Eivind Myklebust

Han var der mest så langt attende eg kan hugsa», skriv Elisabet Vallevik Engelstad i føreordet til si nye bok om Olav H. Hauge. Ho vaks opp i Ulvik, og sidan foreldra kjende Olav H. Hauge, vart ho ein kjenning ho òg: Ho var seks år då Hauge kom på dør med debutboka «Glør i oska» (1946) i handa, seinare rapporterte ho til han frå litteraturmiljø i hovudstaden, då ho var heimom frå filologi-studia ved Universitetet i Oslo. I «Vinklingar» tek ho utgangspunkt i både venskapen med Hauge og sine eigne studiar i spansk og fransk språk og litteratur for å vise korleis det lokale og det internasjonale prega diktinga til Hauge i same mon – frå floraen og faunaen og dei levande modellane bak diktet om Osamannen (‘Gjer ein annan mann ei beine’) til store diktarar som Emily Dickinson, Antonio Machado og René Char.

Hauges fyndige, frodige forfattarskap må ha ein så stiv og inkjeseiande tittel – og så fantasilause undertitlar – er vanskeleg å skjøne. Også på andre måtar er «Vinklingar» ein snodig redigert sak: Boka er bygd opp av tre frittståande artiklar om Dickinson, Machado og Char, alle av det introduserande slaget. Dei har fått ei slags kappe av biografisk skisse og personlege riss, men konklusjonen på samanstillinga av det nære og det fjerne er knapt skarpare enn at «[d]et har vore ein rikdom i livet å ha kjent diktaren og mennesket Olav H. Hauge» og dessutan ei oppmoding til oss lesarar: «Les Olav H. Hauge og lev eit dikt».

Små funn og fine lesingar av både dikt og gjendiktingar kjem like fullt fram undervegs i boka. Engelstad har ei varm og trygg prosarøyst, og ei av bedriftene hennar i boka er å vise korleis Hauge gav lokale utsyn meir allmenne uttrykk, til dømes i diktet om ‘Is-soleia’. Her samanliknar ho første versjon av diktet med seinare versjonar, og viser korleis Hauge gjorde det mindre anekdotisk, meir allegorisk.

 om internasjonale diktarar set eg særleg pris på den grundige introduksjonen til Antonio Machado. Her viser ho kor vegane deira kryssar – bokstaveleg tala i Machados dikt med den kjende linja «vegen blir til mens du går», som ikkje ligg langt ifrå Hauges konfirmasjonstalevennlege ‘Din veg’: «Ingen har varda den vegen / du skal gå / ut i det ukjende, / ut i det blå». Andre parallellar finn ho blant anna i dikt frå skuleplassen.

Artikkelen om René Char spring ut frå ein huskonsert i Marseille i 2015, der Hauge og Char blei tonesette saman, og er mest interessant fordi den viser korleis dei begge levde tett på nærmiljøa sine. Emily Dickinson blir på si side presentert som livslang inspirasjon og gjengangar i dagbøkene til Hauge; om lag hundre gongar omtala han henne frå 1932 til 1994. I 1965 kalla Hauge henne både «jordnær» og «ekstatikar». At Hauge sjølv levde og verka i eit slikt spenn, kjem fint fram i Engelstads bok.

Jordnær ekstatikar

#fff

#000

Ein gong prøvde eg å lese J. R. R. Tolkiens «Hobbiten» for treåringen. No trudde eg vel ikkje at det kom til å klaffe, men nokre gongar er lysta sterkare enn trua, og vi kom oss trass alt heilt til side 3. I desse dagar grublar eg på om femåringen snart er klar for Harry Potter.

Det finst mykje fantasy for barn der ute, men eg finn sjeldan noko som maktar å fortrylle dei minste lesarane. Denne mangelen gjer at eg møter den nye franske fantasybarneboka «Dragefjellet» med store forventingar. Det franske forlaget oppgir målgruppa som 8–12 år, det engelske 7–9 år, medan Aschehoug utvidar til 6–9. Med illustrasjonar på nær sagt kvar side og ein enkel, fortryllande tekst trur eg høgtlesande foreldre trygt kan kaste seg ut i eventyret saman med endå litt yngre barn.

 systrene Amaranta og Medusa, som bur hos onkelen sin Oxalis, eit sjarmtroll av ein trollmann (som artig nok er mindre i storleik enn niesene sine). Dei bur i landet Traktene (utbrettbart kart fremst i boka), der systrene er under opplæring som hekser. I opninga skal dei ut og sanke glefsurt – ein spesielt mannevond blome – for å lage usynlegheitsbrygg, og der møter dei unge Julius og anda Kringle.

Kven Julius er, og kor han kjem ifrå, blir ikkje klårt før til slutt, der vi får lese Kringles dagbok, for i sekken har han noko som krev rådsnar reaksjon: eit drageegg. Der det finst eit egg, finst det som regel ei mor, og egget kan dessutan klekke når som helst. Det gjer det òg, og ut sprett den vesle drageungen Fabelfiks. Eventyret handlar om at heksene må få ungen heim til dragemora – helst utan å bli grilla sjølve.

på ferda er djupe innsjøar og monstrøse froskeskikkelsar. Det krev både syster- og vennskap – og ikkje minst ei and med kløkt og mot. Kringle er ikkje berre eit kjærkome komisk innslag undervegs i dramatikken – han svarar «kvakk, kvakk» til det meste – men spelar òg ei avgjerande rolle i forteljinga. Eit høgdepunkt er når han blir trylla om til eit slags før-moderne telefonapparat, slik at heksene kan rådslå seg med onkelen.

Illustrasjonane til François Maumont er tvers gjennom sjarmerande, og balanserer perfekt det skumle med det søte for dei små. «Dragefjellet» er også omsett til norsk med rette barnlege tone av Stéphanie de Miranda, og ikkje minst med nødvendig kreativitet der det trengst: «Glefsurt» er eit nydeleg ord og «kvexxene» eit passe framandt namn på dei fryktinngytande froskeskapningane.

 i bøkene til Tolkien, og for så vidt Rowling, er at lesaren anar at det er uendeleg mykje meir å oppdage i fantasiuniverset. Slik er det her også, ikkje minst på grunn av kartet over Traktene og Kringles dagbok til slutt. Undervegs er utsynet meir avgrensa og fokusert på akutte utfordringar, og nettopp det er viktig for å halde på merksemda og forståinga hos dei yngste lesarane. Ein oppfølgjar skal vere på veg på fransk. Eg håper forlag og omsetjar er på hogget i Norge, og at dei små lesarane får vekse vidare med serien.

To små hekser

Ein gong på 2000-talet fann eg eit smotthòl i De norske Bokklubbene, der ein kunne melde seg inn i dei 14 (?) ulike bokklubbane og få velkomstgåve frå kvar og ein: Tre valfrie bøker, dvd-ar eller noko nips til heimen. Etter postgang var boksamlinga mi femdobla – og eg hadde vinglas på guterommet. Prisen var at eg eit heilt år aktivt måtte avbestille månadens bok i kvar klubb – eit lynkurs i økonomistyring for pengelens ungdom. Utvalet var avgrensa, men utvidande for ein ung lesar: Per Pettersons «Ut og stjæle hester» kom i hus, og var det ikkje her eg møtte Jan Kjærstads Jonas Wergeland? Sikkert er det at eg fekk sett heile sesong 16 av The Simpsons.

Thomas Korsgaard vaks opp med beskjedne bokhyller, og han var ikkje like heldig med medlemsvilkåra i sin danske bokklubb: Han tingar tre bøker til ni kroner, utan å lese den vesle skrifta om kjøpeplikt og 12 månadars bindingstid. Den matnyttige, men fattige bondefaren blir rasande, gir han øyrefik og ukvemsord. Det blir eit år med nye bøker og olme blikk frå foreldra.

er første tekst i Korsgaards «Hastetilfelle», ei samling små bakomartiklar frå ein så langt litt einspora forfattarskap: Her handlar det om klassereisa ut (og opp og fram), om både bagasjen og draumane ein ber på, og inn i mellom om bagasjen ein har gløymt att. Tekstane i «Hastetilfelle», innforliva omsette til norsk av Hilde Rød-Larsen, handlar om å finne seg sjølv gjennom lesing og skriving, og om å ta plass i eit nytt kulturelt habitat. Mor og far er gjengangarar i tekstane, og særleg faren framstår som ein ulikandes kar; som ein slave av eigne bekymringar og fange av eigen fattigdom – ikkje ulikt farsfiguren i Korsgaards romantrilogi om Tue.

I ‘Pokalpussing’ er ikkje Korsgaard sjølv så lett å like. Her skriv han passe nedlatande om kor stolt faren er over pokalen for Årets Familielandbruk 1999. Ti år etter er fjøset tomt og mjølkemaskinen seld. «Kjenner du kanskje noen andre som har fått en sånn en», spør faren sjølvskrytande og set pokalen på plass i hylla etter puss, «til evig beundring og misunnelse for at han i motsetning til meg alltid hadde noe å pusse og polere når det ble uutholdelig å tenke på alt man mistet eller uvegerlig ville miste».

Teksten er ein takketale for ein pris Korsgaard fekk i 2024, og det er lett å sjå føre seg forsamlinga humre med hånleg medynk for faren. Sjølv er Korsgaard så smålåten at han ikkje berre trykkjer denne, men to takketalar til for laurbæra sine der sjølvskrytet piplar fram i meir sjølvironiske og sofistikerte former. Ironien bør i alle fall vere vanskeleg å oversjå.

‘Professorspråk’ er på si side ein rørande tekst om mora og avslaga ho får på uføretrygd, men også den gir ein litt sjølvfeirande bismak.

 openlyst ein gåverik skribent, han har både vidd og brodd, men mellom fornøyelegheitene svingar prosaen seg jamleg opp i meir høgstemte vendingar. «[P]røv hele tiden å bevare ditt eget blikk, ditt eget perspektiv, undringen din», rådfører han i ‘Brev til en yngre forfatter’, før han konkluderer: «[H]vis du stoler på skriften, vil du i perioder bli belønnet med en fylde som er så nær som et menneske kan komme det motsatte av ensomhet». Tittelteksten landar i ei formulering om kor «[T]vingende, nødvendig, viktig. Akutt» det er for han å skrive.

