Eivind Myklebust

#fff

Vesle Tormon frå Nordgard er ein lydhøyr kar, i alle fall lyttar han til dei vaksne rundt seg – på posten, i butikken, nede ved kaia – om han enn ikkje alltid lystrar det dei seier. Som unggut får han vere med farfaren på jobb på det lokale likningskontoret, der gamlekarane sit framfor skrivemaskiner og pikkar og tikkar på tastane for å få fram bokstavar og tal på papir. Det dei reknar og skriv på, forstår han lite av, men det er klikk og klakk frå hòl- og stiftemaskiner, stolbein som skrapar i furugolv, skosolar mot golvflata, ringpermar som glir på plass i hylla: «Alle rørslene til dei som arbeidde på kontoret, laga ljodar som lagra seg som noko mjukt og stilt i meg».

Undervegs er det mest så ein gløymer at ein eldre Tormon fortel. Han er i slutten av tjueåra, med eigen unge og verken far eller farfar i livet lenger, men vi får ikkje vite så mykje om det før mot slutten. I staden fortel han svært røynslenært frå barne- og ungdomsåra, og kanskje er det djupast sett dette røynslenære den draumelike og litt løyndomsfulle romanen handlar om: Om korleis sjølv og sinn lèt seg forme av det auga og øyra høyrer og ser, og om dei særeigne kunnskapane som sildrar gjennom generasjonane, i samspel og brot med samfunnet elles, som alltid er på veg inn i ei ny tid.

av eit moderniserings- og sentraliseringstiltak, då likningskontoret blir flytta frå Nordgard og nyinnreidd på Midtgard. Farfaren blir tvangspensjonert, men saman med kollegaen Olman klamrar han seg fast og opnar eige kontor på heimgarden. Arbeidet held fram med gamle møblar og maskiner, og Tormon får straks plass i kontorlandskapet – han får seg endåtil ein røyk til innviingsritual. Pedagogikken er ikkje etter læreboka, men slik startar opplæringa i arbeidsverktøy og -måtar som samfunnet allereie har avskilta som utdaterte. Tormon meiner seg ferdig på skulen. Dei relevante myndigheitene meiner noko anna.

Farfar Mon er den oppsedande farsfiguren her, medan far Argon stort sett er ute i arbeid, eller på jakt etter nye arbeidsmarker og -marknader. Han ser for langt fram, står det fleire stadar: Ute i dei ugjestmilde utgardane har han grave opp grøfter i eit nybrot, men det kjem snart fram at han har forlate dei til fordel for kontorjobb på Midtgard. Olman tek Tormon med ut dit, og det er denne merkelege mannen som blir romanens store skikkelse. Han er «ein vanleg mann [...] som med sine daglege vanar vart uvanleg», og i utgarden har han sant nok eit forunderleg føretak: Inne i ei hòle har han laga si eiga grav – og attpåtil eit skjelett av pinnar som er snarlikt han sjølv.

 Mon og Olman døyr i romanen, og gravferdene deira er sentrale i forteljinga. I begge ser ein den gamle tida som går ut, men også noko som set seg og blir med vidare i Tormon. I Olman, med sine «munnljodar», si finkjensle for «trykk og lette» i orda og sitt mumlande tvisyn, ser eg òg noko av ein kunstnarfigur – i alle fall ein figur som viser Tormon at det finst andre måtar å sjå og lytte og leve på. Tormon snakkar støtt om at nokon, kanskje han, kunne ha skrive ned det han opplever i ei bok.

Haugland minner om både Jon Fosse og Ragnar Hovland, men liknar mest seg sjølv. Humoren hans veks bygderealistisk ut av landskapet, som når karane fører rekneskap over teigane og kjem til dei såkalla tre­holmane, eit namn som «kunne verke misvisande, men sikta til at det var tre holmar utan tre». «Ljodane» har òg noko fabelaktig over seg, som gir den eit filosofisk og lett allegorisk islett, men den berande kvaliteten er språket, som er solid som stein, men med rørsle og svev i seg. Det er atterhalde, stundom på grensa til det monotone, men dei seige kvalitetane i språket slepper stadig laus i små ras der ordlyd og -meining klinkar i kvarandre og lagar ein heilt eigen samforstand – av bilete og klang, av skurr og svar, av gammal og ny tid.

Grøfter og grav

På veg inn i salen for å sjå filmen om den levande skotske fotballegenda Kenny Dalglish prisar eg meg lukkeleg for at den er teksta på norsk. Som fan av eit lag Dalglish har leia til topps – ikkje Liverpool, Blackburn! – har eg sett og høyrt ei uhorveleg mengd intervju med mannen, men eg har knapt skjøna eit ord han har sagt. I sjølvbiografien avfeiar den mumlande meisteren rykta om at han var aktuell for England-jobben med at språkbarrieren var eit hinder. I Asif Kapadias nye dokumentar takkar han for prisen som årets spelar med å vri på ein floskel: 

I don’t know what I can say … You wouldn’t understand it.

, og i denne samanhengen er det vel Maradona ein takkar då. Kapadias førre dokumentarportrett var av den argentinske fotballrebellen (2019). Før det laga han ein stilsetjande film om den brasilianske Formel 1-føraren Senna (2010) og ein prisinnbringande film om Amy Winehouse (2015). Etter slike kulturelle ikon, med spektakulære evner og råkøyring og rus på rullebladet, er valet av Dalglish oppsiktsvekkjande ordinært: Prestasjonane på bana er sant nok ekstraordinære, men personlegdomen er utprega uspektakulær. Har det noko med at Kapadia er Liverpool-fan å gjere?

Opningssekvensen viser striper i teikneseriestil (tenk Boing-pocket) medan The Beatles syng for full hals. Det er sjarmerande nostalgi, men har ikkje heilt same schwung som opninga i «Maradona», der vi følgjer hakk i hæl på stjerna i bil til dunkande 80-talsbeat.

 an ein flatare tone, med utsnitt frå ein vanleg arbeidarklasseoppvekst i Glasgow og kampklipp av ein uvanleg talentfull spelar. Han har hell i både kjærleik og spel: Kona Marina er «the best signing I ever made» (nåh), og Celtic-trenar Jock Stein synest knapt å stå tilbake for henne. At far til Dalglish var protestantisk Rangers-fan, medan sonen gjorde det skarpt for katolske Celtic, kunne ha skapt konflikt, men i denne suksesshistoria er slikt knapt for småstein i skoen å rekne.

Historia får rask framgang då Kenny dreg til Liverpool for å erstatte Kevin Keegan og lukkast med glans. Han vinn tittel på tittel, i serie og cup, i England og Europa.

fram, men både forma og innhaldet gjer den til ei glede å følgje. Filmen er fullstendig fri for 

, i staden snakkar Dalglish og andre over arkivklipp frå grasmatta, garderoben og livet utanfor stadion. I det vilt vellukka Liverpool-livet veks portrettet av Kenny inn i eit større portrett av klubben og byen. Gamlekarane Bill Shankly og Bob Paisley har små 

og gir glimt av ein vinnande og samfunnsbyggjande klubbkultur. Medspelar Graeme Souness tek større plass med knusetaklingar og humor. Bysamfunnet rundt er forsømt og forringa under Thatcher, men finn sosial samhaldskraft i fotballen.

Det ordinære ved Dalglish sin person blir ekstraordinært når vi ser han i samspel med klubbkameratar, fans og folk. Her står Hillsborough-katastrofen sentralt, der 97 personar blei klemt i hel under semi-finalen i FA-cupen i 1989. Kapadia viser ikkje mykje nytt, men framhevar svikten blant politi, politikarar og presse – og løftar fram rolla til Dalglish som heiderleg kontrast. Han var enormt populær som spelande trenar, men i vekene etter blei han supporter for eigne supporters. Han gjekk i gravferd etter gravferd, før han omsider førte laget til siger i FA-cupen.

 var likevel større enn noko fotballen kunne bøte på. Kapadia verkar besett av å vise andleta til dei han portretterer; i «Amy» var opphenget i det usminka andletet smått ubehageleg, i «Kenny Dalglish» er det sterkt å sjå det alvorlege draget legge seg i eit andlet som vi gong på gong har sett bryte ut i mål- og gullglis.

På bana spelte Dalglish med 7 på ryggen, men ofte i rolla som falsk nummer 9. Utanfor viste han seg som eit ekte samfunnsmenneske med vid empati. Kapadias udelt positive portrett viser ein briljant fotballperson og ein elskeleg mann, og som Blackburn-fan ser eg ingen gode grunnar til å trekke det i tvil.

Filmen er fullstendig fri for talking heads

Falsk ni, ekte empati

#000

Gratulerer som månadens poet! Kva spring dette diktet ut i frå?

– Tusen takk. Dette var uventa stas! ‘

står åleine, men spring ut av eit romanarbeid der eg undersøkjer brot i natur, fellesskap og språk i kjølvatnet av ei kraftutbygging. Diktet er eit destillat frå ein større tematikk om motstand og tap. Det er ofte med diktet det byrjar for meg, så kjem framhaldet og forteljinga, og forhåpentlegvis ein vakker dag sjølve romanen.

Diktet fekk meg til å tenkje på ei spørjande linje frå W. B. Yeats: «How can we know the dancer from the dance?». I ditt dikt er det ein felespelar som mest blir borte i spelet og ei fele som tek til å leve sitt eige liv og set himmel og jord i rørsle?

