanskelege ikkje å møte med takksemd.

Litterært sett er eg mindre takksam, for i lange strekk er romanen ganske strevsam å lese, på grunn av ein insisterande stil. Størst inntrykk gjer dei meir stillferdig forferdelege skildringane av konkrete overgrep og etterverknadane deira i det nære livet og den nære historia, men ofte grip den svært sjølvmedvitne forteljarrøysta inn og blæs skildringane opp. For meg framstår Daoud som litt forelska i forteljarposisjonen han har funne fram til: Igjen og igjen ser han sitt snitt til å framheve den med store gestar og gestikulering. Det gjer faktisk romanen mindre og mindre medrivande jo lenger ein les.

Talens bruk

ratulerer som månadens poet! Du gav ut diktsamlinga «Liten skrift» tidlegare i haust 

 ei bok som er full av små fyndord og ordspel, ofte lett paradoksale, som at «Vi som tar lett på det / går tunge tider / i møte». Linja «Jeg skriver ikke, jeg avskriver» fekk meg til å tenkje at ‘Saklig analyse’ har sprunge ut av arbeidet med boka?

– Ja, det kan du seie. Desse dikta er skrivne i rommet mellom boka og scena – altså mellom skrifta og opplesinga. Då er det nokre gongar om å gjere at diktet kan begripast der og då. Utfordringa er å unngå forenklingar som er så enkle at dei fornærmar publikum. Eg veit ikkje om eg klarer det, men eg prøver. ‘Saklig analyse’ er del av dette arbeidet.

Diktet analyserer ein situasjon, eller ei utvikling, på den eine og andre sida 

 over og under. Det etterlatne inntrykket her er at mykje har gått i feil retning?

– Feil i alle retningar, kan ein vel seie, og det har skapt eit tomrom på midten. Midten, som eigentleg er den finaste staden, er blitt meiningslaus. Det plagar meg.

Den saklege analysen sluttar med eit fornøyeleg «Osv.» Du kunne ha halde fram med fleire forfallsteikn her?

– Diktet er jo ein slags språkleg modell som kan fortsette nærmast i det uendelege, og i det ligg noko av motivet. 

Vi kjenner ikke mer / Vi underkjenner / Vi later ikke mer / Vi overlater

. Det er berre for lesaren å fortsette der eg slepp.

Du debuterte med dikt og har alltid gitt ut diktbøker – ved sidan av romanar som vel har blitt folkelesing på ein annan måte. Kva slags skrivepraksis er poesien for deg?

– Diktet har følgt meg heile tida, og er sannsynlegvis grunnspråket mitt. Eg tek det med meg inn i forteljingane, og i alt eg skriv, eigentleg. Poesien er språket eg ser med.

Ja, du har også gitt ut ei fin ungdomsbok i haust, «Én for laget», saman med illustratør Stian Hole. Den boka har ein poetisk inngang til fotballspelet og -laget, og ikkje minst til benkeslitarane blant oss?

Over og under

Tara Selter. Henry Dale, Ralf Kern, Olga Periti. Anton Janas, Juna Viltars, Stevan Karr. Mayte Matson, Lenk Hamon, Clive Wearing. Heilt sidan det byrja å kry av folk i Solvej Balles romanserie «Om utregning av romfang», har namna til personane hennar forundra meg. Dei er vakre og varierte, men har noko generisk alleuropeisk over seg – som noko ein språkmodell kunne ha kokt i hop, om den skulle namngi ein flokk europearar.

Personane bak namna har elles til felles at dei er fanga i 18. november: Dei vaknar til same dag på ny og på ny, med minne om dagane som (ikkje) går, medan menneska rundt lever dagen som for første gong. Den siste i namnerekkja høyrer rett nok ikkje heime i Balles bok: Clive Wearing er ein ekte 87 år gammal engelskmann. Han var ein prominent ekspert på tidlegmusikk, men i 1985 pådrog han seg eit virus som øydela evna til å lagre nye minne. Sidan då har han levd i evig notid, med eit ekstremt korttidsminne som restartar medvitet hans kvart halve minutt.

Den kjende britiske nevrologen Oliver Sacks skreiv om Wearing i «Musicophilia. Tales of Music and the Brain» (2007). Også kona til Wearing, som han dag for dag har møtt med ektefølt gjensynsglede, har skrive bok om han, med tittelen «Forever Today» (2005).

 på Clive Wearing under lesinga av sjette band i Balles serie. «Det føles som om det har skjedd noe med hjernene våre», tenkjer hovudpersonen Tara Selter mot slutten: «Vi kan kalle det tanker eller sjeleatomers bevegelser. Vi kan kalle det nevronal aktivitet og cerebralkjemi [...]. Men det er tydelig nå. Det er noe vi deler. Utveksler. Noe som strømmer inn og ut.»

Tara og dei andre er då tidsfangar på 40. året og har bestemt seg for å setje lit til eit prosjekt som har sprunge ut av forskinga på eit såkalla «fremtidslaboratorium» i Campania-regionen utanfor Napoli. Dei har forsøkt å finne ein veg attende til den framoverskridande tida, og kome fram til at den einaste vegen fram, er bak: «Vi prøver å dreie tankene våre rundt. Vi prøver å se fortiden som en fremtidig reise. Den veien vi har kommet, er veien vår tilbake.»