Tittelen «Hastetilfelle» skal eg elles ikkje bruke mot boka, for sjølv om samlinga har eit visst sop-i-hop-preg, er tekstane forseggjorde nok. Sjarmerande portrett av Ida Jessen og Vigdis Hjorth maktar likevel ikkje heilt å overvinne mistanken mot den svære skriftstorleiken boka er trykt med, eller mot den luftige linjeavstanden mellom korte avsnitt: Det får boka til å framstå som like delar forfattar- og publikumspleie for ein prisvinnande forfattarskap.

Takk, takk, takk

Gratulerer som månadens poet! Eit dikt fullt av vekstar og gras midt i pollensesongen! Du er ikkje allergikar?

– Takk! Det er ei verkeleg stor ære! Og nei, eg er slett ikkje allergikar — eg elskar å gå berrføtt i gras, også litterært. Om vinteren varmar eg meg ved å skrive mykje om årstida vi no trør inn i, og eg gler meg til å høyre tårnseglaren syngje igjen, så lenge det varer.

«Gresset tåler å bli tråkket på» heiter det i den flotte førstelinja. Det er ei påminning om det gjenstridige i naturen?

– Ja, naturen vil alltid vere vill og kjem til å overleve menneskeslekta, men eg er redd for at eg vil overleve naturen slik eg kjenner den i dag. Ein sommar gjekk eg på ein sti over jordet sør for Sognsvann. Eg kjende at eg braut lova ved å gjere det — eg er vaksen opp på landet og veit at eg eigentleg ikkje skal trø på dyrka mark — men her var det no ein sti, så eg gjekk der likevel. Då såg eg at stien var full av vekstar; der var det ikkje dødt, men det yrte av framande artar. Det var då eg innsåg at graset ikkje døyr av å bli trakka på, men at skosålane innfører framande vekstar i monokulturen av gras, og at det er derfor eg eigentleg ikkje skal trø der, for matjordas del. Men klart, det er spanande å leve litt på kanten av lova, og det var altså ein etablert sti eg gjekk på, så nokon større forbrytar enn dei førre som gjekk der var eg ikkje...

Du-et i diktet peikar pedagogisk ut urter, snakkar i økologiske regler og har sjuke celler. Kan du seie noko meir om det?

– Eg tenkjer det handlar om blikket dei har på seg sjølve. Det er lett å gløyme kunnskapen dei har, kor verdifulle dei er, og i staden blir dei farga av blikket til andre; dei har vorte stigmatiserte. Det handlar vel òg litt om kva du-et har i lomma si. At det er derfor dei gøymer seg bort i graset, finn ei eng dei kan liggje i, utan at nokon forstyrrar dei.

I lomma har du-et «hul gil» - sumerarane sitt ord for opium, «gledens plante». Er det ei slags sjølvmedisinering her?

– Du-et legg seg til rette, tenner lighteren, og tankane søkk ned i jorda og blir borte. Det er vel ei form for sjølvmedisinering, ja, men dei to hadde det i alle fall veldig fint der dei låg i graset og kjærteikna kvarandre med gras og groblad.

Har du førebilete blant litterære rusmiddelbrukarar? De Quincey? Baudelaire? Burroughs?

Der graset gror

Alfred Fidjestøls nye bok skulle eigentleg handle om det unge og framstormande norske landslagets heroiske prestasjonar i fotball-EM i Tyskland 2024 – det som lenge såg ut til å bli første meisterskap for Norge sidan år 2000. Ein dobbel leggkrampe på midtstoppar Leo Østigård og eit mønsterangrep av nokre skotske ring­revar frå engelsk andrenivå var nok til å knuse meisterskapsdraumen i siste stund – og til å velte bokplanane til Fidjestøl.

Eller i alle fall velte om på dei, med fleire lagnadstunge feilsteg å turnere. «Oppstandelsen» rullar opp dei ulukksalige siste 25 åra i norsk landslagsfotball, og følgjer samstundes det norske laget tett gjennom den utrulege VM-kvalifiseringa våre beste menn spelte i 2025. Ein treng knapt vere fotballfrelst for å kjenne til prestasjonane, men for dei som stikk hovudet i sanden så snart nokon nemner ein ball, kan det samanfattast med at Italia aldri hadde tapt ein VM-kvalifiseringskamp på heimebane før Norge kom til San Siro.

 med 5-0 borte mot Moldova i mars og slutta med 4-1 borte mot Italia i november. Fidjestøl sluttar same stad, men byrjar med ein kamp som verken er hugsa for resultat eller prestasjonar: I siste gruppespelkamp i EM 2000 gjekk Ståle Solbakken på bana i Arnhem som kaptein for det norske laget, og bak han følgde ei forrykande rekkje europeiske toppspissar: Solskjær, Iversen, Carew og Flo. Tidenes tiår i norsk landslagsfotball låg bak, men mot Slovenia blei det ingen nettsus. Stillinga var 0-0 då det kom melding om at Jugoslavia leia 3-2 mot Spania. Med det var Norge vidare, dei sikra resultatet og jubla reservert – før spanjolane snudde kampen til 4-3 på overtid og sende Norge heim. Drillos arvtakar Nils Johan Semb sokk ned i kneståande ute på graset og blei modell for eit slåande bilete av den norske fotballmiseren som skulle følgje. På stadion spelte ein norsk trompet det triste temaet frå «Karius og Baktus», fortel Fidjestøl.

‘Da Gud gikk lei norsk fotball’, kallar han kapittelet. Han spekulerer på om Gud blei forbanna over feigskapen til det norske laget, som prøvde å kvile på andre sine laurbær heller enn å dyrke eigne. Grublinga om inngripen frå Gud og Djevelen slår meg som litt forterpa, og går over styr når Fidjestøl spør om forbanninga var tidsbestemt, «at straffen for eksempel var satt til å vare i 25 år og bare kunne brytes av [ …] mannen som hjulbeint hadde sprunget omkring på banen som Nils Johan Sembs forlengede arm og videreformidlet innstillingen om at det var greit å surfe inn et 0-0».

Etter mange års røynsle med uflaks, tabbar og tap er det også ein VAR-inngripen i 2-1-sigeren mot Austerrike hausten 2024 Fidjestøl framhevar som vendepunktet for landslagssjef Solbakken – og ikkje berre som vendepunkt, men som «hint fra høyeste hold» om den komande kvaliken. Sjølv sat eg på Ullevål og venta dei 152 sekunda det tok å godkjenne Haalands mål. Eg har aldri jubla meir halvhjarta for ei norsk scoring, og nektar å tru at Gud i det høge ville ha nytta djevelens verktøy for å rette opp i slike menneskelege feil.

Forbanninga, og draumen om å bryte den, blir likevel ei solid ramme for boka, og eg lèt meg fullt og heilt rive med av Fidjestøls levande landslagshistorie og detaljrike innsideforteljing.

 dei 25 forbanna åra, då? Det går frå «slagene i Drammen til drammer mellom slagene», skriv Fidjestøl, med referanse til basketaket mellom John Carew og John Arne Riise i 2003 og til fyllekula halve laget la ut på før ein nøkkelkamp mot Danmark i 2011. Andre lågpunkt er keeper Thomas Myhres brølarar mot Tyrkia i 2007, dei gråe joggebuksene til Ungarns eminente sisteskanse i 2015 og den nemnde skotske snuoperasjonen på Ullevål i 2023, med to mål på like mange minutt.

Det er meir opptur i innsideforteljinga, men også her er det utfordringar: Korona og Qatar-VM var tilbakelagde bekymringar, men no skulle Norge spele og arrangere kampar mot eit land som utførte folkemord på Gaza-stripa. På bana la ikkje skaden på midtbanemaestro Martin Ødegaard før dei siste kampane nett nokon dempar på den kollektive, nasjonale angsten for å mislukkast. På personleg plan hadde Solbakken mista mor si og var i sorg då kvaliken starta.

 er på mange måtar ei bok om Ståle Solbakken. Fidjestøl gir riss frå spelarkarrieren og meir plass til ein episode frå treningsfeltet i København i 2001. Der stoppa hjartet hans i sju minutt, han låg i kunstig koma i over eit døgn, før han stod opp att frå dei døde. Han blei ikkje gjenfødd som spelar, slik han ynskte, men etter kvart som trenar i verdsklasse. I stordoms­periodane i København yppa han seg mot meistertrenar Pep Guardiola, og jobben som norsk landslagstrenar låg i korta i over eit tiår før han blei tilsett i 2020.

Han tillèt seg frislepp i fyrig entusiasme.

Opptur

Byung-Chul Hans vesle bok «Utmattingssamfunnet» byd på nye filosofiske blikk på velkjende tankar i vestleg kulturkrets: I opninga les han myten om Prometeus som «ei scene frå innsida av psyken til prestasjonssubjektet i dagens samfunn»; mot slutten av boka tek han føre seg Herman Melvilles legendarisk motvillige Bartleby – han som svarar «Eg vil helst sleppa det» når han blir bede om å gjere noko i novella med same namn. Han les ikkje Bartleby som ein uverksam, gjenstridig person, slik andre har gjort, men som eit utslite, apatisk individ for vår tid.

Byung-Chul Han er fødd i 1959 i Sør-Korea og studerte metallurgi i Seoul før han flytta til Tyskland i 1980-åra. Han var ein «technikfreak» som blei teknologikritikar, skriv Fredrik Wilhelmsen i sitt opnande føreord til den norske utgåva. Dei siste tiåra har Han gitt ut ein bråte små bøker om store emne – «Hyperculture» og «The Crisis of Narration» er to talande titlar frå den engelske katalogen. «Utmattingssamfunnet» kom ut i 2010, og synest å vere boka som blir breiast diskutert i filosofsæren av 

er at lidingane til det sein-moderne mennesket ikkje lenger kjem som eit negativt trykk utanfrå, men heller som positivitetspress innanfrå: Vi lever ikkje lenger i disiplinærsamfunnet, men i eit prestasjonssamfunn der fridom og tvang smeltar saman og alle er sin eigen pisk og si eiga gulrot. Vi fortærer oss sjølve, resultatet er at vi blir utbrende.