– Ja, det finst ei kraft i kunsten som er større enn utøvaren. Eg likar tanken på at det finst ein tone som ikkje kan kneblast sjølv om strengjene vert skorne av. At spelet som skrifta kan haldast fast og verta samla i ei rørsle, om så berre for ein augneblink. Oppstrøket frå felespelaren er ei konkret fysisk rørsle gjennom tonalitet og tid. Fela, som språket, kan vera mildt, kvast eller mjukt, men felespelaren kan aldri tvinga fela til å vera noko anna enn det ho er, men når felespelaren veks saman med fela, slik den som skriv veks inn i språket, hender det noko som er større enn spelet.

Kan du seie noko om dei avskorne strengjene som gir tittel til diktet?

– Når strengjene vert kutta over med kniv er det eit disiplinerande maktgrep for få spelet til å ta slutt. Dei avskorne strengjene er eit konkret bilete på brot. Ei fele med avkappa strengjer kan ikkje spela som før. Kanskje finst det ein eigen kropp i både spelet og språket? I eit regulert landskap er noko også kappa over når elva renn med minstevassføring eller er turrlagd. Eg trur likevel det finst ei naturkraft i kunsten som ikkje kan reduserast til kontroll. Og kven veit, held ein på lenge nok, kanskje fela eller språket svarar deg?

Kva slags rolle spelar musikken i di eiga skriving? Har du eit nært forhold til folkemusikk?

– Eg høyrer ikkje på musikk medan eg skriv, då må det vera stilt. Når det er sagt høyrer eg på musikk mellom skriveøktene, gjerne på repeat, og kan på denne måten vitja stadar som ikkje finst, eller berre finst i musikken, på nytt og på nytt. Musikken er ein fristad, på same måte som poesien. Og så har eg hatt utvidande glede av samarbeid med musikarar som Jenny Hval og Nils Økland. Eg har eit ganske nært tilhøve til folkemusikken, både gjennom oppveksten og utøvande venner. Diktet eg har skrive, er inspirert av eit bryllaup i Bråtveit, staden eg kjem frå, der Myllarguten ein gong spelte gjennom dag og natt. Det vert sagt at Myllarguten skulle ha spela i «ofse» og var heilt umogleg: «Myllarguten spela same slaatten, og det var ikkje same slaatten. Han spela aldri upp-att». Ein lokal spelemann overtok til slutt fela hans, men Myllarguten var ikkje vidare begeistra for spelet, og sa at den lokale spelemannen spela som ein elendig tosk: «Du strik senste baagedrage ne på kvinten. Du ska strike dæ senste baagedrage opp på basen, då svarar fela deg!»

Oppstrøk

Trass i at bøkene hans rommar djup og brei kjærleik til gamle Hollywood-filmar, hadde eg vel ikkje trudd at noko som har namnet Thomas Pynchon knytt til seg skulle vere nominert til 13 Oscar i 2026. Sidan romandebuten «V.» i 1963 har den folke- eller i alle fall mediesky forfattaren gitt ut sjangervrengjande romanar som er mildt sagt krevjande, grovt sagt uleselege – om ein då prøver å lese dei slik ein les romanar flest, med vekt på innleving i indre liv og openlys samanheng i ytre handling. I staden har Pynchon dukka djupt ned i amerikansk historie og (sub)kultur, og fylt romanane til randa med detaljrik sakkunne, systemkritisk mistru, undergravande 

 og (pop)kulturelle referansar. Dei viltveksande forteljingane har eit enormt språkleg register og overskot, og skrik ikkje nett etter å bli overført til lerretet.

I 2014 blei likevel ei av dei meir tilgjengelege bøkene, detektiv-/stonerromanen «Inherent Vice» (2009), filmatisert av Paul Thomas Anderson. Det gjorde han på nokså direkte vis, med ein utstrekt bruk av voiceover som sjølv ikkje den hypnotiserande forteljarrøysta til songaren Joanna Newsom heilt klarte å redde. I fjor sleppte derimot Anderson meir tak i tyglane og forheldt seg friare til romanen «Vineland» (1990) som førelegg for actionkomedien «One Battle After Another». Filmen er nominert til Oscar for beste adaptasjon og beste film – og i elleve kategoriar til.

Desse elleve Oscar-kategoriane – blant anna foto, klipping, lydmiks, casting og skodespel – vitnar klårt nok om dei filmspesifikke bravurane i «One Battle After Another». Det er samstundes vanskeleg å sjå forbi Pynchon-elementet som ein viktig del av filmens kvalitet. Anderson hentar personar, relasjonar og narrative grunndrag frå Pynchons roman, og han har funne ei form som rommar noko av Pynchons komiske spenn, frå ordspel og slapstick til utpønska politisk satire og uutgrundelege karakterar og detaljar. Det sentrale grepet er å flytte handlinga frå romanens 1984, året då Ronald Reagan blei gjenvalt, og inn i samtida – og truleg nokre år inn i framtida. Slik parallellfører han overgangen frå 1960-åras 

 i «Vineland» og appliserer Pynchons paranoide stemningsleie på den amerikanske tilstanden i Trump-land i dag. For sjåaren er det ikkje alltid lett å seie om miksen av overvaking og undergraving, informasjon og desinformasjon, konspirasjonar og konspirasjonsteoriar, stammar frå Pynchon eller frå vår eiga samtid. Her rører Anderson ved noko sentralt i Pynchons fiksjonar, som gjerne spelar seg ut i historia, men også alltid snakkar til samtida. Anakronismar er kort sagt ikkje noko ein steglar over hos Pynchon; dei er snarare byggjesteinar i dei historiekritiske, postmoderne reisverka hans.

Slik er det også i Pynchons nye og niande roman, «Shadow Ticket», som kom ut kort tid etter at «One Battle After Another» hadde kinopremiere i fjor. Romanen er ingen enkel allegori over Trump­staten, og om ein undervegs i lesinga heile tida ser etter snarvegar til vår tid, vil ein truleg miste av syne det meste av litterær verdi. «Shadow Ticket» er djupt og detaljrikt forankra i si historiske tid, som er slutten av forbodstida i USA, i 1932–33. Andre del av romanen spelar seg ut i Sentral-Europa, der fascismen har kravla fram frå krokane. Pynchons research må ha kravd eit svært spesialisert bibliotek, og i «Shadow Ticket» er også forma og stilen henta rett ut av perioden: Det er på same tid ein hyllande pastisj og ein mild parodi på dei hardkokte krimforteljingane til forfattarar som Dashiell Hammett og Raymond Chandler. Her er vi i 

, som ein kritikar i tidsskriftet n+1 skreiv.

 er det likevel umogleg å ikkje sjå skuggane boka kastar inn i vår tid. Vår detektiv er ein plugg ved namn Hicks McTaggart, og han har også sine reaksjonære svin på skogen. Han har drive med aktiv, fysisk streikebryting og fagforeiningsknusing, og har dessutan vaskekte nazistar i familien. I romanen hevdar han sant nok å ha lagt alt dette bak seg, der han humpar og skumpar rundt i det brokete rollegalleriet med nazis, 

og andre ideologiske aktørar, utan å vise særleg engasjement for nokon av dei – trass i tilnærmingar: «We’re National Socialists, ain’t it? So, we’re socializing. Try it, you might have fun». Hicks er ein litt distansert type som sjeldan går heilt opp i det som skjer rundt han, og utover i romanen blir han sterkare og sterkare råka av nostalgi.

I opninga er Hicks stasjonert, eller fastgrodd, i Milwaukee, og i den trøytte arbeidskvardagen («it seldom gets more serious than somebody stole somebody’s fish») tek han motvillig på seg eit oppdrag (ein 

frå tittelen): Å spore opp Daphne, dotter og arving til ostebaron Bruno Airmont, «the Al Capone of cheese». Han har ei historie med Daphne, og allereie før han kjem ordentleg på sporet av henne, har det skjedd masse greier – eksplosive, mafiøse og romantiske greier, og noko greier med kloralhydrat i ein øl i New York som sender Hicks rett til draumeland. Han vaknar på eit skip på veg over Atlanteren, dit ostearvingen skal ha rømt med klarinettisten frå swing-bandet Klezmopolitans.

Det er umogleg å ikkje sjå skuggane boka kastar inn i vår tid.

God morgon, Amerika

I Karl Ove Knausgårds roman frå i fjor var hovudpersonen ein astrofysikar med autistiske trekk, og historia hans strekte seg frå brødsmulane på kjøkkenbenken til morgonstjerna på himmelen. Eit slikt spenn er det også i Dorthe Nors’ nye roman, som heiter nettopp «Spenn», og som òg har ein astrofysikar i hovudrolla. Professor Gunn Haven er ikkje på spekteret som Knausgårds figur, men ho er eit hjernemenneske – rutinestyrt, litt livsfjern og lett rive med av eiga nysgjerrigheit.