Gjennom boka har Tara uttrykt skepsis til fruktene av forskinga i framtidslaboratoriet. Det liknar mest eit museum, synest ho, men viser seg å vere eit vekselbruk mellom gartneri og bibliotek. Ein må stelle hagen sin, heiter det i innsikta frå Epikur (341–270 fvt.), livsnytaren som Balle her brukar med matnyttig bravur: Når naturressursane i verda blir fortært, er det lite som gir meir meining enn å dyrke, odle, avle. Ei udelt glede ved å lese boka er å få meske seg med mangfaldet av grønsaker dei dyrkar i drivhusa rundt framtidslaboratoriet, der smakar, lukter og fargar frå regnbogebeter, artisjokkplanter og physalis er i fri flyt.

 og greske verb», rapporterer Tara. Dei greske verba er også del av sanningssøkinga i romanen: ei filosofisk-arkeologisk utgraving av arven etter Epikur. I Balles bok blir han meir enn ein enkel leverandør av motto om hagebruk: Dei filosofiske frøa hans, ikkje minst atomlæra, får spire hos etterkomarar som Filodemos og inn i romartida hos Lukrets. I Campania ligg vulkanen Vesuv, som i år 79 la både Pompeii og byen Herculaneum under oska. I ein villa der blei biblioteket til Filodemos funne, med hundrevis av forkola papyrusrullar.

I framtidslaboratoriet tek dei i bruk avansert teknologi for å avkode skrifta i rullane. Funna skal eg ikkje rulle ut i detalj, men mot slutten av boka byggjer det seg i alle fall opp ei forventing om forandring og framtid hos tidsfangane: «Jeg tror vi er mange som har tenkt at hvis man kunne få adgang til et skrift man ikke hadde hatt adgang til i to tusen år, var det kanskje også andre lukkede dører som kunne åpnes. Kanskje døra til den nittende».

Eit av skriftene legg likevel ei oskesky av ironi over den nyvunne framtidsoptimismen. Det er Filodemos’ verk om musikk, som to tidsfangar diskuterer med eit ektepar dei møter på toget. Mannen er hjerneforskar, og har undersøkt ein fysiologisk mekanisme han kallar «oppmerksom ubevegelighet» – med innlysande likskap til dei tidsstranda sin situasjon. Kvinna er musikkhistorikar, ho kjenner ikkje Filodemos’ verk, men i løpet av togturen les ho seg opp på epikurearane sin musikkfilosofi og slår fast at den neppe er til hjelp: For Filodemos var musikk «en naturlig, men unødvendig nytelse», medan Lukrets meinte dikting var «et slags søtningsmiddel».

Hage og bibliotek

Kan du se ham?» står det på første side i «Orkesteret», Per Dybvigs nye biletbok om den vesle trompetisten Fink. Han er ein underleg, litt ubestemmeleg dyrefigur, men heilt umiskjenneleg i Dybvigs univers – med tredelt halepryd og rufsete fjør- eller pelsprakt, ein slags piggsveis og markant nebb. På første side veit enno ikkje lesaren kven han er, og må leite gjennom oppslaget for å finne han: Er det han som solar seg på balkongen? Han som sit i eit tre og les? Eller han som nett har kjøpt ein is så stor som seg sjølv nede i kiosken? Den vesle leiteaksjonen vekkjer blikket for detaljar, før vi på neste side får eit tydeleg hint: «Fink leter. Han leter på loftet. Hva leter han etter?» – og der ser vi han, gjennom loftsvindauget i eit vaklevore femetasjes hus.

På neste oppslag er vi inne med Fink på det rotete loftet. I eit mylder av målingsspann, lampar og gamle møblar finn han trompeten sin og går ned for å spele. Snart kjem det snirklete tonar, strekar og krusedullar ut av trompeten hans – eit effektivt og snart mangefasettert visuelt uttrykk for klingande musikk.

 får nemleg flust av fargar og former etter kvart som fleire dyr blir del av orkesteret: Ein etter ein kjem det makelause musikantar til – ei perlehøne med triangel, ein katt med fiolin (og stilig dress!), tvillingar med tamburin. Dyra dreg med seg både klokke- og trekkspel, og for kvar figur som tek plass i orkesteret, slår boka fast: «Fink er fornøyd. Det låter bra!».

Får den harpa plass? Jo, visst. Når tubaen kjem, byrjar det likevel å drage seg til: «Musikken fyller rommet. Fyller huset. Huset rister!» Og så kjem nokre små skapningar dragande på eit svært piano, og då går naturlegvis alt over stokk og stein: Golvet sprekk, orkesteret fell gjennom etasjane og landar i rampelyset på restauranten i første etasje. Der oppstår det plutseleg samspel mellom sterke solistar!

har nokre av dei same underfundige kvalitetane som Dybvigs førre barnebok, «De står i kø», som fekk Kritikarprisen i fjor. Denne nye manglar likevel litt av den filosofiske kløkta frå den boka, og gir ikkje like mykje å reflektere eller prate om i etterkant. Til gjengjeld held «Orkesteret» bra trøkk under lesinga, med finurlege figurar og fri energi i illustrasjonane – og såleis er det mykje å jazze seg opp over for både små og store musikantar.

Leven og lyd

At forfattarar også skriv om seg sjølve når dei skriv om andre forfattarar, er knapt ein løyndom. Det tenkte eg på då eg i førre veke, rett etter å ha lese ut Karl Ove Knausgårds nye roman, las eit essay han har skrive om Fjodor Dostojevskij i The New Yorker. I ­opninga av essayet fortel han at Dostojevskij publiserte romanane sine som føljetong, av økonomisk trong, og at hans aller siste, «Brødrene Karamasov», blei til gjennom månadlege deadlinar frå januar 1879 til november 1880. Dostojevskij måtte berre dure på, han skreiv raskt og upolert, rakk ikkje pusse ­eller finstille plot og språk. Gjennom brå vendingar og rufsete setningar heldt han likevel blikket festa på eit stort spørsmål der framme, som han handterte med tyngd og tolmod: Kva ­lever vi for?

Karl Ove Knausgårds store spørsmål i ­romanserien om «Morgenstjernen» handlar meir om døden, og om kva slags følgjer det ville fått, om den hadde slutta å inntreffe. ­Metoden hans er mindre ekstrem enn Dostojevskijs, men sanneleg halsbrekkande nok: Sidan 2020 har han gitt ut ny roman kvar haust, som regel både tjukk og handlingsmetta – og knapt skrinnare på tankeplan. Då eg spør han om dette over telefon til London, stadfestar han at det har blitt ein metode å kaste seg ut i det, slik han har gjort sidan «Min kamp».