For å fange denne innovervendinga, hevda Han at det immunologiske samfunnet var over – ti år før koronapandemien. Når ein møter påstanden fem år etter pandemien, på norsk i Runa Kvalsunds sikre omsetjing, må ein spørje seg om teorien var feil i førstninga, eller berre har blitt avleggs? Det er lett å sjå at analysen er overdriven, slik Wilhelmsen antydar i føreordet, og kanskje overspent, men det er heller ikkje vanskeleg å anerkjenne poenget i påstanden om at vår tids sjukdom er nevral heller enn viral – i alle fall i Vesten. Sjukdomstilstandar som utbrentheit og depresjon er «ikkje infeksjonar, men infarkt, som ikkje er forårsaka av 

til den immunologiske andre, men av ei overflod av 

Kanskje er det ikkje berre i vestlege samfunn analysen finn best grobotn, men i visse sjikt av desse samfunna. Det psykologiske brennpunktet i analysen svir i eit arbeidsliv styrt av internt prestasjonspress, men er ikkje europeisk arbeidsliv framleis dominert av ekstern produktivitetstvang? I Hans analyse ligg ikkje berre klassemedvitet bak oss – sjølve klassetilhøyrsla er fortidig: «Klassetilhøyrsla hjelpte arbeidsdyret å finne ei dyrisk sindigheit. Det seinmoderne eg-et er derimot heilt aleine». Tilstanden Han skildrar er nok lettare å kjenne seg att i for Uber-sjåførar og folk i frie yrke enn for butikk- eller barnehagetilsette.

påstandsprosaen aukar skepsisen min undervegs. Kritiske fråspark i filosofar som Hannah Arendt og Giorgio Agamben er spenstige, men landar ofte skeivt, som når han brukar «muselmenn» – dei mest utmagra og apatiske konsentrasjonsleirfangane – som bilete på sein-modernitetsmennesket i dag, «med den forskjellen at det er velernært og ikkje sjeldan overvektig». Forklaringskrafta i ei samanlikning med overvektige muselmenn er ikkje openlys.

Eg kan likevel ikkje nekte for at den retoriske tendensen til å snu opp-ned på synspunkt vekkjer både nye tankar og motseiingstrong, til dømes når han snur Agamben på hovudet og hevdar at «unntakstilstanden» er i ferd med å forsvinne, fordi «normaltilstanden absorberer kvar ein unntakstilstand». Det slår meg som ein påstand som jamleg er avvist sidan 2010, men kven veit korleis den kling i 2030?

Mot slutten prøver Han å snu sjølve utmattingstilstanden til noko motstandsdyktig; til ei djup keisemd som opnar for kontemplasjon i det han omtalar som ei «

». No, we can’t, synest Han å rope – med ein viss entusiasme.

No, we can’t

Ein gong i min relative ungdom, ikkje så lenge før eg skulle flytte frå Vestlandet til den halvstore hovudstaden, var eg på ei lita rundreise i Irland saman med andre vennar med liknande lagnadar i horisonten. Då vi drog ut frå Galway mot Aran-øyene i vest, nærare bestemt til Inis Mór, den største og vestlegaste av øyene, blei det fort veldig friskt, sjølv for ein gjeng som var oppfostra på sidelengs regn. Så snart vi steig av på kaien der ute, piska vinden regn og saltvatn i andletet på oss, og i dei korte opphalda då nedbøren gav seg, oppdaga vi raskt at vinden ikkje trong regn som ammunisjon for å vere slagkraftig.

Vi sykla ut til klippene vest på øya, og ute på kanten slyngde eg eit bananskal mot Amerika – berre for å sjå det flyge attende høgt over hovudet mitt og lande i landskapet bak.

eit eige lynne i eit slikt landskap; eigne måtar å takle både vêret og tilværet på. No er ikkje heile Irland like vilt som det er der ute i havgapet, men i Claire Keegans noveller i «Over blå enger» er omgivnadane sjeldan urbane, og kjensla av å få eit salt vindkast i fleisen er sjeldan langt unna. Dei fleste novellene spelar seg sant nok ut i le for naturkreftene, inne i hus, kyrkjer eller hotell – eller på pubar, der ein drikk stout eller whiskytoddi, om ein ikkje tek den bar, og pratar laust både med og om kvarandre:

Noen hadde sett Flusk-dama komme ut fra huset til Stack i bare nattkjolen. 

Stack bar henne over tunet og inn til henne selv. 

«Han tar vel tranen sin, da», sa kjøpmannen.

«Han må vel ha gardintrapp bare for å nå opp til trusa.»

«Vi er vel alle like høye når vi ligger», sa en gammel mann.

«Tenke seg dem to uten en tråd», sa kona til manufakturhandleren. «De må jo sette en støkk i hverandre».

 dukkar opp i den siste novella, og skal få vere i fred ei stund til, men i opningsnovella ‘Avskjedsgaven’ opplever den unge, kvinnelege hovudpersonen ting som ikkje bør få ligge. Novella er fortald i du-form, og set såleis lesaren i eit slags ansvarsforhold til jenta, som blir misbrukt frå ung alder, dytta inn i farens famn av mora. I novellas notid er ho i ferd med å bryte opp frå familien og reise til Amerika. Omstenda for utreisa får vi ikkje vite mykje om, men omsorga frå ein eldre bror er både rørande og utilstrekkjeleg. Når novella sluttar, har ho kome seg til flyplassen, men ikkje om bord i flyet.

Ho bløytlegg uforløyste draumar i nattsvart stout.

Tilbakeslag

Ved første blikk framstår fjorårets nobelprisvinnar László Krasznahorkais nye roman som nett ei slik bok ein skriv etter å ha vunne ein nobelpris: litt kort, litt lett og med tydelege sjølvkommenterande trekk; her spelar ein forfattar ved namn László Krasznahorkai ei sentral rolle. Etter det eg forstår, var likevel «Den ungarske nasjonens sikkerhet» allereie annonsert då han fekk prisen, og romanen kom ut i Ungarn kort tid etter. Boka viser seg å romme mykje meir enn uforpliktande prisvinnarprosa, men dette er likevel ikkje ein av dei store, seige og verkeleg tungtvegande Krasznahorkai-romanane, som debuten «Satantango» (1985) og oppfølgjaren som på dansk heiter «Modstandens melankoli» (1989), eller dei nyare karnevalistiske undergangseposa «Baron Wenckheim vender hjem» (2016) og «Herscht 07769» (2021).

I staden er «Den ungarske nasjonens sikkerhet» ein vakker, sjarmerande og litt trist sak, og ein utvida variant av den type kortromanar som Krasznahorkai har gitt ut mellom dei store slaga, som «A Mountain to the North, a Lake to the South, Paths to the West, a River to the East» (2003) eller «The Last Wolf» (2009). Ingen av dei er gitt ut på norsk, og mange vil nok bruke denne nye boka som ein inngang til forfattarskapen. Omsetjar Ove Lund har sikra at ein trygt kan gjere det; etter norsken å døme har han ein slangetemjars tekke på dei slyngande, ustoppelege setningane til Krasznahorkai.

andre kortromanane er «Den ungarske nasjonens sikkerhet» eit mikrokosmos for Krasznahorkais forfattarskap – i alt frå setningsstruktur og kapitteltitlar til tone og tankebaner er han svært lik seg sjølv her. Det er ei muntert fortvila forteljing om ein entomolog som har via livet sitt til dagsommarfuglar – ei undergruppe som femnar om dei fargerike slaga som flaksar rundt i dagslys og kastar glans over omgivnadane – og om ein forfattar som oppsøkjer han med det han hevdar er ei livsavgjerande sak.

András Papp er besett av sommarfuglar frå barndomen av, og etter ei lovande studietid vel han bort teoretisk forsking til fordel for aktiv praksis med sommarfuglane, i form av sortering, systematisering og samlingsforvalting på det naturvitskaplege museet i Budapest. Han bur i besteforeldra si blokkleilegheit, der han vaks opp utan foreldra. Besteforeldra er gått bort, og prosaen til Krasznahorkai skin i skildringane av den einsame, men på sitt vis livsmodige mannen, som har ein uforklarleg kjærleik til alt som lever på jorda og som veit å verdsetje tryggleik, gjentakingar og fråvær av forandringar. Han er fødd med kroppslege skavankar, og blir plaga av nokre lømlar på bussen på veg til jobb. På jobben blir han òg plaga av museumsleiinga, som har nasjonalistiske vyar og strategisk overmot, og som fungerer som ein slags frimerkeminiatyr av Ungarn i stort.

 kjem sjølv inn eit lite stykke ut i forteljinga, først i anonyme gevant, sidan med sjølvpiskande skildringar av det lurvete oppsynet sitt og av den svake, men bestemt sure urin­dunsten som står av han. Litt komikk knytt til uttalen av namnet hans i internasjonale prisvinnarseansar er det også plass til.

Det er eit skjemtande sjølvportrett, men først er det vanskeleg å få grep om kvifor det er så avgjerande for han å kome i kontakt med insektforskaren. Det viser seg å vere knytt til eit problem av filosofisk og eksistensiell karakter. Den store fortvilinga hans handlar om at han stangar hovudet mot det mest fundamentale: korleis liv blir til, og kva som driv det til å leve vidare. Etter ei utflukt i felten når han ei innsikt: «livet 

leve». Det vilkårlege rår, ikkje livsviljen – eit slikt tankestoff er smurt utover heile den kaotiske romanverda til Krasznahorkai.

Etter kvart kjem det fram at forfattaren ikkje er fullt så forviten på sjølve sommarfuglane som han har gitt uttrykk for, men eigentleg er mest opptatt av forskaren som jaktar på dei. Er det ein spekulativ fascinasjon for det forkrøpla ved han, for ein «ynkverdig, [ …] ulykksalig vanskapning som sprang etter de antatt mest eteriske, eventyraktige vesener»? Eller ei ekte interesse for ein mann med eit skarpt blikk for det flaksande, flygande livet i si minste og mest fantastiske form? Insektforskaren kjenner seg vanæra, men vennskapen overlever og veks vidare når forfattaren fortel at han ikkje skal skrive meir, «heller ikke i nød, ingenting, det var nok, virkelig nok, jeg orker ikke lenger underholde, og det jeg solgte, håpet, har tatt slutt, det er ikke mer, det er utsolgt, folkens».

forelsket i virkeligheten, men kan aldri berøre den, det er [ …] det mest lidenskapelige kjærlighetsvanvidd», seier forfattaren mot slutten av romanen. Tinga og orda, røynda og omgrepa, ligg langt frå kvarandre – «like langt som en sommerfugl … fra den ungarske nasjonens sikkerhet».

Romanen er både ein liten fabel om Ungarn i dag og ein hovudkollisjon med livets største spørsmål. Sidan forfattaren har ei så framståande rolle, er det også nærliggjande å lese boka som ei forteljing om skaping og kunst. Her synest eg romanen treffer betre i dei vittige, skjelmske sideblikka enn i dei grublande djupdykka, og om ein vil ha innsikt i Krasznahorkais estetisk-filosofiske tenking om kunsterfaringa, er dei 17 forteljingane i «Seiobo der nede» (2008) ei friskare og meir overfløymande kjelde.