Gunn forskar på gammaglimt – korte stråleutbrot frå sloknande stjerner – og ser etter lysstrålar frå det tidlegaste universet. I opninga har ho flytta ut på landet for å sjå stjernene betre og få fred til å studere dei. Samstundes som himmelen opnar seg over henne, opplever ho at omverda lukkar seg rundt henne. Trass i at ho har vakse opp der, verkar det sosiale systemet ugjennomtrengeleg: Ho forstår ikkje naboane, verken dei vennlege eller dei som truar med vald.

ut «En linje i verden», ei reisebok med rike landskapsskildringar frå Vest-Jylland. «Spenn» spelar seg etter alt å døme også ut vest på Jylland, men lenger inne i landskapets mørke, langt frå lyskoloniane i byane, mellom jorde, hede og skog. Nors har openbert henta kraft frå arbeidet med reiseboka, for i «Spenn» spelar landskapet ei leiande rolle – både natur- og kulturlandskapet, med jakttårn, lebelte og gamle landbruksmaskiner. Omgivnadane gir, i samspel med det pussige persongalleriet, ei særprega stemning til romanen. I Danmark kom boka ut kort tid etter at David Lynch døde, og Weekendavisens kritikar drog linjer til TV-serien «Twin Peaks».

Ein dose bygdeuhygge og landsbymystikk er det i alle fall her. Tidleg i romanen trakkar Gunn over nokre grenser. Ho køyrer seg vill og finn eit forfalle hus med gapande gavl. Der luskar ho nysgjerrig rundt blant viltkamera, og snart står ei militærkledd kvinne framfor henne med eit andlet «beruset av eiendomsrett». Nors’ snodige humor blir synleg i skildringa av kvinna, som blir omtala som «Gavlkvinnen», og som skrevar med beina som om ho må «få plass til den kolossale pikken sin». Ho blir romanens store, sære antagonist.

lusking i buskene, og ein del fri vandring i ope lende. Ikkje alt er like retningsgivande, og ei stund lurer eg på om det er Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande. Gjennom små hendingar og større tankesprang festar likevel romanen grepet og hentar meg inn i sine særeigne tankebaner. Bente Klinge skal ha ros for å ha fanga både tankar og stemningar på norsk.

Eit «Til sals»-skilt dukkar opp på eigendomen til Gunn, ein død fugl i postkassa. Men omverda pressar seg også fram på meir vennleg vis. Bonden Svend byd på ein litt tvitydig kaffi. Frisøren Brit er informasjonssentral i bygda, og kjem på døra med kake og dottera Jenny, som treng hjelp til eit skuleprosjekt. Jenny er gåverik, men litt annleis nevrologisk sett og finn ikkje fram på skulevegen. Gunn blir ein slags rettleiar for henne i vitelyst og verketrong. Eit liknande forhold har ho hatt til «gutten», som har vore under vengane hennar på Instituttet og no er sendt ut i verda på eigne vengar. «La de rare barna komme til meg», kommenterer Gunn for seg sjølv.

Rettleiar-rolla er ikkje eit morskaps-substitutt for barnlause Gunn. Snarare ser ho med undring på korleis foreldre vaktar grensene rundt avkoma sine og vegrar mot å sleppe andre inn – eller sleppe barna ut. I Brit møter ho ei mor som kanskje innser at ho kjem til kort og lèt dottera søkje assistanse på anna hald. Det trengst ein landsby, ja, men kanskje også nokre utbrytarrepublikkar for meir spesielt interesserte.

 lagar sprekkar i professor-skalet til Gunn. Mot slutten har ho ei lita profesjonskrise, der ho lyg på seg influensa, tek 

frå gammaglimta og spør seg om meininga med det heile. Ho går ut til kyrne på jordet, legg seg ned i ei potetfòr og kjenner seg åleine i universet.

Krisa bles forbi, og ho synest å lande tryggare i både universet og lokalmiljøet. Når ho blir invitert i selskap hos Brit for å feire at Jenny skal byrje på gymnas, kler ho seg til «rollen som den hyggelige naboen, som også var en liten smule professor». Det lyder som realisme, men før ho kjem så langt, hamnar ho i skarp konfrontasjon med Gavlkvinnen, romanens store grensevaktar.

Professoren og potetene

Dei få gongane eg har leita fram bassgitaren frå dei inste krikane i loftsbua og forsøkt å buldre fram nokre linjer, har eg til slutt blitt sitjande med andletet gøymt i handflatene og nakken bøygd i skam. Hjernen kan framleis riffet til Red Hot Chili Peppers’ ‘Around the World’ og Led Zeppelins ‘Ramble on’, men fingrane følgjer ikkje etter – og før eg får gjenoppretta den skjøre koplinga mellom intensjon og evne, har muskelkrampa tatt meg. Det er litt trist, men i det heile har eg levd greitt med å akseptere at eg aldri blir ein ny Flea eller John Paul Jones. Eg har droppa å ringe det gamle bandet.

Rune F. Hjemås har tidlegare gitt ut kortprosa, noveller og dikt, barnebøker og omsetjingar, samt romanen «Aurora» (2018). I tillegg har han redigert antologiar med amerikansk poesi og drive tidsskriftet Beijing Trondheim. Den nye romanen hans handlar om tre menn som pushar førti og finn ut at det er ein grei idé å samle bandet frå vidare­gåande. Dei har stranda på ulike tuer i tilværet: Andreas har sambuar og barn, og det nokre vil klassifisere som eit A4-liv. Jona­than er skilt, ekskona har flytta med dottera til ein annan by, og han slit med traume frå militærteneste i utlandet. Henrik har nett vore innlagd etter å ha prøvd å ta livet sitt, og han har trøblete relasjonar både til seg sjølv og familien. Berre ein av dei synest å tru at band-reunionen kan gi musikalske resultat; gjenforeininga handlar mest om å gløtte ned i gapet mellom livet slik det var og livet slik det blei.

 er ikkje ein subtil roman. Over tittelen på omslaget ser vi bagasje – etterlaten, får vi tru. Mottoet til romanen kjem frå Karpe: «Jeg lurer på hva du har i bagasjen». Om du framleis skulle vere i tvil om kva romanen handlar om, får du moralen servert på baksida: «Kanskje er det på tide å la noen ting stå. Sette ned det man bærer på og reise videre lettere. Enkelte kolli er nok modne for å ­fjernes og destrueres nå [ …]». Nemnde eg bandnamnet? ­Unattended Luggage.

Ein kunne ha tatt dette som ­klumsete innpakking frå forlaget, men tendensen til å skrive ut alt på linjene, og la ingenting ligge att mellom dei, gjer seg i høgste grad gjeldande i prosaen òg. Dei tre mannlege eg-forteljarane (her er tre kvinnelege i periferien av plotet òg) fører alle indre dialogar og godsnakkar med seg sjølv om motiva og grunnane for det dei seier og gjer. «Er nok bare det at jeg er sliten, vært mye å gjøre på jobben i det siste, og kanskje er jeg ikke så god til å håndtere slike livsforandringer [ …]», tenkjer Andreas etter å ha gjort noko dust. «Ville vel bare si noe provoserende», tenkjer Henrik etter å ha bedt familien kalle han Henriette. «[V]ar derfor jeg begynte å synge, så klart, var en måte å flykte ut av situasjonen på igjen, det», tenkjer Jonathan etter å ha oppført seg rart. Prosaen byd kort sagt på nok av provokasjonar for lesarar som likar å tenkje sjølv.

 ulike vegar og møtt ulike utfordringar i livet, men lyder likevel kliss like kvarandre – som tre forvaksne elevråds­leiarar, stive i snippen, formelle i formuleringane. Språket er stappfullt av småord (jo, nok, vel) og frasar (her «blir det baluba», ting skjer «over en lav sko» og folk er «i sitt rette element»). Ein kan lure på om det tafatte språket skal spegle at menn i denne alderen ikkje alltid er så vitale og originale, men det er ei uhyre velvillig lesing, som knapt kan redde håplause skildringar som dette, av ein PTSD-reaksjon: «Men hva er dette, tenker jeg plutselig, for der seiler det jo et krigsskip inn over fjorden, en fregatt midt på lyse dagen! Adrenalinet prikker i kroppen, og nå må jeg slutte med dette, er jo bare et vanlig lasteskip langt der ute, ingenting uvanlig eller farlig med det».

«Etterlatt bagasje» er i det heile ein platt roman med uinteressante personar, som sant nok har nokre ekte problem – orsak, bagasje. Denne bagasjen er det umogleg å ta på alvor, når den er pakka inn i eit slikt språk.

Lydspor til livet

ratulerer som månadens poet! Vil du seie noko om kva samanheng dette diktet spring ut ifrå – er det del av eit nytt manus, eit utskot frå eit gammalt eller berre eit dikt?

– Takk, ei ære! Diktet er del av eit prosjekt eg held på med og som eg i grunnen byrja på i 2021. Eg kallar det for høvesdikt, men har utvida termen: kvar dag er ei hending, og eit høve til å skrive eit dikt. Eg har definitivt ikkje skrive eit dikt om dagen, men kvart dikt er skrive i løpet av ein dag. Å feste skrivinga til eit konsept, om enn eit laust konsept, har vist seg å vere produktivt og å skape ei litt anna stemme og ein annan innbyrdes dynamikk enn i andre prosjekt eg har halde på med.

Det er eit lite kråketing som opnar diktet. Kråka er ein gåtefull fugl i poesien, frå ‘Kråkevisa’ og Edgar Allan Poe til Hans Børli og Ted Hughes. Er det poetiske kråker som har gjort inntrykk på deg?