– Reint estetisk føretrekkjer eg Tolstoj, som skreiv fullenda bøker der heile biletet blir dekka, men for min del er det mest fruktbart å berre skrive på som Dostojevskij. Nøkkelen er å godta at det blir slik det blir, for i ettertid ser eg at det som er vesentleg for meg finn vegen inn i bøkene.

«Jeg var lenge død» er sjette bok i serien, som Knausgård seier han skal runde av med neste roman – «det er heilt sikkert». Årets roman handlar om Joar, veslebroren til Syvert Løyning, den blide og banale sørlendingen vi møtte i andre bok, «Ulvene fra evighetens skog». I andre halvdel av den boka møtte vi også halvsystera Alevtina – eit resultat av faren, også Syvert Løyning, sitt sidesprang med ei russisk kvinne. Syvert senior var på si side hovudperson i fjorårets «Arendal», der både dette kjærleiksdramaet og nokre nattlege opplevingar av meir mystisk slag slår sprekkar i verda hans.

«Jeg var lenge død» går langt, og lenger enn langt, inn i desse sprekkane. Som faren er Joar ein rasjonell realist, men også han opplever noko som bryt med alt han trur å vite om universet. Han er astrofysikar ved Universitet i Oslo, og når morgonstjerna viser seg på himmelen eit stykke ut i romanen, har han sitt Nakstad-

: Han blir ein media går til for å få ei forklaring på fenomenet, og han svarar som sant er at dei ikkje veit kva som skjer, men at han er sikker på at det finst ei forklaring. På privaten har han likevel byrja å mistenkje at fenomenet ikkje kan forklarast innanfor dei vitskaplege rammene han til vanleg jobbar i. Det heng saman med noko han har sett på gata utanfor der han bur: ein død person i levande live. Utover i romanen utviklar boka seg til å bli ein slags vitskapsthriller, Joar beveger seg lenger inn i grenselandet mellom vitskapleg spekulasjon og spekulativ mystikk – og endar opp ein stad der dei er vanskelege å skilje.

I essayet i The New Yorker skriv Knausgård at Dostojevskij søkte seg dit idear og abstraksjonar løyser seg opp i menneskeliv. Det minna meg om noko han sa då han nett hadde starta på dette romanprosjektet, i ei førelesing i Tübingen i 2019: Der hevda han at det ikkje var ein idéroman han skreiv, og framheva at alt skulle festast i dei konkrete liva til ei gruppe romanpersonar.

– Du sa til og med at du nekta deg sjølv å skrive essay?

– Ja, no har det jo blitt mange essay i desse bøkene òg …

For min del er det mest fruktbart å berre skrive på som Dostojevskij.

I grenseland

Gratulerer som månadens poet! Sola skin i dette diktet, slik den gjer i både «Solplomme» og «Triks». Sei litt om sola?

– Eg har alltid vore oppteken av mytologi – gammal og moderne, personleg og felles – og i den samanheng er sola essensiell. Eit konkret livsvilkår for mennesket, som vi dermed også har tillagt ulike eigenskapar, forteljingar, symbolikk opp igjennom. Når sola dukkar opp så ofte i dei siste bøkene mine, er det nok fordi dei mellom anna handlar om klimakrise og naturtap. Det dødelege ved sola trer sterkare fram i ei tid med aukande forørkning og hetebølger. Sola er tviegga og upåliteleg, det interesserer meg. Men eg tenkjer også mykje på sola fordi eg er ein slags soltilbedar, kjenner meg som eit solcellepanel som blir lada opp av den og frys tre fjerdedelar av året!

Vil du fortelje litt om samarbeidet med Vilde Tuv og «Solplomme»-prosjektet? Det sprang ut ifrå ein heilt konkret plass, men de har sidan framført det heilt andre stadar?

– «Solplomme» starta som eit bestillingsverk med nyskriven musikk (av Vilde) og poesi (av meg). Det vart skrive til å framførast i Romedalen, ein ganske spektakulær seterdal i Ørsta, og har seinare blitt gitt ut som bok og CD. Sidan verket var stadspesifikt, har eg inntrykk av at arrangørane som har booka oss har tenkt ekstra godt på kva setting som kunne bidra til opplevinga av verket. For meg har i alle fall rommet eller omgivnadane blitt ein ny del av det, om det er i form av natur, arkitektur, måleri. Det har vore ei glede, både å samarbeide og å framføre på så flotte plassar. Det mest nervepirrande var å framføre framfor Munchs «Solen».

Tittelen ‘Jonsok’ peikar attende til «Solplomme». Samstundes er det ein ørken her, som sender tankane til tørken i «Triks» like mykje som til Sunnmørsalpane?

– Ja, dette diktet er eit slags interludium til dei to siste diktsamlingane. Det høyrer ikkje til i nokon av dei. Eg begynte å skrive «Triks» i 2022, og på det tidspunktet hadde Vilde og eg allereie snakka om det som skulle bli «Solplomme», om korleis vi tematisk, formmessig og konseptuelt kunne tenke oss å jobbe, men eg hadde ikkje begynt å skrive enda. Så dei to lyriske universa vart til omtrent samtidig. Dei fekk ulik form og tone, men ein del element opptrer i begge bøker, med litt forskjellig betyding – for eksempel Johannes døyparen, sola, klimakrisa og kretsinga rundt det rituelle og religiøse. Men, ja, ørkenen og Sunnmøre … Eg tenkjer nok på perspektivet i dette diktet som allestadnærverande, at jonsokfeiringa går føre seg over heile jorda her, eit slags framtidig (og tvitydig) felles soltilbedingsritual.

Du har ei diktspalte i Dag og tid. Kan du seie noko om korleis du vel ut og jobbar med dikt der, og kva arbeidet gir til di eiga skriving?