Fantastisk, forgjeves

– det var oppskrifta for den litt vel ovale weekenden eg nyleg hadde i London og omegn. Fotballen var stort sett ræva, men på Alexandra Palace – Ally Pally på folkemunne – leverte irske Cmat (eller CMAT) uimotståeleg countrypop, svart humor og politiske oppspark til 10.000 glade cowboys og -girls.

Ally Pally ligg nokre dryge steinkast frå Muswell Hill, der The Kinks-brørne Ray og Dave Davies spelte sin første gig på The Clissold Arms. Puben frå plateomslaget til «Muswell Hillbillies» (1971) ligg nye steinkast sørover, men vi er definitivt i rett strøk for å lade opp til Cmats «Euro-Country».

Ciara Mary-Alice Thompson, blir omtala som Dolly Parton kryssa med Kate Bush, og kallar seg Dunboyne Diana, etter heimbyen i Irland. Ingen i den herleg spraglete forsamlinga på Ally Pally synest å tvile på at vi har med ei framtidig popdronning å gjere. Her er det jenter med rugbyskjorter, gutar med rosa cowboyhattar; mykje sveis, litt bart. Ved sida mi står ein kar i oransje allvêrsjakke og signaliserer at alle skal med: Dette er vanlege folk frå allvêrs-Europa 

Først er det videopremiere på «Jamie Oliver Petrol Station». I songen får gromguten Oliver gjennomgå (

), men i videoen stiller han gladeleg opp på trommer. Jamie er faktisk «a really good man», seier Ciara med mildt sagt tvitydige andletsrykningar, før ho sparkar i gang eit tidleg høgdepunkt for kvelden, «When a Good Man Cries». Den er nydeleg framført, driven av fela til Holly Carpenter og angeren til Ciara, og har den flottaste 

-utgangen eg har høyrt sidan Gabrielle song i bursdagen til Bjørn Eidsvåg. I Ally Pally er den berre matcha av den triste, smellvakre Manchester-balladen «Coronation Street».

 i sakene: «Have Fun!» og «Take a Sexy Picture» og «Where Are Your Kids Tonight?» Det skjer 

mellom slaga, ikkje minst ein heil del kroppsspråk. Ein pause er det likevel plass til, og sidan vi er i arenaen for VM i pilkasting: 

 Komikar Harry Hill er både vert og vandrande blink, heile bandet er i aksjon. Alle får 180 poeng!

Ciara er høgt og lågt og overalt under «Running/Planning», og etterpå går The Very Sexy Cmat Band av. Dei kjem på att med tittelsporet frå «Euro-Country», men først må Ciara drive litt 

: «What does the T in CMAT stand for?» spør ho, og svarar fort sjølv: «Trans rights!» Neste punkt: Fuck Reform! Siste: Fri Palestina! Den politiske brodden er spissare enn hos popstjerner flest, men det radikale ved Cmat spring mest ut av songane, med systemkritiske skildringar av kjærleikens og sjølvrespektens kår i nyliberalismens kjøpesenterlandskap.

 uttalt live, eg set pris på at også countryen får endå litt større C. Mot slutten får Ciara med seg salen på ein 

 slik at den deilige og usedvanleg seige (til hit å vere) «I Wanna Be a Cowboy, Baby!» sit som ei saktesusande kule. Etter «Stay for Something» vil alle bli, men då går det veldig sexy bandet av scena i rumpevrikkande krabbegang.

Det radikale ved Cmat spring mest ut av songane

A Dunboyne Train

Pappa, kan vi ta med denne boka i symjehallen, spør femåringen ein dag vi straks er på veg dit. Nei, det går ikkje, svarar eg. Men så les vi litt til i «Bløte folk», Kjersti Synneva Moens nye myldrebok frå samfunnets plaskekatedral, og på eit av oppslaga finn vi ein gut som les i nett den same boka som vi les i. Så, jo, det går visst, og eg har fått eit forklaringsproblem.

Det meste synest å vere lov i denne symjehallen – ikkje berre å lese bøker, men å spele sjakk, syngje karaoke, ete lap­skaus, drikke vin. Nokre musiserer, andre mosjonerer. Ei dame har ein kanin i bur på ryggen og står i bassenget og kliner med ein fysak. Nokon har sett opp eit telt.

 i myldrebøker er at dei vekkjer fascinasjon for kor ulike (og rare) vi er; kor ulike kroppar og personlegdomar vi har, alle tinga vi gjer, alt som omgir oss i kvardagen, men som vi knapt legg merke til mellom rutinar og gjeremål. Åh, livet!

Og i «Bløte folk» er livet eit karneval. Ei dame har iallfall funne fram dei brasilianske karnevalfjæra, andre har kledd seg ut som fluger og bier, spøkelse og yeti (eller, vent!).

Det er mykje medbrakt med andre ord, mykje liv og samrøre og tvilsam hygiene – «vi digger hygiene!» skryt likevel plakatane i garderoben. Men det er òg ei historie her, om Pelle, som elskar å bade og som vi får følgje til symjehallen, der han og mora skal ha ein herleg laurdag. Dei har avtalt å hoppe frå stupebrettet, og for å tore det, treng dei kvarandre.

 har fått vaska av seg basseluskane i fellesdusjen, mistar dei kvarandre av syne. Det blir ei klassisk «eg har mista omsorgspersonen min»-forteljing, der ei fin lita uro legg seg under moroa, som består i å finne alle folka og tinga Pelle ser medan han leitar etter mora – eit gammalt plaster, ein fyr på stylter, ein fjert i bassenget.

 oppslaga er det ingenting å seie på, men variasjonen 

 dei kunne ha vore større. I starten og slutten er det nokre nærare utsnitt av Pelle og mora som får meg til å tenkje at liknande grep kunne ha brote opp undervegs. Historia får ei enkel og fin avrunding, men er uansett ikkje det viktigaste her. Allereie under første lesing inviterer boka oss til å leite meir enn vi les, og bak i boka er det samla snodige saker ein kan sjå etter i trengselen av plaskande kroppar. Det lokkar til rask og ivrig gjenlesing.

 av kroppspositivisme og plask med den baken du har, men like viktig er det at boka kryr av emosjonar og engasjement: Streken til Moen viser eit mangfald av både kropps- og livshaldningar, der sjølvopptatte posørar står side om side med einsame grublarar, sosiale klikkar ved sidan av meir utflytande grupperingar – som dei med krøllete hud i gamlisbassenget.

«Bløte folk» minner meg for så vidt om kvifor vi som regel unngår symjehallen på laurdagar, men også om kvifor vi aldri nokon gong har angra når vi likevel har drege dit. Les gjerne boka, men gjer du det i bassenget, er det på eige ansvar.

Trengsel og plask

Vesle Tormon frå Nordgard er ein lydhøyr kar, i alle fall lyttar han til dei vaksne rundt seg – på posten, i butikken, nede ved kaia – om han enn ikkje alltid lystrar det dei seier. Som unggut får han vere med farfaren på jobb på det lokale likningskontoret, der gamlekarane sit framfor skrivemaskiner og pikkar og tikkar på tastane for å få fram bokstavar og tal på papir. Det dei reknar og skriv på, forstår han lite av, men det er klikk og klakk frå hòl- og stiftemaskiner, stolbein som skrapar i furugolv, skosolar mot golvflata, ringpermar som glir på plass i hylla: «Alle rørslene til dei som arbeidde på kontoret, laga ljodar som lagra seg som noko mjukt og stilt i meg».

Undervegs er det mest så ein gløymer at ein eldre Tormon fortel. Han er i slutten av tjueåra, med eigen unge og verken far eller farfar i livet lenger, men vi får ikkje vite så mykje om det før mot slutten. I staden fortel han svært røynslenært frå barne- og ungdomsåra, og kanskje er det djupast sett dette røynslenære den draumelike og litt løyndomsfulle romanen handlar om: Om korleis sjølv og sinn lèt seg forme av det auga og øyra høyrer og ser, og om dei særeigne kunnskapane som sildrar gjennom generasjonane, i samspel og brot med samfunnet elles, som alltid er på veg inn i ei ny tid.

av eit moderniserings- og sentraliseringstiltak, då likningskontoret blir flytta frå Nordgard og nyinnreidd på Midtgard. Farfaren blir tvangspensjonert, men saman med kollegaen Olman klamrar han seg fast og opnar eige kontor på heimgarden. Arbeidet held fram med gamle møblar og maskiner, og Tormon får straks plass i kontorlandskapet – han får seg endåtil ein røyk til innviingsritual. Pedagogikken er ikkje etter læreboka, men slik startar opplæringa i arbeidsverktøy og -måtar som samfunnet allereie har avskilta som utdaterte. Tormon meiner seg ferdig på skulen. Dei relevante myndigheitene meiner noko anna.

Farfar Mon er den oppsedande farsfiguren her, medan far Argon stort sett er ute i arbeid, eller på jakt etter nye arbeidsmarker og -marknader. Han ser for langt fram, står det fleire stadar: Ute i dei ugjestmilde utgardane har han grave opp grøfter i eit nybrot, men det kjem snart fram at han har forlate dei til fordel for kontorjobb på Midtgard. Olman tek Tormon med ut dit, og det er denne merkelege mannen som blir romanens store skikkelse. Han er «ein vanleg mann [...] som med sine daglege vanar vart uvanleg», og i utgarden har han sant nok eit forunderleg føretak: Inne i ei hòle har han laga si eiga grav – og attpåtil eit skjelett av pinnar som er snarlikt han sjølv.

 Mon og Olman døyr i romanen, og gravferdene deira er sentrale i forteljinga. I begge ser ein den gamle tida som går ut, men også noko som set seg og blir med vidare i Tormon. I Olman, med sine «munnljodar», si finkjensle for «trykk og lette» i orda og sitt mumlande tvisyn, ser eg òg noko av ein kunstnarfigur – i alle fall ein figur som viser Tormon at det finst andre måtar å sjå og lytte og leve på. Tormon snakkar støtt om at nokon, kanskje han, kunne ha skrive ned det han opplever i ei bok.

Haugland minner om både Jon Fosse og Ragnar Hovland, men liknar mest seg sjølv. Humoren hans veks bygderealistisk ut av landskapet, som når karane fører rekneskap over teigane og kjem til dei såkalla tre­holmane, eit namn som «kunne verke misvisande, men sikta til at det var tre holmar utan tre». «Ljodane» har òg noko fabelaktig over seg, som gir den eit filosofisk og lett allegorisk islett, men den berande kvaliteten er språket, som er solid som stein, men med rørsle og svev i seg. Det er atterhalde, stundom på grensa til det monotone, men dei seige kvalitetane i språket slepper stadig laus i små ras der ordlyd og -meining klinkar i kvarandre og lagar ein heilt eigen samforstand – av bilete og klang, av skurr og svar, av gammal og ny tid.