– Ja, kråka er kanskje fleirdimensjonal, med eit bein i verda og eit bein i litteraturen? Dei poetiske kråkene eg sist var i kontakt med, var nok Kjartan Hatløy sine, i den fine og underlege samlinga «I kråkekrins» frå 2006, der alle dikta kretsar om kråker. Kråkene lever jo fullstendig andre liv enn oss, og samtidig heilt tett på oss. Det er frykteleg typisk, men når eg er i det umiddelbare i dagen, så kan eg ikkje nekte for at blikket ofte fell på kråker … Eg kan ikkje unngå å bli opptatt av dei. Dei er veldig til stades og i stadig aktivitet, noko Hatløys dikt fangar – eg må sitere litt: «ho hoppar fresande baklengs bakover / bort til aller siste skugge / som ho kavar i seg med vengene».

Eg-et i diktet tenkjer på handlingar vi manglar språk for, og minnest ein sommar. Kan du seie noko om kva eg-et forsøkjer å gripe her?

– Det er kanskje nett det diktet spør om – kva kan gripast? Kva føregår når vi prøver å gripe noko? Lesaren blir halde litt utanfor kva eget konkret tenkjer på og minnest her, men blir tatt med på tankens rørsle. Tanken sine ustø forsøk på å lage samanheng.

I tillegg til å vere poet er du ein driven poesikritikar i Morgenbladet og andre stadar, og du har gjendikta svenske Ingela Strandberg til norsk. Kva slags samband og brot er det mellom desse ulike måtane å nærme seg dikt på for deg?

– Eg veit ikkje om eg klarer å overskode det, men eg opplever jo at det å melde og det å skrive dikt er to ulike tilstandar å jobbe og vere i. Eg kan ikkje vere like kritisk når eg skriv eigne ting som når eg melder andre sine ferdige verk – eller, ofte er eg det, dessverre. Men openheita og det lydhøyre som begge deler krev, tenkjer eg slektar. Eg trur ikkje det er tilfeldig at mange poesikritikarar også er poetar. Samtidig synest eg ofte at det oppstår ein kunstig opposisjon mellom kritikken og poesien (litteraturen!) Desse to felta er jo heilt avhengige av kvarandre. Å kunne skjelne og vurdere, dei klassiske kritikareigenskapane, er også nødvendige for ein poet eller forfattar. Det er rart, kunstig, å skilje det skapande og det analytiske frå kvarandre. For meg (og i meg) heng dei saman, sjølv om styrkeforholdet mellom dei ikkje alltid er i harmonisk balanse. Poesien og kritikken deler interesse. Om eg skal peike på ein klar forskjell mellom desse to praksisane for meg, så må det vere at å skrive dikt er langt meir forbunde med fridom enn det å skrive kritikk er. Ikkje fordi det alltid 

 fritt, men fordi det på eit grunnleggjande plan handlar om fridom. Finne veg ut av det fastlagde. Gjendikting er eit arbeid som kanskje nettopp demonstrerer at poetisk gehør og kritisk blikk er forbunde.

Tankens rørsle

I den fullstendig sjelerivande førre boka si, «Snu deg. Edvins bok» (2022), skriv Therese Tungen om å miste sonen, som får ei hjernebløding og døyr heilt brått sommaren før han fyller sju år. Boka er skjelvande, akutt, men tenkjer òg langs lengre linjer; tittelen peikar til dømes mot dei eldgamle mytane om etterlatne som prøver å hente sine kjære attende til livet, men opplever at dei blir dregne ned att i dødsriket. Etter ei utlegging om slike mytar, om Balders daude og om Orfeus og Evrydike, slår Tungen fast: «Edvin er på den andre sida av elva, kjempa kjem ikkje attende med han i armane. Vi blir trekt framover anten vi vil eller ikkje». Likevel kjem den lyslugga guten støtt attende, i tankane, i draumane, midt på dagen, midt på natta: «Tapet ligg som ein straum, like under, ofte over overflata».

å lese Tungens nye roman utan å høyre nokre ekko frå sørgjesongen i Edvins bok. «Den andre sida av elva» handlar likevel om heilt andre mytar, heilt andre traume og tap, og romanen er ei både plot- og kjenslemessig medrivande forteljing om ein utflyttar som vender attende til Tverrbygda, den fiktive Gudbrandsdalsbygda ho flykta frå som 16-åring. I opninga har Karnanne – eller Karen Anne, som ho vel heiter for oss som ikkje pratar døl – sett seg på toget frå Oslo etter å ha oppdaga ei melding på telefonen til ektemannen Knut. Når samlivet raknar, byrjar noko å løyse seg opp i henne, og fortida pressar seg fram og inn i livet hennar att: Ho bestemmer seg for å ta opp att den ufullførte masteroppgåva si, der ho skreiv om gamle folkesegner frå Gudbrandsdalen om bergtekne jenter. I bygda ho er på veg mot, mista ho sjølv systera Alicia under uklåre omstende i ungdomen, og snart får vi vite at Karnanne sjølv blei valdteken av den mistenkte drapsmannen ei tid før systera blei funnen død i elva.

av elva» er ei kvardagsnær krimaktig forteljing der desse samanhengande hendingane frå fortida blir nøsta opp i mellom kaffitårar, bygdeprat og besøk hos faren på gamleheimen. Berre ved å vise seg i bygda, kvervlar Karnanne opp grums frå fortida, og snart blir det påtrengjande å finne ut kva som hende med systera. Det er ei nokså langsam og tolmodig forteljing, som likevel held lesaren i spenn: Tungen lèt Karnanne nærme seg hendingane og dei involverte liksom i sirklar, og held såleis lenge på uvissa om kven som veit noko og kva dei veit. Ho held også på tvilen som knyter seg til eigne og andre sine minne, og til kven desse menneska ein trur ein kjenner eller har kjent, eigentleg er. Dette siste har også implikasjonar for livet Karnanne legg bak seg, men for meg blir aldri sideblikka til ektemannen Knut i Oslo like engasjerande som møta med gamle kjenningar på bygda.

Romanen er samstundes ei djuptgripande skildring av sorga og trauma som Karnanne har levd med sidan 16-årsalderen, og som no stig til overflata igjen. Her kjem masterprosjektet inn, med det lokale mytestoffet som motor. I studietida samanlikna ho folkesegnene nettopp med mytane om Orfeus og Evrydike og Balders daude, men fekk dårleg skotsmål frå professoren fordi ho dreiv med «psykologisering» av mytane. Karnanne er likevel viss på at mytestoffet byggjer på noko erfart, at det dreier seg om ekte tapserfaringar og smerte, og at det er dette som har gitt forteljingane kraft til å feste seg i kulturen gjennom hundreåra: «Ho hadde sett noko professoren tydelegvis ikkje kjente til – det djupe gapet mellom liv og død. Sjølve Styx, eller Gjoll, den norrøne dødselva. Eller ein lukka bergvegg. På den eine sida stod dei levande, på den andre sida var Alicia, umogleg å nå.»

vidare på faktiske folkesegner frå Gudbrandsdalen, og særleg på ei segn frå Vinstra om ei jente som blei bergteken tre gongar. Sjølve funnet av segnene, blant gamle folkloristar med endå eldre papir, er ikkje den mest medrivande delen av handlinga, men Karnanne sine lesingar av dei er både spennande og opnande. Trolldom og folketru er vesentlege innslag i slike segner, men spegla i Karnanne si historie framstår segnene snart som meir verkelegheitsnære overleveringar – som fråsegner om kvinnevald og -drap i dalen. Understraumane i kulturen som kjem til overflata her, er den mørke åra i romanen.

Det finst andre parallellar mellom segnene og samtida på bygda, der vonde ting ikkje blir snakka om direkte, men mumla og ymta og kremta om – og snakka bak ryggen om. Bygdesnakket er til stades frå opninga, og Karnanne forstår tidleg at mange veit meir enn dei gir uttrykk for. Tungens portrett av bygdefolket er truverdige, både fine og fæle – litt typete i nokre tilfelle, men slik er det vel i verkelegheita òg? Ho vekslar dessutan lett mellom dialekt og nynorsk i romanen, noko som mjukar opp dialogane og gir eigenarta islett til teksten. Også namnebruken, der fornamn og etternamn blir dregne saman – til dømes Halvorflaten og Iverås – gir lesaren små rykk ut av det vande og kjende.

Eit anna grep er mindre velutvikla og vellukka: Inn i mellom nokre kapittel talar ei kollektiv bygderøyst: «

Oss like å setta fyr på ting, det er sant, det. Og på sankthanskvelden kunn oss gjera det med god samvittigheit, da vettu.

» Det er ikkje så mange slike tekstar, og dei blir aldri sterke nok til å bere den ganske sentrale plassen dei får i avslutninga.

 av elva» er ein solid roman, stilsikker og velkomponert – og kanskje litt vel kontrollert. Etter kvart som hendingane frå fortida kjem opp til overflata, og Karnanne kjem seg djupare ned i folkesegnene, ventar i alle fall eg på at forteljinga skal slå nokre større gneistar eller sprekkar. Det er lite å seie på dramatikken og djupna, men eg saknar likevel eit språkleg eller stilistisk frislepp her – eit brot som verkeleg røskar tak i lesaren.

Romanen munnar i staden ut i ei avslutning som er både konfronterande og forsonande, og som fekk meg til å tenkje på eit dikt frå «Vårar seinare» (2014), Anna Kleiva si sterke bok om døde ungdomar i ei bygd som ligg i omlandet til Tungens fiktive Tverrbygda:

Romanen er ei både plot- og kjensle­messig med­rivande forteljing.