– Å skulle skrive om eit dikt er ganske annleis enn å berre lese og like det. Ofte vel eg dikt som treffer eit temperament, eit tema eller ein tanke eg er i kontakt med på det tidspunktet. Sidan eg leverer tekst kvar tredje veke, les eg faktisk meir poesi no enn tidlegare – og eg les mykje breiare, også bøker eg har fordommar om å ikkje like. Det trur eg er veldig bra for mi eiga skriving.

Gull i munn

Kaffikoppen eg nett har tatt ein slurk av idet eg byrjar på denne teksten, set eg frå meg på ei drikkebrikke med ei teikning av dei tre Brontë-systrene på – Charlotte, Emily, Anne. Eg slår meg sjeldan laus i museumsbutikkar, men held meg som regel høfleg til å kjøpe ein penn og eit postkort på veg ut. Då eg for nokre år sidan var oppe i heiene i Haworth, den vesle landsbyen i Yorkshire der Brontë-systrene vaks opp og levde mesteparten av sine korte liv, blei eg likevel riven med og kjøpte både ein bunke postkort og denne ikkje særleg sofistikerte brikka – ein av utruleg mange Brontë-ting som var til sals i museet på den gamle prestegarden der, og rundt omkring i heile landsbyen, som sjølv utanfor sesong, i iskald novembervind, aula av meir eller mindre litterært interesserte turistar.

Eg lét meg også lokke til å kjøpe noko lødig litteratur der oppe, som Juliet Barkers enorme biografi om systrene – ei bok eg i mitt stillaste sinn, med utsyn til gravsteinane utanfor, tenkte at eg neppe kjem til å ha lese når eg sjølv ligg i jorda. Ei anna og meir overkomeleg bok vekte også handletrongen min, ein slags biografi om det kulturelle etterlivet til systrene, skrive av forfattar og kritikar Lucasta Miller. «The Brontë Myth» (2001) har også lege ulesen i bokhylla mi i nokre år, men denne hausten baud forlaget Bonniers boklister på ein god grunn til å plukke den fram.

«Sangen om storken og dromedaren» er tittelen på den store romanen om Emily Brontë som nederlandske Anjet Daanje gav ut i 2022, og som no kjem på norsk i Bodil Engens omsetjing. Daanje var eit ukjent namn for meg, og truleg for dei fleste som ikkje har direkte tilgang til nederlandsk samtidslitteratur, men sidan 1993 har ho skrive ei rekkje romanar og noveller som har vore anerkjent av kritikarar og andre kresne lesarar. «Sangen om storken og dromedaren» fekk ei rekkje prisar, og blei også ein uventa storseljar i Nederland då den kom ut. I to uavhengige kåringar valde kritikarar og andre avislesarar den til 2000-talets beste nederlandske roman.

I 2025 tyder det på at Anjet Daanje bryt lydmuren til eit internasjonalt publikum: Romanen «The Remembered Soldier» (2019) kom ut i engelsk omsetjing i år og er nominert til National Book Award i USA, medan «Sangen om storken og dromedaren» kjem på fleire europeiske språk i år og på engelsk neste år. I Sverige har boka allereie fått kritikartårer til å trille, igjen i Expressen, der Lyra Ekström Lindbäck hylla den imponerande komposisjonen og psykologiske realismen til Daanje – og til slutt måtte gråte ein skvett i smug på kafé.

Romanen er eit komplekst, eventyrleg og rørande narrativt byggverk over Brontës liv og etterliv, virke og verk. Den norske omsetjinga har openlyst kravd både innleving og kreativitet, lydhøyre og finurlege løysingar av Bodil Engen. Saman med mursteinsromanen gav Daanje ut ei bok med gjendiktingar av Emily Brontës dikt, samt eigne dikt inspirert av henne. Den boka kjem ikkje på norsk, men eit knippe av dikta er del av romanen, gjendikta av Eve-Marie Lund. Skal vi byrje med eit av dei for å sende oss inn i Brontë-systrene sitt landskap og setje oss i stemning att?

Brontë-­komplekset har lenge vore ein litterær ­industri.

Etterliv

Torsdag, i det som for Bokmagasinets del er midt i verste sendetid, blei nobelprisen i litteratur tildelt den ungarske forfattaren László Krasznahorkai. Det var slett ikkje uventa – Krasznahorkai har lege høgt på listene til bookmakerane i mange år – og i alle fall ikkje ufortent: Sidan debutromanen «Satantango» (1985), som kom på norsk i Kari Keménys omsetjing i 2016, har han skrive ei lang rekkje bøker, både korte og lange, som nærmar seg apokalyptiske emne med latter, fart og stor sjølvtillit på kunstens vegne. Det svenske akademiet framheva nettopp det «visionära och kraftfulla» i verket hans under tildelinga, der ständiga sekreterare Mats Malm sa at Krasznahorkai «mitt i undergångens fasa upprätthåller tron på konstens möjligheter».

Sist gong Nobelprisen gjekk til ein forfattar frå Ungarn, var i 2002, då Imre Kertész fekk den. I nobelspekulasjonane har også Péter Nádas lenge vore inne i bilete, og sjølv har eg tenkt at dersom det låg ein snublestein på Krasznahorkais veg mot prisen, var det nettopp i den tolv år eldre landsmannen. At det er materiale av nobel kvalitet eg har hatt i hendene, når eg har sete med ein ny Krasznahorkai-roman i fanget, har eg likevel aldri vore i tvil om.