Grøfter og grav

På veg inn i salen for å sjå filmen om den levande skotske fotballegenda Kenny Dalglish prisar eg meg lukkeleg for at den er teksta på norsk. Som fan av eit lag Dalglish har leia til topps – ikkje Liverpool, Blackburn! – har eg sett og høyrt ei uhorveleg mengd intervju med mannen, men eg har knapt skjøna eit ord han har sagt. I sjølvbiografien avfeiar den mumlande meisteren rykta om at han var aktuell for England-jobben med at språkbarrieren var eit hinder. I Asif Kapadias nye dokumentar takkar han for prisen som årets spelar med å vri på ein floskel: 

I don’t know what I can say … You wouldn’t understand it.

, og i denne samanhengen er det vel Maradona ein takkar då. Kapadias førre dokumentarportrett var av den argentinske fotballrebellen (2019). Før det laga han ein stilsetjande film om den brasilianske Formel 1-føraren Senna (2010) og ein prisinnbringande film om Amy Winehouse (2015). Etter slike kulturelle ikon, med spektakulære evner og råkøyring og rus på rullebladet, er valet av Dalglish oppsiktsvekkjande ordinært: Prestasjonane på bana er sant nok ekstraordinære, men personlegdomen er utprega uspektakulær. Har det noko med at Kapadia er Liverpool-fan å gjere?

Opningssekvensen viser striper i teikneseriestil (tenk Boing-pocket) medan The Beatles syng for full hals. Det er sjarmerande nostalgi, men har ikkje heilt same schwung som opninga i «Maradona», der vi følgjer hakk i hæl på stjerna i bil til dunkande 80-talsbeat.

 an ein flatare tone, med utsnitt frå ein vanleg arbeidarklasseoppvekst i Glasgow og kampklipp av ein uvanleg talentfull spelar. Han har hell i både kjærleik og spel: Kona Marina er «the best signing I ever made» (nåh), og Celtic-trenar Jock Stein synest knapt å stå tilbake for henne. At far til Dalglish var protestantisk Rangers-fan, medan sonen gjorde det skarpt for katolske Celtic, kunne ha skapt konflikt, men i denne suksesshistoria er slikt knapt for småstein i skoen å rekne.

Historia får rask framgang då Kenny dreg til Liverpool for å erstatte Kevin Keegan og lukkast med glans. Han vinn tittel på tittel, i serie og cup, i England og Europa.

fram, men både forma og innhaldet gjer den til ei glede å følgje. Filmen er fullstendig fri for 

, i staden snakkar Dalglish og andre over arkivklipp frå grasmatta, garderoben og livet utanfor stadion. I det vilt vellukka Liverpool-livet veks portrettet av Kenny inn i eit større portrett av klubben og byen. Gamlekarane Bill Shankly og Bob Paisley har små 

og gir glimt av ein vinnande og samfunnsbyggjande klubbkultur. Medspelar Graeme Souness tek større plass med knusetaklingar og humor. Bysamfunnet rundt er forsømt og forringa under Thatcher, men finn sosial samhaldskraft i fotballen.

Det ordinære ved Dalglish sin person blir ekstraordinært når vi ser han i samspel med klubbkameratar, fans og folk. Her står Hillsborough-katastrofen sentralt, der 97 personar blei klemt i hel under semi-finalen i FA-cupen i 1989. Kapadia viser ikkje mykje nytt, men framhevar svikten blant politi, politikarar og presse – og løftar fram rolla til Dalglish som heiderleg kontrast. Han var enormt populær som spelande trenar, men i vekene etter blei han supporter for eigne supporters. Han gjekk i gravferd etter gravferd, før han omsider førte laget til siger i FA-cupen.

 var likevel større enn noko fotballen kunne bøte på. Kapadia verkar besett av å vise andleta til dei han portretterer; i «Amy» var opphenget i det usminka andletet smått ubehageleg, i «Kenny Dalglish» er det sterkt å sjå det alvorlege draget legge seg i eit andlet som vi gong på gong har sett bryte ut i mål- og gullglis.

På bana spelte Dalglish med 7 på ryggen, men ofte i rolla som falsk nummer 9. Utanfor viste han seg som eit ekte samfunnsmenneske med vid empati. Kapadias udelt positive portrett viser ein briljant fotballperson og ein elskeleg mann, og som Blackburn-fan ser eg ingen gode grunnar til å trekke det i tvil.

Filmen er fullstendig fri for talking heads

Falsk ni, ekte empati

Gratulerer som månadens poet! Kva spring dette diktet ut i frå?

– Tusen takk. Dette var uventa stas! ‘

står åleine, men spring ut av eit romanarbeid der eg undersøkjer brot i natur, fellesskap og språk i kjølvatnet av ei kraftutbygging. Diktet er eit destillat frå ein større tematikk om motstand og tap. Det er ofte med diktet det byrjar for meg, så kjem framhaldet og forteljinga, og forhåpentlegvis ein vakker dag sjølve romanen.

Diktet fekk meg til å tenkje på ei spørjande linje frå W. B. Yeats: «How can we know the dancer from the dance?». I ditt dikt er det ein felespelar som mest blir borte i spelet og ei fele som tek til å leve sitt eige liv og set himmel og jord i rørsle?

– Ja, det finst ei kraft i kunsten som er større enn utøvaren. Eg likar tanken på at det finst ein tone som ikkje kan kneblast sjølv om strengjene vert skorne av. At spelet som skrifta kan haldast fast og verta samla i ei rørsle, om så berre for ein augneblink. Oppstrøket frå felespelaren er ei konkret fysisk rørsle gjennom tonalitet og tid. Fela, som språket, kan vera mildt, kvast eller mjukt, men felespelaren kan aldri tvinga fela til å vera noko anna enn det ho er, men når felespelaren veks saman med fela, slik den som skriv veks inn i språket, hender det noko som er større enn spelet.

Kan du seie noko om dei avskorne strengjene som gir tittel til diktet?

– Når strengjene vert kutta over med kniv er det eit disiplinerande maktgrep for få spelet til å ta slutt. Dei avskorne strengjene er eit konkret bilete på brot. Ei fele med avkappa strengjer kan ikkje spela som før. Kanskje finst det ein eigen kropp i både spelet og språket? I eit regulert landskap er noko også kappa over når elva renn med minstevassføring eller er turrlagd. Eg trur likevel det finst ei naturkraft i kunsten som ikkje kan reduserast til kontroll. Og kven veit, held ein på lenge nok, kanskje fela eller språket svarar deg?

Kva slags rolle spelar musikken i di eiga skriving? Har du eit nært forhold til folkemusikk?

– Eg høyrer ikkje på musikk medan eg skriv, då må det vera stilt. Når det er sagt høyrer eg på musikk mellom skriveøktene, gjerne på repeat, og kan på denne måten vitja stadar som ikkje finst, eller berre finst i musikken, på nytt og på nytt. Musikken er ein fristad, på same måte som poesien. Og så har eg hatt utvidande glede av samarbeid med musikarar som Jenny Hval og Nils Økland. Eg har eit ganske nært tilhøve til folkemusikken, både gjennom oppveksten og utøvande venner. Diktet eg har skrive, er inspirert av eit bryllaup i Bråtveit, staden eg kjem frå, der Myllarguten ein gong spelte gjennom dag og natt. Det vert sagt at Myllarguten skulle ha spela i «ofse» og var heilt umogleg: «Myllarguten spela same slaatten, og det var ikkje same slaatten. Han spela aldri upp-att». Ein lokal spelemann overtok til slutt fela hans, men Myllarguten var ikkje vidare begeistra for spelet, og sa at den lokale spelemannen spela som ein elendig tosk: «Du strik senste baagedrage ne på kvinten. Du ska strike dæ senste baagedrage opp på basen, då svarar fela deg!»

Oppstrøk

Trass i at bøkene hans rommar djup og brei kjærleik til gamle Hollywood-filmar, hadde eg vel ikkje trudd at noko som har namnet Thomas Pynchon knytt til seg skulle vere nominert til 13 Oscar i 2026. Sidan romandebuten «V.» i 1963 har den folke- eller i alle fall mediesky forfattaren gitt ut sjangervrengjande romanar som er mildt sagt krevjande, grovt sagt uleselege – om ein då prøver å lese dei slik ein les romanar flest, med vekt på innleving i indre liv og openlys samanheng i ytre handling. I staden har Pynchon dukka djupt ned i amerikansk historie og (sub)kultur, og fylt romanane til randa med detaljrik sakkunne, systemkritisk mistru, undergravande 

 og (pop)kulturelle referansar. Dei viltveksande forteljingane har eit enormt språkleg register og overskot, og skrik ikkje nett etter å bli overført til lerretet.

I 2014 blei likevel ei av dei meir tilgjengelege bøkene, detektiv-/stonerromanen «Inherent Vice» (2009), filmatisert av Paul Thomas Anderson. Det gjorde han på nokså direkte vis, med ein utstrekt bruk av voiceover som sjølv ikkje den hypnotiserande forteljarrøysta til songaren Joanna Newsom heilt klarte å redde. I fjor sleppte derimot Anderson meir tak i tyglane og forheldt seg friare til romanen «Vineland» (1990) som førelegg for actionkomedien «One Battle After Another». Filmen er nominert til Oscar for beste adaptasjon og beste film – og i elleve kategoriar til.

Desse elleve Oscar-kategoriane – blant anna foto, klipping, lydmiks, casting og skodespel – vitnar klårt nok om dei filmspesifikke bravurane i «One Battle After Another». Det er samstundes vanskeleg å sjå forbi Pynchon-elementet som ein viktig del av filmens kvalitet. Anderson hentar personar, relasjonar og narrative grunndrag frå Pynchons roman, og han har funne ei form som rommar noko av Pynchons komiske spenn, frå ordspel og slapstick til utpønska politisk satire og uutgrundelege karakterar og detaljar. Det sentrale grepet er å flytte handlinga frå romanens 1984, året då Ronald Reagan blei gjenvalt, og inn i samtida – og truleg nokre år inn i framtida. Slik parallellfører han overgangen frå 1960-åras 

 i «Vineland» og appliserer Pynchons paranoide stemningsleie på den amerikanske tilstanden i Trump-land i dag. For sjåaren er det ikkje alltid lett å seie om miksen av overvaking og undergraving, informasjon og desinformasjon, konspirasjonar og konspirasjonsteoriar, stammar frå Pynchon eller frå vår eiga samtid. Her rører Anderson ved noko sentralt i Pynchons fiksjonar, som gjerne spelar seg ut i historia, men også alltid snakkar til samtida. Anakronismar er kort sagt ikkje noko ein steglar over hos Pynchon; dei er snarare byggjesteinar i dei historiekritiske, postmoderne reisverka hans.