Vende attende

Ein framtidsfabel, eit forteia drap, eit forsvunne dikt. Ian McEwans nye roman er ei lise å lese i det nye året, ikkje fordi den byd på så mykje lindring mot verdssmerta i vår tid, men fordi den er smart og kløktig komponert, medrivande og melodramatisk – stort sett på den gode måten. «Hva vi kan vite» opnar i 2119, der litteraturforskaren Tom Metcalfe er besett av eit bortkome dikt – ein over hundre år gammal sonettkrans som den fiktive poeten Francis Blundy skreiv og resiterte til kona si i eit middagsselskap i 2014. Blant tilhøyrarane i den ombygde landsens låven der ekteparet heldt hus, var det fleire notabilitetar frå intellektuelle kretsar i Oxford og London, men ingen som sette større avtrykk i litteraturhistoria enn Blundy gjorde med diktet: ‘En krans for Vivien’ las poeten opp frå ein prydeleg pergamentrull, som han gav til kona før han kvitta seg med alle andre utkast og kopiar. Diktet blei aldri publisert og såleis aldri lese etter denne første og siste opplesinga, som sjølvsagt blir gjenstand for frimodig mytologisering i ettertid.

Nokre år etter selskapet skriv ein av gjestane ein artikkel om diktet og kvelden, no døypt «Den andre udødelige middagen»; i den første «udødelege middagen» i 1817 var romantikarane William Wordsworth og John Keats gjestar. Artikkelen spør kor diktet har blitt av, og utløyser ei interesse som akselererer med åra. Etter kvart oppstår det konspirasjonsteoriar og aktivistiske rørsler rundt selektive lesingar av omstenda rundt diktet, og Blundy blir eit kulturelt ikon, som kjærleiksskald og som økopoet.

I 2119 er altså Tom Metcalfe på sporet og prøver å snuse opp og nøste i dei biografiske trådane som samla seg den legendariske kvelden. «Et ulest dikts renommé» er emnet hans, men han drøymer naturlegvis om å finne fram til sjølve diktet, som kanskje, kanskje ikkje finst der ute ein stad.

 frå perioden 1990–2030, ein gryande gullalder rett før det romanen kallar «Galskapen» og «Oversvømmelsen», då den katastrofale fornektinga av klimaendringar kombinert med omsynslaus stormaktspolitikk fører til flodbølgjer og overfløyming av store landområde i Europa, Amerika og Vest-Afrika. Byar som New York, Lagos og London blir lagt under vatn. I romanens notid kontrollerer Nigeria internett og har sigla opp som verdsleiande nasjon i tomrommet etter dei falne stormaktene USA og Kina, som har utkjempa sine krigar. Tre fjerdedelar av artane på jorda er utrydda, men menneskeslekta er ikkje utsletta – berre halvert og vel så det, frå ni til fire milliardar. «

», seier dei som lever vidare etter katastrofane. Det ligg ein slukøyra optimisme i McEwans framtidsscenario: Her har det meste, men ikkje alt, gått ad undas. Skjelpaddene klarte seg, delfinane òg. 

Humaniora er framleis i krise – der har du éin ting som ikkje forandrar seg. Studentane som Tom og akademikarkona Rose rettleiar, er fulle av forakt for fortida og knapt interesserte i å kjenne til anna enn sine eigne bukselommer. «De levde på og blant øyer», sukkar Tom, men også han er ein slags øybuar i si tid, opptatt med eige prosjekt og oppslukt i fortida, «ulykkelig fordi jeg befant meg i feil århundre», som han gir til sjølvdiagnose ein stad. Mellom undervisingsperioder reiser han rundt til bibliotek og arkiv som har relokalisert opp i fjellhøgdene i det nye øylandskapet. Ein stor del av arbeidstida går med til å grave seg gjennom mengder med private e-postar og SMS-ar, som her har blitt offentleg allemannseige – å, gru! Informasjonen er enorm i omfang og rik på kvardagslege detaljar, men kanskje ikkje like rik på relevans. Den kan dessutan freiste ein forskar til å byrje å førestille seg det som hende i fortida «innenfor grensene av det høyst sannsynlige», slik Tom vedgår at han gjer. Noko vesentleg må nødvendigvis gå tapt i alt mylderet.

 etter fortida er djup og inderleg – både rørande og litt latterleg – og i forsøket på å gripe historia synest han å ha mista grep om si eiga samtid. McEwans sofistikerte, tørrvittige prosa er perfekt innstilt for å fange ein slik akademisk type med sympatiske siktemål og komiske blindsoner; den glid særdeles godt også i Einar Blomgrens norske versjon.

Verdsbygginga i romanen er ikkje så omhyggeleg på detaljplan, og undervegs kan ein lure på om den er sterk nok til å bere dei spektakulære framtidsspekulasjonane som kjem for dagen. Nettopp det avsondra og oppslukte ved Tom og tankelivet hans gjer det likevel lett å akseptere at slike spekulasjonar blir skisserte heller enn utbroderte, og når McEwan sender Tom ut på litterær skattejakt mot slutten av første del, viser både førestillingskrafta og presisjonen i prosaen at han kan gå levande og konkret inn i framtidslandskapet han har skapt.

 får eit prosaisk og komisk antiklimaks, som like fullt blir eit skjelvande og godt grunnlag for romanens andre del. Den skal eg ikkje røpe mykje om, berre nemne at den er fortalt av ein annan person og at McEwans spekulasjonar om framtida og refleksjonar om kollektiv hukommelse her blir ført djupare ned på eit personleg og moralsk plan.

Den andre delen er nok meir kjent territorium for McEwan-lesarar og andre, men den er både spennande, vittig og trist. Han skrur til melodramaet, stiller store spørsmål om svik og skuld og medansvar, men trass i intriger og dramatikk kjøler han faktisk også ned lesaren etter den fantasifyrige første delen. Romanen munnar ut i ein ettertenksam og balansert ambivalens, som sjølvsagt lèt spørsmålet om kva vi kan vite – om fortida, om framtida, om kvarandre – henge der det hang, utan svar, men med enorme implikasjonar.

Det som går tapt

– Gratulerer som månadens poet! Og så i desember, då. Har du eit juledikt eller ein julesong å tipse lesarane om i romjula?

– Eg har ikkje funne så mykje meining i nokon juletekst. Sett bort ifrå når seksåringen min står og syng i Lucia-kor og slikt, då gir absolutt alt meining. Den som har kome nærast, er vel Arild Nyquist med sitt famøse dikt ‘Nå er det jul igjen!’ Spikeren på hovudet. Slik er det.

Kan du seie noko om kor diktet ‘Svartekunst’ oppstod?

– ‘Svartekunst’ er med i eit nytt stort hybrid-manus eg jobbar på. Det har tittelen «Deepfake» og er ein grandios framtidsdystopi som eg kanskje aldri greier å gjere ferdig.

Spennande! Ser du til føregjengarar i den dystopiske diktinga, eller syg du mest frå eiga samtid?

– Eg diggar all postapokalypse og les mykje av både fag- og skjønnlitteratur om tenkt framtid. Eg er mest uroa for kva som skjer etter oljen, når vi ikkje trengst som forbrukarar lenger – når kapitalismen ikkje treng oss meir. Om vi verken kan brukast i produksjon eller konsum, kva er eit menneskeliv verdt då? Då er vi berre råmateriale, som dyra.

I diktet blir vi oppmoda om å halde auge med orda bak orda, bokstavane bak bokstavane. Kva slags meining eller erkjenning kan ein finne der?

– Eg trur heller at desse linjene bør lesast som ei åtvaring, dei peikar på at det går føre seg ei duplisering av ord og meining anten vi vil det eller ikkje. At vi ved å bruke språket blir ein del av prosessar som er utanfor vår kontroll, som også held fram etter at «dei siste orda» er sagt. Eg les desse linjene meir politisk enn språkfilosofisk.

Diktet sluttar med ein lovnad i form av eit slags slagord: «Alltid forenkle, / aldri fordunkle.» Vil du seie noko om kva du legg i det?

Etter orda

Inn i mellom lesinga av essaya i Marilynne Robinsons «Det som er gitt oss» hastar eg hit og dit og handlar julegåver til den eine og den andre – og ikkje minst den tredje, som vel også må få noko attåt boka eg har funne i stablane på kontoret. På alle kantar kryr det av oppjaga forbrukarar, men også av heroiske tiltak for å stogge kjøpetrongen, om ikkje givargleda, og dempe trykket på bankkonto og jordklote: Kjøp brukt, send eit kort, gi ei geit.

I det siste essayet i Robinsons bok, ‘Realisme’, har ho sjølv nett kome seg gjennom jula, og formulerer nokre ettertankar om det at folk stimlar saman i butikkar for å finne gåver til kvarandre. Vi snakkar om det som materialisme og grådigskap, skriv ho, men eigentleg er det «en betent form for gavmildhet». Betennelsen ligg i økonomien, som vel ville ha funne andre måtar å halde omsetninga i sving på om vi avskaffa julehandelen: «Jeg har en mistanke om at i løpet av et år eller to ville fenomenet ganske enkelt ha forskjøvet seg til fjerde juli i stedet». For Robinson er det viktig å minne om at ei gåve blir gitt og tatt imot som «en elskverdighet», og at vi kunne ha funne «mye skjønnhet i alt dette», om ikkje «konvensjonene for sosial kritikk» hadde hindra oss.