– erfaringane og overskridingane den gir, måtane den verkar i verda på – er eksplisitt tema i «Seiobo der nede» (2008), ei bok som eg kanskje set aller høgast i Krasznahorkais forfattarskap, men som samstundes er den som liknar minst på dei andre. Nokre av grunndraga er sant nok på plass: dei endelaust lange setningane – «Punktumet er forbeholdt Gud», har han sagt – og den sinnrike konstruksjonen. Gjennom 17 frittståande forteljingar skildrar «Seiobo der nede» menneskets sublime møte med kunst og handverk, og med naturen, over heile verda og til nær sagt alle tider – mellom anna i Firenze på 1400-talet, på Akropolis i våre dagar og i Japan i ulike epokar. Krasznahorkai skildrar opphøgde kunstopplevingar, men han gjer det med ein fot i bakken: Her kan kunsten lyse opp over tilværet til turistane i eit tempel eller ei museumsvakt i Louvre – og i oss som les boka, i møte med nydelege, men også forskrekkande skildringar, til dømes av ein egretthegre som står på vakt og jakt ute i eit elveløp midt i Kyoto.

Ove Lunds norske omsetjing av boka kom ut i 2020, og blei prisa som årets beste av Kritikarlaget. Sidan då, i 2021 og 2023, har Lund levert nye, strålande omsetjingar av to ferskare Krasznahorkai-romanar, «Baron Wenckheim vender hjem» (2016) og «Herscht 07769» (2021).

delen av forfattarskapen går Krasznahorkai endå tydelegare inn i si politiske samtid: Boka om baronen skildrar korrupsjon og konspirasjonar, nasjonalistisk stordomsvyar og sjåvinisme i heimlandet Ungarn, medan «Herscht 00769» spelar seg ut blant nynazistar i den tyske delstaten Thüringen. Sjølv har eg også opplevd desse romanane som meir komisk drivne enn dei tidlegare, men det kan vere hugsen som spelar meg eit puss: Den apokalyptiske latteren i «Satantango» kastar i alle fall også tankane attende til modernistiske klassikarar som Beckett og Kafka, der ein gjerne flirer og blir forskrekka i same vending.

Krasznahorkai står like nær postmodernistane frå vår tid, når han vrir på eit Thomas Pynchon-sitat, gir romankapitla musikalske titlar som ‘DAM DI DUM’ og lèt høgt og lågt støyte saman med stor kraft i romanane sine – ein romanperson ved namn Dante understrekar talande nok at han ikkje er oppkalla etter diktaren, men etter den brasilianske fotballspelaren med same namn.

 til Krasznahorkai er som å flyte med i eit seigt, men målretta ras mot undergangen. For norske lesarar er det no berre å hive seg på, halde seg fast og ta del i dei svimlande kunstopplevingane det gir.

Ein flirer og blir ­forskrekka i same ­vending.

Apokalypse no!

Pingvinen Ella er ein artig ny kjenning i heimen, men det er mormora hennar som framkallar flest glis og flir når vi les «Svømmefugl», Kjersti Annesdatter Skomsvold og Mari Kanstad Johnsens nye biletbok. Opninga gir ein perfekt introduksjon: I eit mørkt og magisk oppslag ligg Ella på brygga og ser skremt ned i havet, der blekksprutar og brennmaneter, og sikkert sverdfiskar og sjømonster, sym rundt i straumane. På neste side stig mormora opp av havet rett framfor Ella, med dykkarmaske, tang på toppen og ein krabbe på hovudet. Dette var ikkje så skummelt! Og no skal eg lære deg å symje, seier ho.

Skomsvold og Johnsen har samarbeidd før, i den slyngjande, buktande leggetid-boka «Dyrene sover» (2021), som blei kåra til årets vakraste bok (merk: ikkje berre 

bok) i Grafills tradisjonsrike kåring. «Svømmefugl» er også slåande vakker – det ser eg i auga på medlesarane mine at dei også synest – med mjuke kantar og fargar, og ei sommarleg stemning som gir saltsmak i munnen og kjensla av sand og vind i håret.

 ute i havgapet, men ho har ikkje lyst å lære å symje, ho vil heller lære å flyge. Ho elskar nemleg alt som er på himmelen – på framsida kikar ho opp på fly og ugler, fuglar, ufoar og andre stort sett identifiserte flygande objekt. Det viktigaste først, meiner den myndige mormora: for ein pingvin gjeld det å ikkje drukne. «Vi begynner med å flyte», seier ho. «Nei takk», svarar Ella. «Jo takk, bare hyggelig» kvitterer mormora. Bak den bestemte tonen har ho likevel nokre pedagogiske knep på lur.

På rygg, med nasen mot himmelen, kan Ella la seg inspirere av det ho ser der oppe, og flyte i havet slik eit seglfly sklir over himmelen. Med symjevengar på gjer ho som helikopteret, og snurrar armane rundt til ho byrjar å bevege seg. Skyer er laga av vatn, fortel mormor, og slik vågar Ella å dykke under med symjebriller på: Milde måne, alt som finst der!

 er herleg tilbakelent i både tekst og bilete, men blir det litt lite motstand? Frykta for å prøve noko nytt går fort over her, det er ingen små føter som nektar å ta neste steg – eller som tek eit steg attende når forsøket har feila. I staden går alt raskt og poetisk framover til neste utviklingssteg.

Eg kjenner meg ikkje heilt att i dette frå tilsvarande små pedagogiske prosessar i kvardagen, men eg merkar på medlesarane mine at dei frydar seg over alt Ella får til. Særleg til slutt, der vinden og regnet tek seg opp og Ella får fart på sakene. Ho brukar bryggeløpet som rullebane og hoppar i det – i eit oppslag der ein kan snu på boka og følgje henne «bortover og oppover og litt nedover», gjennom framlengs og baklengs salto, og der himmel og hav glid over i kvarandre slik at den vesle symjefuglen landar i sitt rette element.