Slik er det også i Pynchons nye og niande roman, «Shadow Ticket», som kom ut kort tid etter at «One Battle After Another» hadde kinopremiere i fjor. Romanen er ingen enkel allegori over Trump­staten, og om ein undervegs i lesinga heile tida ser etter snarvegar til vår tid, vil ein truleg miste av syne det meste av litterær verdi. «Shadow Ticket» er djupt og detaljrikt forankra i si historiske tid, som er slutten av forbodstida i USA, i 1932–33. Andre del av romanen spelar seg ut i Sentral-Europa, der fascismen har kravla fram frå krokane. Pynchons research må ha kravd eit svært spesialisert bibliotek, og i «Shadow Ticket» er også forma og stilen henta rett ut av perioden: Det er på same tid ein hyllande pastisj og ein mild parodi på dei hardkokte krimforteljingane til forfattarar som Dashiell Hammett og Raymond Chandler. Her er vi i 

, som ein kritikar i tidsskriftet n+1 skreiv.

 er det likevel umogleg å ikkje sjå skuggane boka kastar inn i vår tid. Vår detektiv er ein plugg ved namn Hicks McTaggart, og han har også sine reaksjonære svin på skogen. Han har drive med aktiv, fysisk streikebryting og fagforeiningsknusing, og har dessutan vaskekte nazistar i familien. I romanen hevdar han sant nok å ha lagt alt dette bak seg, der han humpar og skumpar rundt i det brokete rollegalleriet med nazis, 

og andre ideologiske aktørar, utan å vise særleg engasjement for nokon av dei – trass i tilnærmingar: «We’re National Socialists, ain’t it? So, we’re socializing. Try it, you might have fun». Hicks er ein litt distansert type som sjeldan går heilt opp i det som skjer rundt han, og utover i romanen blir han sterkare og sterkare råka av nostalgi.

I opninga er Hicks stasjonert, eller fastgrodd, i Milwaukee, og i den trøytte arbeidskvardagen («it seldom gets more serious than somebody stole somebody’s fish») tek han motvillig på seg eit oppdrag (ein 

frå tittelen): Å spore opp Daphne, dotter og arving til ostebaron Bruno Airmont, «the Al Capone of cheese». Han har ei historie med Daphne, og allereie før han kjem ordentleg på sporet av henne, har det skjedd masse greier – eksplosive, mafiøse og romantiske greier, og noko greier med kloralhydrat i ein øl i New York som sender Hicks rett til draumeland. Han vaknar på eit skip på veg over Atlanteren, dit ostearvingen skal ha rømt med klarinettisten frå swing-bandet Klezmopolitans.

Det er umogleg å ikkje sjå skuggane boka kastar inn i vår tid.

God morgon, Amerika

I Karl Ove Knausgårds roman frå i fjor var hovudpersonen ein astrofysikar med autistiske trekk, og historia hans strekte seg frå brødsmulane på kjøkkenbenken til morgonstjerna på himmelen. Eit slikt spenn er det også i Dorthe Nors’ nye roman, som heiter nettopp «Spenn», og som òg har ein astrofysikar i hovudrolla. Professor Gunn Haven er ikkje på spekteret som Knausgårds figur, men ho er eit hjernemenneske – rutinestyrt, litt livsfjern og lett rive med av eiga nysgjerrigheit.

Gunn forskar på gammaglimt – korte stråleutbrot frå sloknande stjerner – og ser etter lysstrålar frå det tidlegaste universet. I opninga har ho flytta ut på landet for å sjå stjernene betre og få fred til å studere dei. Samstundes som himmelen opnar seg over henne, opplever ho at omverda lukkar seg rundt henne. Trass i at ho har vakse opp der, verkar det sosiale systemet ugjennomtrengeleg: Ho forstår ikkje naboane, verken dei vennlege eller dei som truar med vald.

ut «En linje i verden», ei reisebok med rike landskapsskildringar frå Vest-Jylland. «Spenn» spelar seg etter alt å døme også ut vest på Jylland, men lenger inne i landskapets mørke, langt frå lyskoloniane i byane, mellom jorde, hede og skog. Nors har openbert henta kraft frå arbeidet med reiseboka, for i «Spenn» spelar landskapet ei leiande rolle – både natur- og kulturlandskapet, med jakttårn, lebelte og gamle landbruksmaskiner. Omgivnadane gir, i samspel med det pussige persongalleriet, ei særprega stemning til romanen. I Danmark kom boka ut kort tid etter at David Lynch døde, og Weekendavisens kritikar drog linjer til TV-serien «Twin Peaks».

Ein dose bygdeuhygge og landsbymystikk er det i alle fall her. Tidleg i romanen trakkar Gunn over nokre grenser. Ho køyrer seg vill og finn eit forfalle hus med gapande gavl. Der luskar ho nysgjerrig rundt blant viltkamera, og snart står ei militærkledd kvinne framfor henne med eit andlet «beruset av eiendomsrett». Nors’ snodige humor blir synleg i skildringa av kvinna, som blir omtala som «Gavlkvinnen», og som skrevar med beina som om ho må «få plass til den kolossale pikken sin». Ho blir romanens store, sære antagonist.

lusking i buskene, og ein del fri vandring i ope lende. Ikkje alt er like retningsgivande, og ei stund lurer eg på om det er Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande. Gjennom små hendingar og større tankesprang festar likevel romanen grepet og hentar meg inn i sine særeigne tankebaner. Bente Klinge skal ha ros for å ha fanga både tankar og stemningar på norsk.

Eit «Til sals»-skilt dukkar opp på eigendomen til Gunn, ein død fugl i postkassa. Men omverda pressar seg også fram på meir vennleg vis. Bonden Svend byd på ein litt tvitydig kaffi. Frisøren Brit er informasjonssentral i bygda, og kjem på døra med kake og dottera Jenny, som treng hjelp til eit skuleprosjekt. Jenny er gåverik, men litt annleis nevrologisk sett og finn ikkje fram på skulevegen. Gunn blir ein slags rettleiar for henne i vitelyst og verketrong. Eit liknande forhold har ho hatt til «gutten», som har vore under vengane hennar på Instituttet og no er sendt ut i verda på eigne vengar. «La de rare barna komme til meg», kommenterer Gunn for seg sjølv.

Rettleiar-rolla er ikkje eit morskaps-substitutt for barnlause Gunn. Snarare ser ho med undring på korleis foreldre vaktar grensene rundt avkoma sine og vegrar mot å sleppe andre inn – eller sleppe barna ut. I Brit møter ho ei mor som kanskje innser at ho kjem til kort og lèt dottera søkje assistanse på anna hald. Det trengst ein landsby, ja, men kanskje også nokre utbrytarrepublikkar for meir spesielt interesserte.

 lagar sprekkar i professor-skalet til Gunn. Mot slutten har ho ei lita profesjonskrise, der ho lyg på seg influensa, tek 

frå gammaglimta og spør seg om meininga med det heile. Ho går ut til kyrne på jordet, legg seg ned i ei potetfòr og kjenner seg åleine i universet.

Krisa bles forbi, og ho synest å lande tryggare i både universet og lokalmiljøet. Når ho blir invitert i selskap hos Brit for å feire at Jenny skal byrje på gymnas, kler ho seg til «rollen som den hyggelige naboen, som også var en liten smule professor». Det lyder som realisme, men før ho kjem så langt, hamnar ho i skarp konfrontasjon med Gavlkvinnen, romanens store grensevaktar.

Professoren og potetene

Dei få gongane eg har leita fram bassgitaren frå dei inste krikane i loftsbua og forsøkt å buldre fram nokre linjer, har eg til slutt blitt sitjande med andletet gøymt i handflatene og nakken bøygd i skam. Hjernen kan framleis riffet til Red Hot Chili Peppers’ ‘Around the World’ og Led Zeppelins ‘Ramble on’, men fingrane følgjer ikkje etter – og før eg får gjenoppretta den skjøre koplinga mellom intensjon og evne, har muskelkrampa tatt meg. Det er litt trist, men i det heile har eg levd greitt med å akseptere at eg aldri blir ein ny Flea eller John Paul Jones. Eg har droppa å ringe det gamle bandet.

Rune F. Hjemås har tidlegare gitt ut kortprosa, noveller og dikt, barnebøker og omsetjingar, samt romanen «Aurora» (2018). I tillegg har han redigert antologiar med amerikansk poesi og drive tidsskriftet Beijing Trondheim. Den nye romanen hans handlar om tre menn som pushar førti og finn ut at det er ein grei idé å samle bandet frå vidare­gåande. Dei har stranda på ulike tuer i tilværet: Andreas har sambuar og barn, og det nokre vil klassifisere som eit A4-liv. Jona­than er skilt, ekskona har flytta med dottera til ein annan by, og han slit med traume frå militærteneste i utlandet. Henrik har nett vore innlagd etter å ha prøvd å ta livet sitt, og han har trøblete relasjonar både til seg sjølv og familien. Berre ein av dei synest å tru at band-reunionen kan gi musikalske resultat; gjenforeininga handlar mest om å gløtte ned i gapet mellom livet slik det var og livet slik det blei.

 er ikkje ein subtil roman. Over tittelen på omslaget ser vi bagasje – etterlaten, får vi tru. Mottoet til romanen kjem frå Karpe: «Jeg lurer på hva du har i bagasjen». Om du framleis skulle vere i tvil om kva romanen handlar om, får du moralen servert på baksida: «Kanskje er det på tide å la noen ting stå. Sette ned det man bærer på og reise videre lettere. Enkelte kolli er nok modne for å ­fjernes og destrueres nå [ …]». Nemnde eg bandnamnet? ­Unattended Luggage.