Det er ikkje eit forsvar for løpsk forbrukskultur ho leverer, men prinsipiell motvilje mot det ho kallar «lettkjøpte nedvurderinger» av menneskelege impulsar – mot den tillærde vanen vår til å gjere oss dårlegare enn vi er og sjå dei svake sidene som dei djupaste i oss.

er den tredje sakprosaboka av Robinson Verbum gir ut på få år, men den av dei som kom først ut på engelsk, i 2015. Det er ei samling omarbeidde føredrag som Robinson har halde på ymse lærestadar og universitet i USA og Europa. Kontinuiteten og brota mellom europeisk og amerikansk historie og kultur er ein gjengangar i essaya, som også elles er fulle av gjentakingar og parallelle poeng. «Det som er gitt oss» er ikkje ei bok ein nødvendigvis les frå start til slutt, men heller ei bok å hoppe rundt i – og gjerne porsjonere ut. Språket til Robinson, som i romanane hennar skin så klårt og gjennomsiktig, er nemleg temmeleg innfløkt i essayistikken. Det er ein karakteristikk meir enn ein kritikk; også essayspråket hennar er fullt av djuptstikkande formuleringar og litterær eigenart.

Boka opnar med eit stykke om ‘Humanismen’, ein sentral og oppsummerande tekst: her presenterer Robinson den radikale, kristne humanismen sin som eit framskot frå renessansen, og forsvarar den mot både krav til kvantifisert nytteverdi og det ho meiner er forenklande innsnevringar av mennesket og universet frå positivistisk hald. Ho kritiserer forskarar som forvekslar «den delen av virkeligheten som deres metoder kan avdekke, med hele virkeligheten som sådan», og held fram audmjukskap og medvit om menneskets strålande, men mangelfulle evner som kur mot skråsikker reduksjonisme. Sjølv er ho så utidsmessig at ho held seg med omgrep som sjølv, sjel og sinn, og framleis finn forklarande kraft i teologiske tekstar av Jean Calvin (1509–1564) og Jonathan Edwards (1703–1758).

Polemikken mot positivismen dukkar opp i mange av essaya, utan at mottakarsida av kritikken blir meir handfast enn nokre ikkje-namngitte nevrologar. Det generelle og stundom analogi-drivne i argumentasjonen hennar er neppe eigna til å overtyde meiningsmotstandarar, og lese frå perm til perm kan den slite på dei som sympatiserer med synspunkta òg. Det er like fullt sporande innsikter å hente når ei som er «godt fornøyd med å plassere mennesket i skaperverkets midte», er så kvass mot «naiv antroposentrisme» hos vitskapsfolk som meiner å kunne vite det meste.

 kor Robinson skriv ifrå, er den andre teksten i boka, ‘Reformasjon’, ein god stad å gå. Der løftar ho fram dei europeiske røtene til tenkinga si, i renessansehumanismen og reformasjonen, og meir spesifikt i rørslene som kjempa for å fjerne «barrieren mellom lærd og ulærd ved å gjøre kristendommen fullt forståelig på folkespråkene». Bibelen kom inn i det engelske språket som ein undergravande tekst, skriv Robinson, og viser korleis fattigfolk blei plassert i sentrum av teologien til britiske rørsler rundt lollardane og puritanarane. Her er William Langlands visjonsdikt «Peter Plogmann» òg ein grunntekst, som Robinsons bok verkeleg vekkjer lyst til å lese.

Den sterke vektlegginga av likskap i reformasjonsrørslene – av respekt for heller enn medynk med fattige – er éin grunn til at Robinson meiner amerikanarar i dag lever i reformasjonens ruinar; i eit reisverk av likeverd og demokrati som delvis og gradvis er rive ned av frykt, profittjag og privatisering – det siste kallar ho ironisk «et tillegg til Den hellige skrift som holdes ekstra høyt i akt i de områdene som er mest tilbøyelige til å kalle seg kristne». Robinson er ikkje mild med misbruk av religion i amerikansk politikk, blant dei som kjenner «en selvbestaltet oppfatning av å være utvalgt», men ho har heller ikkje tolmod med rekylen av aggressiv avvising av alt religiøst. «Så dårlige vi er til å bebo historien», sukkar ho. Sjølv kjenner ho seg «aldri mer kristen enn når jeg hører om en ny plan for å frarøve og ydmyke de fattige».

Sidan Robinson gav ut boka, har ikkje desse ruinane nett blitt restaurerte i USA. I staden er det restaurasjonen av ein gammal orden av utbytting og undertrykking som er sett i gang. Og kling det ikkje eit ekko, heilt hit til vårt vesle land, når Robinson skriv om korleis det veks fram konsensus rundt tankar om at sosiale tiltak skapar «en dødvekt av latsabber og folk som bare tar, som setter samfunnet i fare ved å tynge de produktive ned og la dem bære kostnadene for de lates uvirksomhet og tiltaksløshet». Ordet «verdi» har ei oppblåst tyding i vokabularet til kulturkrigarar på kristne vegner, og ei tilsvarande innsnevra tyding i reknearka til såkalla økonomiske realistar.

Ho held seg med omgrep som sjølv, sjel, sinn.

Gitt og tatt

Bokstaven Å har fleire bruksområde, og i Thor Magnus Tangerås’ tredje diktbok blir han brukt til det meste: «[T]rå ut i det opne», formanar Tangerås, i eit ekko frå Friedrich Hölderlin, heilt tidleg i boka, og lokkar lesaren ut i det «uavgrensa» og «infinitivsmerkte». Som infinitivsmerke opnar «å» for alle slags verb, og dermed for alle slags handlingar og hendingar. Som interjeksjon kan bokstaven brukast i både utrop og påkallingar: Å, for eit dikt! Å, Gud! I Tangerås’ bok er det likevel substantivet å som er viktigast – ifølgje oppslagsverka ein vasstraum som er større enn ein bekk, men mindre enn ei elv.

Eg tenkjer raskt på Onkelsulliken frå Tove Janssons «Sent i november», ein litt forvirra, gammal kranglefant som nyttar eit kvart høve til å understreke at han likar bekkar mykje betre enn elver og åer. I Tangerås’ dikt vandrar eg-et langs ei sakteflytande å som er «meir bekk enn elv» og har såleis sulliken på si side, får vi tru. Gjennom boka speglar Tangerås vasstraumen i ordstraumen og forsøkjer å forme og fange den omskiftelege naturen i språket. Ein «lyrisk hydrografi» kallar forlaget det, men også «eit vitnesbyrd frå vatnet om natur i endring».

ein «elvetur-ouverture», som introduserer eit musikalsk motiv i teksten og skrur lesarinnstillinga over mot lydpoesi: Vi er her «i vatnets tonetrapp» og les og lyttar til orda i «elvedur og å-moll». Oppsettet på sidene følgjer også elvefaret, med slyngande meandrar, frå kjelde til munning – «[...] fr

ng [...]». I sitatet er vokalane framheva i feit skrift, slik dei også er i nokre andre passasjar, som for å aksentuere at det er dei opne, runde lydane som rår i boka. Konsonantane lever likevel ikkje i noko lydrike her, men rislar, sildrar og skrapar med langs elveleiet.

Grunngrepet i boka minner meg om det den britiske poeten Alice Oswald gjer i «Dart» (2002), der ho diktar seg langs elva med same namn i Devon sør i England, frå utspringet og heilt til havet. Elva som Tangerås følgjer, er mindre stadspesifikk, men meir Åa med stor Å. Og der Oswald gir ordet til faktiske menneske langs elvebreidda – til fiskarar og båtbyggjarar, kanoistar og kloakkarbeidarar – er Tangerås meir oppslukt i sjølvet, språket og naturen; han treffer helst gråsporv og pilfink og mest tistel og tiriltunge på sin veg. Hos begge teiknar det seg like fullt opp ein høgare himmel over elvesongen gjennom referansar til litteratur og mytologi; Ovid og Odysseen, men også William Wordsworth og N. F. S. Grundtvig, er blant dei mange samtalepartnarane til Tangerås.

 er ikkje fartsfylt, men full av vokster, rørsle og liv – både i naturen og språket. I diktbøkene «Ø» (2022) og «Landskap med vindturbinar» (2024) viste Tangerås seg som ein naturnær diktar, men ikkje minst som ein ordhag og eksperimenterande poet. Han skrur og vrir på orda, stokkar om på bokstavar for å lage nye lydar og tydingar med teikna han har til råde. Også i «Å» florerer det av allitterasjon og assonans i linjene hans, han nektar seg knapt ein samklang eller eit ordspel undervegs og synest i strekk å falle for alle språklege assosiasjonar og innfall. Det språklege frisleppet er likevel ikkje ukontrollert, men røskar effektivt opp i forventingane våre til orda og gjer dei meir organiske.

Når det er sagt, skal det også seiast at det er veldig mange poetiske innfall her, og at ikkje alle verkar like motiverte, verken musikalsk eller på meiningsplan – eller i det magiske møtet mellom dei to. I nokre delar fell eg rett som det er i (bok)stavar under lesinga av lengre passasjar:

Elvelangs

I mengda av barnebøker som kjem i hus, er det ein god del som forsvinn ut att ganske raskt, men «Alfabetjakten» (2023) av Sunniva Relling Berg er definitivt ein 

. Den var illustrert av Vidar Flak, og var både visuelt appellerande og pedagogisk engasjerande – ikkje minst fordi dei små blei hjelpte vidare i bokstavjakta gjennom enkle og effektive rim.