Himmel og hav

På puben fell det bankande hjartet til ro. I dette er eg-forteljaren i Vigdis Hjorths nye roman lik dei andre gjestane på skjenkestaden ved stasjonen i Sandvika som ho byrjar å frekventere – først som mellomstasjon på veg til og frå Oslo, sidan i eins ærend, som endestasjon, med hunden som kompanjong og skrivearbeid for handa. I mykje anna er ho ulik: Ho er forfattar med utflytta ungar og kjærleikssorg, etter alt å døme anerkjent og økonomisk bemidla; dei andre på puben er strevande sjeler med utslitne lommebøker, dei blir borte i dagane før trygda kjem, men er på plass att med kvikke oppsyn så snart Nav har gjort sitt.

Gjestane held kvarandre med «et slags selskap», sender kvarandre blikk med «gjenkjennelse, kanskje også en slags anerkjennelse», men lèt kvarandre elles i fred. Medan dei andre balar med sanninga i botnen av glaset og drikk «i et slags ikke fordømmende fellesskap», går forfattaren dit for å arbeide: «[J]eg veksla ikke ord, jeg skrev dem, jeg var på puben for å skrive, i andres nærvær og kanskje for å kjenne en slags følelse av fellesskap». Ho er klar over at det også er alkoholen som driv henne dit, men at ho stadig gjentek «en slags» i setningane ovanfor, tyder på at ho ikkje har kome heilt til botns i kva ho gjer der. I sidesynet byrjar ho å ta inn litt av livet som utspelar seg på barkrakkane og båsrekkjene rundt, og særleg merkar ho ei kvinne som kvar laurdag legg Lottokupongar framfor seg på bordet.

og hunden hennar går inn på ein bar … det lyder mest som ein vits. Og sant nok er «Det gode mennesket i Sandvika» morosam, stundom på beint fram vitsete vis, som når ein på puben blir døypt om frå Drikke-Per via Pikke-Per til Hikke-Per i løpet av eit avsnitt – Snurrebarten og Pille-Padda er andre figurar her. Noko av komikken spring ut av at forfattaren klatrar klassestigen nedover og blir del av eit anna miljø enn ho vanlegvis vankar i. Slike forviklingar har Hjorth skildra med hell før, mellom anna i kjærleikshistoria om ein litteraturprofessor og ein bilseljar i «Hjulskift» (2007) og i fengselsforteljinga i «Tredve dager i Sandefjord» (2011).

«Det gode mennesket i Sandvika» minner meg vel så mykje om romanar som «Leve Posthornet» (2012) og «Et norsk hus» (2014), der spørsmål om politiske ideal og økonomiske privilegium pressar seg sterkare på eksistensen. For sjølv om latteren sit laust, losnar den som regel frå triste lagnadar i årets roman. Hjorth sjanglar elegant mellom komedie og tragedie, men i «Det gode mennesket i Sandvika» tek fortvilinga og alvoret gradvis meir over.

 lett å vere god når er alt er så dyrt! Det ropar det gode mennesket frå Sezuan i Brecht-stykket som tittelen nikkar til, og det hulkar det gode mennesket i Sandvika her. Dette gode mennesket er ikkje forfattaren sjølv, men den stillferdige kvinna med Lottokupongane: Ada har eit «barnlig» og «enfoldig» oppsyn, og spanderer gjerne øl på ein forfattar som har forlagt betalingskortet sitt. Små velgjerningar blir snart følgde av større, når fru Fortuna grip inn i lagnaden. Med midlar til å hjelpe, stiller ho opp for dei rundt som sit med «regnestykker i minus i hue og hjerte».

Dei som kjenner Hjorths forfattarskap, veit at det ikkje er første gong ho brukar Brecht som brekkstong for å føre politiske problemstillingar tett inn på livet til lesaren. I essaysamlinga «Fryd og fare» (2013) skriv ho om sitt første teaterbesøk som tolvåring, der ho såg onkelen spele i nettopp «Det gode mennesket fra Sezuan». Han hadde rolla som ein av gudane som stig ned til menneska på uvarsla kontroll. Der står det dårleg til, og berre den prostituerte Shen Te byd gudane husrom. Ho får ein butikk til takk, men er for sjenerøs og naiv til å drive den på forretningsmessig vis: Ho gir til dei som ikkje har, og blir grovt utnytta.

For Hjorth var teateropplevinga skilsetjande, det gjorde henne «bevisst som samfunnsmenneske». I «Det gode mennesket i Sandvika» kjem dette heilt til rette, når forfattaren med hamrande hjarte går opp i det godes problem – «at gode mennesker ikke fikser å være gode i landet vårt».

 flyt praten friare enn på puben, og der fortel Ada «fomlende og famlende og plutselig forbløffende» om kvifor ho gir vekk gevinsten: For henne finst det «to slags mennesker i verden, [ …] mennesker som ga og mennesker som tok imot», rettare sagt dei som 

 ta imot. Når ho omsider har fått, vil ho vere ein som gir – ein som ikkje må vere takknemleg, og som kan gi utan å forvente attende.

Som alltid les eg Hjorth med både hjarte og hovud i høgspenn, men når tragedien utspelar seg her, ser vi den heile vegen gjennom auga til forteljaren og såleis litt på avstand. I gjentakande rørsler sirklar ho inn situasjonen til Ada, men når nauda når sitt ytterpunkt, maktar ikkje forteljaren å ta inn fortvilinga. I staden klamrar ho seg til kjensla av å vere «realitetsorientert» og «politisk konsekvent».

Fortvilinga og alvoret tek gradvis meir over.

Pengar i lomma

Gratulerer som månadens poet! Du gir ut ny bok snart, og eg meiner å kjenne att motiv frå dette diktet i omtalen av boka?

– Ja. Då eg sette punktum for boka, hadde eg nok ein tanke om at eg var ferdig. Men det eg ser no, er at eg var ferdig med boka, ikkje med tematikken.

«Ein filleting som døden», heiter den. Kan du seie noko om kva tittelen fangar inn?