Ein kunne ha tatt dette som ­klumsete innpakking frå forlaget, men tendensen til å skrive ut alt på linjene, og la ingenting ligge att mellom dei, gjer seg i høgste grad gjeldande i prosaen òg. Dei tre mannlege eg-forteljarane (her er tre kvinnelege i periferien av plotet òg) fører alle indre dialogar og godsnakkar med seg sjølv om motiva og grunnane for det dei seier og gjer. «Er nok bare det at jeg er sliten, vært mye å gjøre på jobben i det siste, og kanskje er jeg ikke så god til å håndtere slike livsforandringer [ …]», tenkjer Andreas etter å ha gjort noko dust. «Ville vel bare si noe provoserende», tenkjer Henrik etter å ha bedt familien kalle han Henriette. «[V]ar derfor jeg begynte å synge, så klart, var en måte å flykte ut av situasjonen på igjen, det», tenkjer Jonathan etter å ha oppført seg rart. Prosaen byd kort sagt på nok av provokasjonar for lesarar som likar å tenkje sjølv.

 ulike vegar og møtt ulike utfordringar i livet, men lyder likevel kliss like kvarandre – som tre forvaksne elevråds­leiarar, stive i snippen, formelle i formuleringane. Språket er stappfullt av småord (jo, nok, vel) og frasar (her «blir det baluba», ting skjer «over en lav sko» og folk er «i sitt rette element»). Ein kan lure på om det tafatte språket skal spegle at menn i denne alderen ikkje alltid er så vitale og originale, men det er ei uhyre velvillig lesing, som knapt kan redde håplause skildringar som dette, av ein PTSD-reaksjon: «Men hva er dette, tenker jeg plutselig, for der seiler det jo et krigsskip inn over fjorden, en fregatt midt på lyse dagen! Adrenalinet prikker i kroppen, og nå må jeg slutte med dette, er jo bare et vanlig lasteskip langt der ute, ingenting uvanlig eller farlig med det».

«Etterlatt bagasje» er i det heile ein platt roman med uinteressante personar, som sant nok har nokre ekte problem – orsak, bagasje. Denne bagasjen er det umogleg å ta på alvor, når den er pakka inn i eit slikt språk.

Lydspor til livet

ratulerer som månadens poet! Vil du seie noko om kva samanheng dette diktet spring ut ifrå – er det del av eit nytt manus, eit utskot frå eit gammalt eller berre eit dikt?

– Takk, ei ære! Diktet er del av eit prosjekt eg held på med og som eg i grunnen byrja på i 2021. Eg kallar det for høvesdikt, men har utvida termen: kvar dag er ei hending, og eit høve til å skrive eit dikt. Eg har definitivt ikkje skrive eit dikt om dagen, men kvart dikt er skrive i løpet av ein dag. Å feste skrivinga til eit konsept, om enn eit laust konsept, har vist seg å vere produktivt og å skape ei litt anna stemme og ein annan innbyrdes dynamikk enn i andre prosjekt eg har halde på med.

Det er eit lite kråketing som opnar diktet. Kråka er ein gåtefull fugl i poesien, frå ‘Kråkevisa’ og Edgar Allan Poe til Hans Børli og Ted Hughes. Er det poetiske kråker som har gjort inntrykk på deg?

– Ja, kråka er kanskje fleirdimensjonal, med eit bein i verda og eit bein i litteraturen? Dei poetiske kråkene eg sist var i kontakt med, var nok Kjartan Hatløy sine, i den fine og underlege samlinga «I kråkekrins» frå 2006, der alle dikta kretsar om kråker. Kråkene lever jo fullstendig andre liv enn oss, og samtidig heilt tett på oss. Det er frykteleg typisk, men når eg er i det umiddelbare i dagen, så kan eg ikkje nekte for at blikket ofte fell på kråker … Eg kan ikkje unngå å bli opptatt av dei. Dei er veldig til stades og i stadig aktivitet, noko Hatløys dikt fangar – eg må sitere litt: «ho hoppar fresande baklengs bakover / bort til aller siste skugge / som ho kavar i seg med vengene».

Eg-et i diktet tenkjer på handlingar vi manglar språk for, og minnest ein sommar. Kan du seie noko om kva eg-et forsøkjer å gripe her?

– Det er kanskje nett det diktet spør om – kva kan gripast? Kva føregår når vi prøver å gripe noko? Lesaren blir halde litt utanfor kva eget konkret tenkjer på og minnest her, men blir tatt med på tankens rørsle. Tanken sine ustø forsøk på å lage samanheng.

I tillegg til å vere poet er du ein driven poesikritikar i Morgenbladet og andre stadar, og du har gjendikta svenske Ingela Strandberg til norsk. Kva slags samband og brot er det mellom desse ulike måtane å nærme seg dikt på for deg?

– Eg veit ikkje om eg klarer å overskode det, men eg opplever jo at det å melde og det å skrive dikt er to ulike tilstandar å jobbe og vere i. Eg kan ikkje vere like kritisk når eg skriv eigne ting som når eg melder andre sine ferdige verk – eller, ofte er eg det, dessverre. Men openheita og det lydhøyre som begge deler krev, tenkjer eg slektar. Eg trur ikkje det er tilfeldig at mange poesikritikarar også er poetar. Samtidig synest eg ofte at det oppstår ein kunstig opposisjon mellom kritikken og poesien (litteraturen!) Desse to felta er jo heilt avhengige av kvarandre. Å kunne skjelne og vurdere, dei klassiske kritikareigenskapane, er også nødvendige for ein poet eller forfattar. Det er rart, kunstig, å skilje det skapande og det analytiske frå kvarandre. For meg (og i meg) heng dei saman, sjølv om styrkeforholdet mellom dei ikkje alltid er i harmonisk balanse. Poesien og kritikken deler interesse. Om eg skal peike på ein klar forskjell mellom desse to praksisane for meg, så må det vere at å skrive dikt er langt meir forbunde med fridom enn det å skrive kritikk er. Ikkje fordi det alltid 

 fritt, men fordi det på eit grunnleggjande plan handlar om fridom. Finne veg ut av det fastlagde. Gjendikting er eit arbeid som kanskje nettopp demonstrerer at poetisk gehør og kritisk blikk er forbunde.

Tankens rørsle

I den fullstendig sjelerivande førre boka si, «Snu deg. Edvins bok» (2022), skriv Therese Tungen om å miste sonen, som får ei hjernebløding og døyr heilt brått sommaren før han fyller sju år. Boka er skjelvande, akutt, men tenkjer òg langs lengre linjer; tittelen peikar til dømes mot dei eldgamle mytane om etterlatne som prøver å hente sine kjære attende til livet, men opplever at dei blir dregne ned att i dødsriket. Etter ei utlegging om slike mytar, om Balders daude og om Orfeus og Evrydike, slår Tungen fast: «Edvin er på den andre sida av elva, kjempa kjem ikkje attende med han i armane. Vi blir trekt framover anten vi vil eller ikkje». Likevel kjem den lyslugga guten støtt attende, i tankane, i draumane, midt på dagen, midt på natta: «Tapet ligg som ein straum, like under, ofte over overflata».

å lese Tungens nye roman utan å høyre nokre ekko frå sørgjesongen i Edvins bok. «Den andre sida av elva» handlar likevel om heilt andre mytar, heilt andre traume og tap, og romanen er ei både plot- og kjenslemessig medrivande forteljing om ein utflyttar som vender attende til Tverrbygda, den fiktive Gudbrandsdalsbygda ho flykta frå som 16-åring. I opninga har Karnanne – eller Karen Anne, som ho vel heiter for oss som ikkje pratar døl – sett seg på toget frå Oslo etter å ha oppdaga ei melding på telefonen til ektemannen Knut. Når samlivet raknar, byrjar noko å løyse seg opp i henne, og fortida pressar seg fram og inn i livet hennar att: Ho bestemmer seg for å ta opp att den ufullførte masteroppgåva si, der ho skreiv om gamle folkesegner frå Gudbrandsdalen om bergtekne jenter. I bygda ho er på veg mot, mista ho sjølv systera Alicia under uklåre omstende i ungdomen, og snart får vi vite at Karnanne sjølv blei valdteken av den mistenkte drapsmannen ei tid før systera blei funnen død i elva.

av elva» er ei kvardagsnær krimaktig forteljing der desse samanhengande hendingane frå fortida blir nøsta opp i mellom kaffitårar, bygdeprat og besøk hos faren på gamleheimen. Berre ved å vise seg i bygda, kvervlar Karnanne opp grums frå fortida, og snart blir det påtrengjande å finne ut kva som hende med systera. Det er ei nokså langsam og tolmodig forteljing, som likevel held lesaren i spenn: Tungen lèt Karnanne nærme seg hendingane og dei involverte liksom i sirklar, og held såleis lenge på uvissa om kven som veit noko og kva dei veit. Ho held også på tvilen som knyter seg til eigne og andre sine minne, og til kven desse menneska ein trur ein kjenner eller har kjent, eigentleg er. Dette siste har også implikasjonar for livet Karnanne legg bak seg, men for meg blir aldri sideblikka til ektemannen Knut i Oslo like engasjerande som møta med gamle kjenningar på bygda.

Romanen er samstundes ei djuptgripande skildring av sorga og trauma som Karnanne har levd med sidan 16-årsalderen, og som no stig til overflata igjen. Her kjem masterprosjektet inn, med det lokale mytestoffet som motor. I studietida samanlikna ho folkesegnene nettopp med mytane om Orfeus og Evrydike og Balders daude, men fekk dårleg skotsmål frå professoren fordi ho dreiv med «psykologisering» av mytane. Karnanne er likevel viss på at mytestoffet byggjer på noko erfart, at det dreier seg om ekte tapserfaringar og smerte, og at det er dette som har gitt forteljingane kraft til å feste seg i kulturen gjennom hundreåra: «Ho hadde sett noko professoren tydelegvis ikkje kjente til – det djupe gapet mellom liv og død. Sjølve Styx, eller Gjoll, den norrøne dødselva. Eller ein lukka bergvegg. På den eine sida stod dei levande, på den andre sida var Alicia, umogleg å nå.»

vidare på faktiske folkesegner frå Gudbrandsdalen, og særleg på ei segn frå Vinstra om ei jente som blei bergteken tre gongar. Sjølve funnet av segnene, blant gamle folkloristar med endå eldre papir, er ikkje den mest medrivande delen av handlinga, men Karnanne sine lesingar av dei er både spennande og opnande. Trolldom og folketru er vesentlege innslag i slike segner, men spegla i Karnanne si historie framstår segnene snart som meir verkelegheitsnære overleveringar – som fråsegner om kvinnevald og -drap i dalen. Understraumane i kulturen som kjem til overflata her, er den mørke åra i romanen.