Dette siste grepet er gjentatt i den nye barneboka til Berg, «Jakten på talltyvene», som har fleire openlyse likskapar med forgjengaren: Også her skal vi ut på jakt, og vi skal tulle med og trene på ein av dei minste og mest grunnleggjande bestanddelane i skulekvardagen. Denne gongen er illustrasjonane laga av Skinkeape, som mildt sagt har eit sprøare uttrykk enn Flak. Det gir spenstige sider og fører til detaljfokus under lesinga. I motsetnad til Flaks stilreine strek kan ein derimot ikkje hevde at uttrykket er utprega 

 hadde i det heile tatt eit meir ordna oppsett – vi rima oss frå A til Å etter stort sett same oppskrift. «Jaken på talltyvene» er meir variert, og spelereglane er heller ikkje spikra heilt fast: Her er det både oppgåveløysing og krimhistorieforteljing, visuelle vitsar og verbale rim – og dessutan eit element av myldrebok. Det er ambisiøst og gøy, men kan også vere litt forvirrande – i alle fall dei første gongane ein les boka: Er det ei oppgåve å løyse her, spør ein seg i enkelte oppslag, eller skal ein berre blade vidare?

Historia er litt tynn – smurd ut mellom meir spennande oppslag der det er talnøtter å knekke – men gir like fullt ei nødvendig ramme til boka: Nokre taltjuveraddar er ute og knabbar tal, slik at både kritiske samfunnsfunksjonar (bollebaking, issal) og mindre viktige saker (kollektivtransport, finansspekulasjon) blir sette ut av spel. Politiet er på saka og infiltrerer tjuveraddane sitt «tallball» i «skatteparadis». Flukta frå festen fører til at tala hamnar på heilt feil plass til slutt – med fornøyeleg effekt: Bollar: 0 kr. Is: 499 kr. Fartsgrense: 194 km/t. Neste buss: klokka tusen.

 som gir mest og best giv under lesinga: Kor gammal blir bursdagsbarnet Leo, som har blitt fråstole talet frå krona si? (Psst: tel lysa på bursdagskaka) Kven av tjuvane tek førsteplass i konkurransen på ballet? (Finn det største talet!) Oppgåvene opnar også barneauga for detaljane i illustrasjonane til Skinkeape. Dei som har lese om «Pølsetjuven» (2019), «Polititjuven» (2021) og «Verdas rikaste tjuv» (2023), vil vite at Skinkeape (eller Marianne Gretteberg Engedal som ho heiter, når ho også skriv bøkene sjølv) kan politi- og tjuvefaget. Ho kan også å leike med proporsjonar, og plasserer store hattar på små hovud, små hattar på store. Ikkje minst kan ho kommunisere gjennom kroppar og minespel: I denne boka er det alle slags skapningar, og alle slags kroppsformer og klesstilar, og bodskapen om at vi alle har vore snåle sider og preferansar, er uuttalt, men klår.

Eg er usikker på om «Jakten på talltyvene» har fullt så stor 

-evne som «Alfabetjakten», men etter nokre gjennomlesingar har den i alle fall auka medvitet om tala sin sentrale funksjon i livet og samfunnet, og gitt barna både talglede og utforskingstrong. It’s a 

Tjuvtriks

Det er ei lita, men lang bok illustratøren Per Ragnar Møkleby har gitt ut med «Tur retur». Korleis heng det i hop? Jo, når du opnar den tynne flisa, ramlar det ut ei remse av boksider som kan strekkjast ut på kjøkkenbordet (om det er stort nok) eller stovegolvet. Ein 

 sjølvsagt halde sidene på plass i boka, og blade seg gjennom dei éi etter éi på tilnærma vanleg vis, men trekkspel-metoden er absolutt å anbefale om du les boka med barn: Saman viser sidene ein heil togkupé med passasjerar på utreise på eine sida, og den same kupeen, med litt utskifting i passasjergruppa, på heimreise på andre sida.

Det er tur på dagen, retur på natta: Lokomotivføraren sit rakrygga og vaken på veg ut, krumrygga og trøytt i trynet på tilbaketur. Om bord på toget er det likevel stor aktivitet, også på heimreisa: Kjærleiken blomstrar mellom paret som sat slukøyra og sjenerte på utreisa, og i ei sitjegruppe går det føre seg eit religiøst dialogmøte. I eit anna sete har også ein mann blitt knivstukken – iiiik!

i boka – i alle fall ingen som blir fortalt eller uttalt. «Syden» står det på ein lapp som heng rundt halsen på ei gås med broten venge, og på boka til ein nokså badass sjimpanse står det «Darwin». Elles må lesarane fylle boka med eigne ord og observasjonar, men det er null problem, for det er mykje å snakke om her.

Boka er nemleg eit referansorama utan like, og mykje av moroa består av å kjenne att figurar og motiv frå andre samanhengar: Raudhette og ulven sit andsynes kvarandre ein stad, Lady og Landstrykaren ved sida av kvarandre ein annan; det er stjernekrig utanfor eit vindauge, ei bølgje henta frå måleriet til Hokusai i eit anna. Mellom seteryggane har dessutan ein vaksen og eit barn bretta ut «Den fantastiske bussen» av Jakob Martin Strid som reiselektyre – «den får jo ikkje plass i bagasjen!» kjem det frå medlesaren min. Vi har prøvd.

 «Bukkene bruse på badeland» ved sidan av ein mann vi straks kjenner att som forfattaren sjølv, Bjørn F. Rørvik, med karakteristiske briller, bart og hatt. Han dukka også opp som karakter i Lars Mæhles «Kråkeslottet barnehage»-serie for nokre år sidan – nok eit teikn på at Brusebukk-imperiet breier om seg!

På hattehylla over er det fleire referansar, attkjennelege motiv og ordtak – nissar på lasset og ulvar i fåreklede. Hattehylla kan elles stå som bilete på kva denne boka gjer: Den pressar inn masse liv og røre på lita flate – nok til å halde oss aktive i lang tid under lesinga.

Illustrasjonsstilen til Møkleby er snedig og uttrykksfull, men det er evna til å fortelje og formidle små historier med få strekar som fascinerer mest. «Tur retur» er kanskje ikkje ei stor bok, men ein artig liten sak som, med gode hjelparar frå litteratur- og kulturhistoria, gir fôr til fantasien – på godt og vondt for vaksne medpassasjerar på neste togtur.

Fram og tilbake igjen

I opphavet var som kjent ordet, og ordet, der eg kjem ifrå, var det Ivar Aasen som formulerte. «Mellom bakkar og berg» kom inn med morsmjølka, og før bleieslutt skråla vi med på apokryfe vers om kaksar og jamningar frå tidlege versjonar av diktet. På skulen song vi om dei gamle fjelli og gamle grendi, og etter at det nye Aasen-senteret opna i tunet tett ved stova der det stod ei bjørk so breid, var vi truleg på ein haug med dannande og formande og 

setjande skulebesøk i Sverre Fehns nybygg. Det hugsar eg ingenting av, for på det tidspunktet var det heilt andre heltar som førte ordet.

Lenge var det Tupac, Tommy Tee og Warlocks, men 

og snart dukka det opp nokre bortebuande heimegutar frå Hovdebygda på ungdomsklubben Kaihuset og utestaden Rust og rappa om Ørsta med same sjølvtillit som Biggie rappa om Brooklyn:

BOKSTAVA, dei flyte uto monne på mej som lava/ tida ste stille mens ej ste på krava/ og laga mykje bråk og mykje styr/ ej rappa til pologensaren min teke fyr/ ej lika flamma, spør ne mamma / spør ne koffor ho alltid skjelve og stamma.

 Side Brok både i Ørsta sentrum og på Sentrum Scene i Oslo – med Sirkel Sag på laget. Heimegutar på bortebane har ikkje nett vore sveltefôra dei siste sju åra; sjølv har eg sett dei på både Parkteatret og Rockefeller. Men i år kom konserten med ei ny plate, og sjølv om Sirkel har sleppt bensinstasjonsveltarar som «Ørsta Rådhus», er «All verda» faktisk første Side Brok-fullengdar sidan 2013.

På scena blei det ei brennbar blanding av nye låtar og gamle bangers som eg kan endå meir utanåt enn «Mellom bakkar og berg». Heimegut Egil Olsen var med, åndsfrende Stein Torleif Bjella òg. Dei mest kravstore sakna nok Joddski, men heile salen gaula 

, var det heimegutar og -kjekser på alle kantar. I år kom eg med same gjeng, men eg kika meg rundt og såg opptil fleire eg ikkje visste kven var. Ved sidan av meg stod nokre ivrige ålesundarar med heimelaga 

: t-skjorter med Esso-logo, men påskrifta «E no so» – eit forvirra forsøk på kulturell appropriasjon av Ørsta-dialekta frå forkomne bybarn.

Dei skal ha for forsøket, og same kan det vere, for medan eg skrytte høfleg av påhittet deira, sparka Side Brok i gang ein song som sende alle til neste nivå og planet. Tanken min streifa noko frontmann Runar Gudnason skriv i forordet til ei nydeleg nyutgåve av Ivar Aasens «Symra»: «Å oppheve skiljet mellom form og innhald, det er kulturens etterlikning av naturen, på høgaste nivå.» Og var det ikkje nett det som skjedde, då «Rist med raua» ljoma og alle gjorde nett det dei blei bedne om nede på golvet. Rein natur, på høgaste nivå!