– Eg har slite med depresjon og angst sidan eg var unge. Døden har vore eit hòl for meg. Så fekk eg barn. Alt endra seg. Det resulterte i ein serie med dikt, som nesten forsøker å røske ut angsten med rota. Og mens eg forsøkte å gjere ferdig den boka, så døydde mor mi. Om ein samanliknar bokprosessen med å køyre bil, så var det som om nokon vrengde rattet ut av henda mine. Sorga var total. Det einaste eg klarte var å skrive. Etter kvart gjekk det opp for meg at det eg eigentleg hadde skrive om frå dag éin, ikkje var depresjon, angst og sorg, men kjærleik. Tittelen er henta frå minneverset eg skreiv til Mamma sin dødsannonse: «Bånd som knyttes av kjærlighet brytes ikke av en filleting som døden».

Diktet opnar med eit draumebilete frå naturen, som så «viklar seg inn i den vaknande verda og blir borte». Det er likevel nett som det heng att eit lett draumeslør over diktet?

– Eg har tre primære modusar som poet. Den eine er sentimental og autofiktiv, den andre er essayistisk og ekspansiv, den tredje er surrealistisk og eventyraktig. Når eg arbeider, hoppar eg ganske intuitivt mellom desse. Dette diktet er rotfesta i førstnemnde modus, men veks seg inn i sistnemnde. Denne tar utgangspunkt i at draumar, minner og fantasiar er laga av same material, og dessutan at dette materialet er godt eigna til å lage dikt med. Det forsøker å halde seg i ei slags pågåande grenseoverskriding, men grensa ligg ikkje mellom «draum» og «vaken». Heller mellom innsikt og mystikk. «Draum» og «vaken» blir to ulike perspektiv diktet opplever seg sjølv ifrå. Det at ein i diktet «vaknar», er meir å forstå som at eg-et kryssar ei grense mellom underbevisst og bevisst. Bileta i diktet kjem til å halde på retten til å framstå koko, det som endrar seg er kontrollen eg-et vil påstå at det har over dei. Sagt på ein anna måte: draumar berre kjem, mens visjonar må ein jobbe for. Likevel liknar dei kvarandre når dei står på.

Ei mor er død, og salet av barndomsheimen synest å utløyse tankane, minna og draumesyna som melder seg her. Og så kjem ein bror inn i biletet. Kan du seie noko om kven eller kva han er?

– Eg skriv mykje om sysken. Den førre boka mi, «Bukk & Sigd», handlar delvis om eit syskenpar som heiter nettopp Bukk & Sigd. Og den første boka mi blei sett i gang av eit dikt om ein bror som forsvinn. Eg veit ikkje kvifor eg er dregen mot dette. Eg vaks opp som einebarn. Men det er sant som det står i diktet, då eg var liten spurde eg Mamma om eg kunne få ein storebror. No som Mamma er død, er eg aleine om å hugse barndomen min. Det er som om ingen veit kven eg er. Kanskje det er det det handlar om.

Diktet er etter Kristofer Uppdal, står det. Vil du utdjupe kva du hentar frå Uppdal her?

Over grensa

Det er vanskeleg å ikkje bli glad i guten som gir namn til Marte Magnusdotter Solems tredje roman. Gustav er skulegut på tredje, snart fjerde trinn, han er livleg, entusiastisk og søkjande, men sosialt utilpass og sårbar. Fantasien hans er fri og ustyrleg, i omgangen med andre kan han vere bestemt og bardus, og han har vanskar med å styre kjensler og innfall inn i same kanalar som barna rundt han. I staden får dei utløp i klovneri, konfliktar og desperate handlingar. Det er vanskeleg å ikkje bli litt frustrert av Gustav òg, særleg sidan vi heile vegen følgjer han gjennom auga til mora Frida, som har hjartet i halsen og blikket festa på kvar minste rørsle i kroppen og sinnet hans.

«Jeg er mer til stede i Gustavs kropp enn min egen», seier ho eit stykke ut i romanen. Heilt sidan fødselen har han gjort krav på henne i mykje større grad enn storesystera Anna og veslebroren Even gjer og har gjort. Eit mønster har sett seg i familien, og forsterka seg i ein periode der mannen Jakob har streva med sitt. Han tek mest ansvar for dei to tilsynelatande problemfrie barna, og ovanfor Gustav er han nokre hakk meir avslappa eller avkopla – alt etter korleis ein ser det. I løpet av romanen refererer han til ting «hun psykologen i avisa» skriv og uttrykkjer skepsis til curlingforeldre – altså foreldre som går framom og ryddar vekk vanskar og hindringar for barna sine.

Utviklinga i romanen tvingar fram nye mønster i familien, men for lesaren er det frå starten av interessant å trakke med langs denne grensa romanen teiknar opp, mellom foreldrestyring og friare tyglar, tillit og kontrollbehov, overspent fotfølging og mangelfull oppfølging.

 spelar seg ut gjennom eit år, frå skuleavslutninga i juni til 17. mai året etter. Det startar med eit slag for Gustav og Frida, når han blir avvist i leiken av ein klassekamerat og ho blir avvist av foreldra hans, som ser på henne «som om jeg var av en lavere kaste». I forsøket på å sikre Gustav sosial kontakt i ferien får ho høflege ynskje om ein strålande sommar attende.

Ganske snart snur det. I bygarden der dei bur, flyttar Isak inn, ein gut på same alder som Gustav. Dei to kjem overeins, Frida knyter seg til Isaks mor, og når leiken i bakgarden glir over i lange besøk og overnatting, ser ho ei lettare og lysare framtid for Gustav – og seg sjølv. Under harmonien byrjar det likevel snart å skjelve litt, og utover i romanen ristar det stadig sterkare: Når ferien er over og Isak byrjar i klassa til Gustav, glid dei inn i skulegardens sosiale mønster. Slikt smittar over på foreldra òg, og utan å røpe for mykje om utviklinga vidare kan eg seie at det borgar for ein roman som er full av såre og knusande scener.

er det også ein litt einspora roman. Her skjer det lite som ikkje har direkte med det tett samanknytte kjenslelivet til Gustav og Frida å gjere, og eg tek meg i å sakne ei opnare, vidare romanverd. Like fullt synest det avgrensa utsynet motivert, sidan det på truverdig vis lèt lesaren kjenne den altoppslukande bekymringa og kjærleiken til Frida. Når Solem grev så djupt og inderleg i dette sporet, stikk det også fram flust av trådar som er verdt å trekkje vidare i etter lesinga, om sosiale avvik og spesielle behov, om tilpassingsvanskar og mobbing, om vaksne og barnlege kjensler, om livsviktige og vanskelege fellesskap.