Det finst andre parallellar mellom segnene og samtida på bygda, der vonde ting ikkje blir snakka om direkte, men mumla og ymta og kremta om – og snakka bak ryggen om. Bygdesnakket er til stades frå opninga, og Karnanne forstår tidleg at mange veit meir enn dei gir uttrykk for. Tungens portrett av bygdefolket er truverdige, både fine og fæle – litt typete i nokre tilfelle, men slik er det vel i verkelegheita òg? Ho vekslar dessutan lett mellom dialekt og nynorsk i romanen, noko som mjukar opp dialogane og gir eigenarta islett til teksten. Også namnebruken, der fornamn og etternamn blir dregne saman – til dømes Halvorflaten og Iverås – gir lesaren små rykk ut av det vande og kjende.

Eit anna grep er mindre velutvikla og vellukka: Inn i mellom nokre kapittel talar ei kollektiv bygderøyst: «

Oss like å setta fyr på ting, det er sant, det. Og på sankthanskvelden kunn oss gjera det med god samvittigheit, da vettu.

» Det er ikkje så mange slike tekstar, og dei blir aldri sterke nok til å bere den ganske sentrale plassen dei får i avslutninga.

 av elva» er ein solid roman, stilsikker og velkomponert – og kanskje litt vel kontrollert. Etter kvart som hendingane frå fortida kjem opp til overflata, og Karnanne kjem seg djupare ned i folkesegnene, ventar i alle fall eg på at forteljinga skal slå nokre større gneistar eller sprekkar. Det er lite å seie på dramatikken og djupna, men eg saknar likevel eit språkleg eller stilistisk frislepp her – eit brot som verkeleg røskar tak i lesaren.

Romanen munnar i staden ut i ei avslutning som er både konfronterande og forsonande, og som fekk meg til å tenkje på eit dikt frå «Vårar seinare» (2014), Anna Kleiva si sterke bok om døde ungdomar i ei bygd som ligg i omlandet til Tungens fiktive Tverrbygda:

Romanen er ei både plot- og kjensle­messig med­rivande forteljing.

Vende attende

Ein framtidsfabel, eit forteia drap, eit forsvunne dikt. Ian McEwans nye roman er ei lise å lese i det nye året, ikkje fordi den byd på så mykje lindring mot verdssmerta i vår tid, men fordi den er smart og kløktig komponert, medrivande og melodramatisk – stort sett på den gode måten. «Hva vi kan vite» opnar i 2119, der litteraturforskaren Tom Metcalfe er besett av eit bortkome dikt – ein over hundre år gammal sonettkrans som den fiktive poeten Francis Blundy skreiv og resiterte til kona si i eit middagsselskap i 2014. Blant tilhøyrarane i den ombygde landsens låven der ekteparet heldt hus, var det fleire notabilitetar frå intellektuelle kretsar i Oxford og London, men ingen som sette større avtrykk i litteraturhistoria enn Blundy gjorde med diktet: ‘En krans for Vivien’ las poeten opp frå ein prydeleg pergamentrull, som han gav til kona før han kvitta seg med alle andre utkast og kopiar. Diktet blei aldri publisert og såleis aldri lese etter denne første og siste opplesinga, som sjølvsagt blir gjenstand for frimodig mytologisering i ettertid.

Nokre år etter selskapet skriv ein av gjestane ein artikkel om diktet og kvelden, no døypt «Den andre udødelige middagen»; i den første «udødelege middagen» i 1817 var romantikarane William Wordsworth og John Keats gjestar. Artikkelen spør kor diktet har blitt av, og utløyser ei interesse som akselererer med åra. Etter kvart oppstår det konspirasjonsteoriar og aktivistiske rørsler rundt selektive lesingar av omstenda rundt diktet, og Blundy blir eit kulturelt ikon, som kjærleiksskald og som økopoet.

I 2119 er altså Tom Metcalfe på sporet og prøver å snuse opp og nøste i dei biografiske trådane som samla seg den legendariske kvelden. «Et ulest dikts renommé» er emnet hans, men han drøymer naturlegvis om å finne fram til sjølve diktet, som kanskje, kanskje ikkje finst der ute ein stad.

 frå perioden 1990–2030, ein gryande gullalder rett før det romanen kallar «Galskapen» og «Oversvømmelsen», då den katastrofale fornektinga av klimaendringar kombinert med omsynslaus stormaktspolitikk fører til flodbølgjer og overfløyming av store landområde i Europa, Amerika og Vest-Afrika. Byar som New York, Lagos og London blir lagt under vatn. I romanens notid kontrollerer Nigeria internett og har sigla opp som verdsleiande nasjon i tomrommet etter dei falne stormaktene USA og Kina, som har utkjempa sine krigar. Tre fjerdedelar av artane på jorda er utrydda, men menneskeslekta er ikkje utsletta – berre halvert og vel så det, frå ni til fire milliardar. «

», seier dei som lever vidare etter katastrofane. Det ligg ein slukøyra optimisme i McEwans framtidsscenario: Her har det meste, men ikkje alt, gått ad undas. Skjelpaddene klarte seg, delfinane òg. 

Humaniora er framleis i krise – der har du éin ting som ikkje forandrar seg. Studentane som Tom og akademikarkona Rose rettleiar, er fulle av forakt for fortida og knapt interesserte i å kjenne til anna enn sine eigne bukselommer. «De levde på og blant øyer», sukkar Tom, men også han er ein slags øybuar i si tid, opptatt med eige prosjekt og oppslukt i fortida, «ulykkelig fordi jeg befant meg i feil århundre», som han gir til sjølvdiagnose ein stad. Mellom undervisingsperioder reiser han rundt til bibliotek og arkiv som har relokalisert opp i fjellhøgdene i det nye øylandskapet. Ein stor del av arbeidstida går med til å grave seg gjennom mengder med private e-postar og SMS-ar, som her har blitt offentleg allemannseige – å, gru! Informasjonen er enorm i omfang og rik på kvardagslege detaljar, men kanskje ikkje like rik på relevans. Den kan dessutan freiste ein forskar til å byrje å førestille seg det som hende i fortida «innenfor grensene av det høyst sannsynlige», slik Tom vedgår at han gjer. Noko vesentleg må nødvendigvis gå tapt i alt mylderet.

 etter fortida er djup og inderleg – både rørande og litt latterleg – og i forsøket på å gripe historia synest han å ha mista grep om si eiga samtid. McEwans sofistikerte, tørrvittige prosa er perfekt innstilt for å fange ein slik akademisk type med sympatiske siktemål og komiske blindsoner; den glid særdeles godt også i Einar Blomgrens norske versjon.

Verdsbygginga i romanen er ikkje så omhyggeleg på detaljplan, og undervegs kan ein lure på om den er sterk nok til å bere dei spektakulære framtidsspekulasjonane som kjem for dagen. Nettopp det avsondra og oppslukte ved Tom og tankelivet hans gjer det likevel lett å akseptere at slike spekulasjonar blir skisserte heller enn utbroderte, og når McEwan sender Tom ut på litterær skattejakt mot slutten av første del, viser både førestillingskrafta og presisjonen i prosaen at han kan gå levande og konkret inn i framtidslandskapet han har skapt.

 får eit prosaisk og komisk antiklimaks, som like fullt blir eit skjelvande og godt grunnlag for romanens andre del. Den skal eg ikkje røpe mykje om, berre nemne at den er fortalt av ein annan person og at McEwans spekulasjonar om framtida og refleksjonar om kollektiv hukommelse her blir ført djupare ned på eit personleg og moralsk plan.

Eivind Myklebust

Artikler

Ei lita bok om det store spennet i Olav H. Hauges dikting.

Fabelfiks fantasy for barn.

Thomas Korsgaards sjølvskryt er av det sofistikerte slaget.

Der graset gror

Det er den forbanna draumen.

Vi har infarkt i sjela, hevdar Byung-Chul Han.

Ingen blir ferdige med fortida i Claire Keegans vindtrekte noveller.

Fantastisk, forgjeves

Cmat var høgt og lågt og overalt i London.

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symjehallen.

Tormod Hauglands originale oppvekstforteljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Falsk ni, ekte empati

Inger Bråtveit har henta kunstnarleg kraft frå Myllarguten.

Thomas Pynchon kallar fascismens spøkelse fram frå skuggane.

Er det Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande?

Lydspor til livet

For Katrine Heiberg er det skapande og det analytiske tett forbunde.

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Etter orda

Kva om vi er betre enn vi trur vi er?

Orda blir organiske, men også litt overflødige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Fram og tilbake igjen

Fram då frendar! Gi na no då!

Kamel Daouds prisverdige roman om borgarkrigen i Algerie er for insisterande litterær.

For Lars Saabye Christensen er den finaste staden i midten.

Ei lita bok om det store spennet i Olav H. Hauges dikting.

Fabelfiks fantasy for barn.

Thomas Korsgaards sjølvskryt er av det sofis­ti­kerte slaget.

Der graset gror

Det er den forbanna draumen.

Vi har infarkt i sjela, hevdar Byung-Chul Han.

Ingen blir ferdige med fortida i Claire Keegans vindtrekte noveller.

Fantastisk, forgjeves

Cmat var høgt og lågt og overalt i London.

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symje­hal­len.

Tormod Hauglands originale oppvekst­for­teljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Falsk ni, ekte empati

Inger Bråtveit har henta kunst­nar­leg kraft frå Myllar­guten.

Thomas Pynchon kallar fascismens spøkelse fram frå skuggane.

Er det Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande?

Lydspor til livet

For Katrine Heiberg er det skapande og det analytiske tett forbunde.

Therese Tungens nye bok er både ein kvar­dags­krim frå Bygde-Norge og ei sorgfor­teljing med folkesegn i botn.

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Etter orda

Kva om vi er betre enn vi trur vi er?

Orda blir organiske, men også litt overflø­dige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på tallty­vene».

Fram og tilbake igjen

Fram då frendar! Gi na no då!

Kamel Daouds prisver­dige roman om borgar­krigen i Algerie er for in­sis­te­rande litterær.

For Lars Saabye Chris­ten­sen er den finaste staden i midten.

Thomas Korsgaards sjølvskryt er av det sofistikerte slaget.

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symjehallen.

Tormod Hauglands originale oppvekstforteljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Inger Bråtveit har henta kunstnarleg kraft frå Myllarguten.

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

Orda blir organiske, men også litt overflødige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Kamel Daouds prisverdige roman om borgarkrigen i Algerie er for insisterande litterær.

For Lars Saabye Christensen er den finaste staden i midten.