Prosaen til Solem er på ingen måte prangande, og det er ikkje så mange setningar som stikk seg fram og glinsar eller skrik etter å bli sitert. Ho teiknar like fullt opp scener og situasjonar med skarpe konturar, og prosaen er heile vegen lada med både innsikt og intensitet. Det gjer «Gustav» til ein roman som er medrivande lett å lese, og som ein kjenner tyngda av etterpå.

Spesielle behov

Gratulerer som månadens poet! Du debuterte med «Var det grønt» i fjor. Er dette diktet frå arbeidet med ei ny samling, eller meir eit høvesdikt?

– Takk! Diktet tar utgangspunkt i eit nytt prosjekt, men er skrive om i høve spalta.

Eivind Myklebust

Artikler

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtidsdystopi.

Gitt og tatt

Orda blir organiske, men også litt overflødige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Stor ståhei mellom togseteradene.

På Esso i Oslo

Kamel Daouds prisverdige roman om borgarkrigen i Algerie er for insisterande litterær.

For Lars Saabye Christensen er den finaste staden i midten.

Tida snur og forventingane stig før siste band av Solvej Balles romanserie.

Leven og lyd

Karl Ove Knausgård går inn i det spenningsfylte feltet mellom fysikk og mystikk.

For Anna Kleiva er sola tviegga – både livgivande og dødeleg.

Anjet Daanje meskar seg med mytane rundt Emily Brontë og systrene hennar.

Apokalypse no!

Pingvinen Ella hoppar i det.

Ein forfattar og hunden hennar går inn på ein bar ...

Draumane berre kjem til Martin Ingebrigtsen, men visjonane må han jobbe for.

Spesielle behov

Ida Hove Solberg meiner poesien kan invitere til solidaritet – og ber Klassekampen ta ein titt i spegelen.

Oppfølgjaren til «Fyrstene av Finntjern» er meir spreidd i forma, men like fast i fisken.

Kontorkvardagen er drepen i Nescios noveller. Men kunsten overlever!

Nordisk design

Hos Paul Schrader skal filmkunsten løfte tilskodaren til himmels heller enn å halde oss på bakkeplan.

I Katlas buk

Verselinjene i Tony Harrisons «v.» sparkar framleis frå boksidene, 40 år etter at dei laga nasjonal furore i Storbritannia.

Therese Tungens nye bok er både ein kvar­dags­krim frå Bygde-Norge og ei sorgfor­teljing med folkesegn i botn.

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtids­dyst­opi.

Gitt og tatt

Orda blir organiske, men også litt overflø­dige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på tallty­vene».

Stor ståhei mellom togsete­ra­dene.

På Esso i Oslo

Kamel Daouds prisver­dige roman om borgar­krigen i Algerie er for in­sis­te­rande litterær.

For Lars Saabye Chris­ten­sen er den finaste staden i midten.

Tida snur og forven­tin­gane stig før siste band av Solvej Balles romanserie.

Leven og lyd

Karl Ove Knausgård går inn i det spennings­fylte feltet mellom fysikk og mystikk.

For Anna Kleiva er sola tviegga – både livgivande og dødeleg.

Anjet Daanje meskar seg med mytane rundt Emily Brontë og systrene hennar.

Apokalypse no!

Pingvinen Ella hoppar i det.

Ein forfattar og hunden hennar går inn på ein bar ...

Draumane berre kjem til Martin Inge­brigtsen, men visjonane må han jobbe for.

Spesielle behov

Ida Hove Solberg meiner poesien kan invitere til soli­da­ritet – og ber Klasse­kam­pen ta ein titt i spegelen.

Oppføl­gjaren til «Fyrstene av Finntjern» er meir spreidd i forma, men like fast i fisken.

Kontor­kvar­dagen er drepen i Nescios noveller. Men kunsten overlever!

Nordisk design

Hos Paul Schrader skal film­kuns­ten løfte tilsko­daren til himmels heller enn å halde oss på bakkeplan.

I Katlas buk

Verse­lin­jene i Tony Harrisons «v.» sparkar framleis frå boksidene, 40 år etter at dei laga nasjonal furore i Storbri­tannia.

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtidsdystopi.

Orda blir organiske, men også litt overflødige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Stor ståhei mellom togseteradene.

Kamel Daouds prisverdige roman om borgarkrigen i Algerie er for insisterande litterær.

For Lars Saabye Christensen er den finaste staden i midten.

Tida snur og forventingane stig før siste band av Solvej Balles romanserie.

Karl Ove Knausgård går inn i det spenningsfylte feltet mellom fysikk og mystikk.

Draumane berre kjem til Martin Ingebrigtsen, men visjonane må han jobbe for.

Ida Hove Solberg meiner poesien kan invitere til solidaritet – og ber Klassekampen ta ein titt i spegelen.

Oppfølgjaren til «Fyrstene av Finntjern» er meir spreidd i forma, men like fast i fisken.

Kontorkvardagen er drepen i Nescios noveller. Men kunsten overlever!

Hos Paul Schrader skal filmkunsten løfte tilskodaren til himmels heller enn å halde oss på bakkeplan.

Verselinjene i Tony Harrisons «v.» sparkar framleis frå boksidene, 40 år etter at dei laga nasjonal furore i Storbritannia.