På Esso i Oslo

Når vi høyrer om Algerie­krigen her til lands, er det som regel frigjeringskrigen frå Frankrike (1954–1962) det er snakk om. Eit stykke ut i Kamel Daouds roman «Hurier» skildrar forteljaren eit minnesmerke etter krigen på eit torg i Oran. Ho omtalar minnekulturen etter denne «eneste anerkjente krigen» med spit i røysta, og forbannar fråværet av minne og monument etter krigen ho sjølv har overlevd, borgarkrigen som herja frå tidleg i 1990-åra og inn i det nye tusenåret – «Algeries sanne krig», som ho kallar den.

Uvissa om kor mange som blei drepne – 100.000? 200.000? – er eit talande uttrykk for den tvungne tausheita i ettertid: Å snakke om krigen er forbode og etter at «Hurier» kom ut, har Daoud fått utferda ein arrest­ordre mot seg og inndrege stats­borgarskapet sitt. Korleis kan eit monument etter borgarkrigen sjå ut, spør forteljaren, her i Christina Revolds omsetjing:

Kanskje som en kanyle i hvit marmor i en betongstrupe som strekker seg mot Orans himmel? Eller skulle arkitekturen være stilren som en tom grav

Eller hvorfor ikke se for seg en stor forbrenningsovn i massiv marmor med nyfødte barn på rad og rekke inni?

 som betyr daggry, og natt til det nye tusenåret blir ho og familien angripe av islamistane. Dei drep foreldra, skjer strupen av storesystera og prøver på det same med fem år gamle Aube – som overlever på mirakuløst vis og pustar vidare gjennom ein kanyle. Romanen opnar når Aube er midt i tjueåra og gravid, ho fortel historia si til fosteret, som ho kanskje, kanskje ikkje skal kvitte seg med. Ho lever ikkje utan mein etter angrepet: Andletet er prega av eit arr – «et bredt, uavbrutt smil» – og røysta hennar ber knapt fram til dei ho snakkar med, dei må sitje heilt nær og «venne seg til pusten min, som hver gang minner om et siste sukk». Forteljinga fører ho i sitt «indre språk», sitt «vakre rungende og stumme språk» til den ufødde dottera, som ho støtt kallar «min lille Huri».

Ifølgje Koranen er hurier vakre jomfruer som ventar dei truande i paradis; i politisk islamisme er dei premie for martyrdød. Med snedig ironi brukar Daoud snarare ordet om jordiske kvinnefellesskap, til dømes i frisørsalongen til forteljaren. Den ligg rett over gata for ein moské som er i stille krig mot salongen, gjennom nattlege innbrot og andre skremmeskot. Salongen har namnet Sjeherasad, etter kvinna som fortel for å overleve i 1001 natt.

Gjennom forteljing, men utan talens bruk, gjenopplivar Aube minnet om krigen. Det er ei umogleg oppgåve i eit lukka land, men berre gjennom oppsynet sitt er ho ei påminning – ein vandrande konfrontasjon med tvungen gløymsle. Med ein eigenarta bokhandlar som sjåfør legg ho ut på ei reise attende til landsbyen der overgrepa skjedde, og til slutt når ho innsikter som også lyser opp litt i alt det mørke.

 staselege Goncourtprisen i fjor – Daoud er faktisk den første frå Algerie som har fått den – og det er i det heile mykje prisverdig å seie om romanen: Innsynet Daoud gir i borgarkrigens tildekte blodbad, innsiktene han dreg ut av det, med enorme personlege kostnadar, er både grufulle og rike – og vanskelege ikkje å møte med takksemd.

Litterært sett er eg mindre takksam, for i lange strekk er romanen ganske strevsam å lese, på grunn av ein insisterande stil. Størst inntrykk gjer dei meir stillferdig forferdelege skildringane av konkrete overgrep og etterverknadane deira i det nære livet og den nære historia, men ofte grip den svært sjølvmedvitne forteljarrøysta inn og blæs skildringane opp. For meg framstår Daoud som litt forelska i forteljarposisjonen han har funne fram til: Igjen og igjen ser han sitt snitt til å framheve den med store gestar og gestikulering. Det gjer faktisk romanen mindre og mindre medrivande jo lenger ein les.

Talens bruk

ratulerer som månadens poet! Du gav ut diktsamlinga «Liten skrift» tidlegare i haust 

 ei bok som er full av små fyndord og ordspel, ofte lett paradoksale, som at «Vi som tar lett på det / går tunge tider / i møte». Linja «Jeg skriver ikke, jeg avskriver» fekk meg til å tenkje at ‘Saklig analyse’ har sprunge ut av arbeidet med boka?

– Ja, det kan du seie. Desse dikta er skrivne i rommet mellom boka og scena – altså mellom skrifta og opplesinga. Då er det nokre gongar om å gjere at diktet kan begripast der og då. Utfordringa er å unngå forenklingar som er så enkle at dei fornærmar publikum. Eg veit ikkje om eg klarer det, men eg prøver. ‘Saklig analyse’ er del av dette arbeidet.

Diktet analyserer ein situasjon, eller ei utvikling, på den eine og andre sida 

 over og under. Det etterlatne inntrykket her er at mykje har gått i feil retning?

– Feil i alle retningar, kan ein vel seie, og det har skapt eit tomrom på midten. Midten, som eigentleg er den finaste staden, er blitt meiningslaus. Det plagar meg.

Den saklege analysen sluttar med eit fornøyeleg «Osv.» Du kunne ha halde fram med fleire forfallsteikn her?

– Diktet er jo ein slags språkleg modell som kan fortsette nærmast i det uendelege, og i det ligg noko av motivet. 

Vi kjenner ikke mer / Vi underkjenner / Vi later ikke mer / Vi overlater

. Det er berre for lesaren å fortsette der eg slepp.

Du debuterte med dikt og har alltid gitt ut diktbøker – ved sidan av romanar som vel har blitt folkelesing på ein annan måte. Kva slags skrivepraksis er poesien for deg?

– Diktet har følgt meg heile tida, og er sannsynlegvis grunnspråket mitt. Eg tek det med meg inn i forteljingane, og i alt eg skriv, eigentleg. Poesien er språket eg ser med.

Ja, du har også gitt ut ei fin ungdomsbok i haust, «Én for laget», saman med illustratør Stian Hole. Den boka har ein poetisk inngang til fotballspelet og -laget, og ikkje minst til benkeslitarane blant oss?

Over og under

Tara Selter. Henry Dale, Ralf Kern, Olga Periti. Anton Janas, Juna Viltars, Stevan Karr. Mayte Matson, Lenk Hamon, Clive Wearing. Heilt sidan det byrja å kry av folk i Solvej Balles romanserie «Om utregning av romfang», har namna til personane hennar forundra meg. Dei er vakre og varierte, men har noko generisk alleuropeisk over seg – som noko ein språkmodell kunne ha kokt i hop, om den skulle namngi ein flokk europearar.

Personane bak namna har elles til felles at dei er fanga i 18. november: Dei vaknar til same dag på ny og på ny, med minne om dagane som (ikkje) går, medan menneska rundt lever dagen som for første gong. Den siste i namnerekkja høyrer rett nok ikkje heime i Balles bok: Clive Wearing er ein ekte 87 år gammal engelskmann. Han var ein prominent ekspert på tidlegmusikk, men i 1985 pådrog han seg eit virus som øydela evna til å lagre nye minne. Sidan då har han levd i evig notid, med eit ekstremt korttidsminne som restartar medvitet hans kvart halve minutt.

Den kjende britiske nevrologen Oliver Sacks skreiv om Wearing i «Musicophilia. Tales of Music and the Brain» (2007). Også kona til Wearing, som han dag for dag har møtt med ektefølt gjensynsglede, har skrive bok om han, med tittelen «Forever Today» (2005).

 på Clive Wearing under lesinga av sjette band i Balles serie. «Det føles som om det har skjedd noe med hjernene våre», tenkjer hovudpersonen Tara Selter mot slutten: «Vi kan kalle det tanker eller sjeleatomers bevegelser. Vi kan kalle det nevronal aktivitet og cerebralkjemi [...]. Men det er tydelig nå. Det er noe vi deler. Utveksler. Noe som strømmer inn og ut.»

Tara og dei andre er då tidsfangar på 40. året og har bestemt seg for å setje lit til eit prosjekt som har sprunge ut av forskinga på eit såkalla «fremtidslaboratorium» i Campania-regionen utanfor Napoli. Dei har forsøkt å finne ein veg attende til den framoverskridande tida, og kome fram til at den einaste vegen fram, er bak: «Vi prøver å dreie tankene våre rundt. Vi prøver å se fortiden som en fremtidig reise. Den veien vi har kommet, er veien vår tilbake.»

Gjennom boka har Tara uttrykt skepsis til fruktene av forskinga i framtidslaboratoriet. Det liknar mest eit museum, synest ho, men viser seg å vere eit vekselbruk mellom gartneri og bibliotek. Ein må stelle hagen sin, heiter det i innsikta frå Epikur (341–270 fvt.), livsnytaren som Balle her brukar med matnyttig bravur: Når naturressursane i verda blir fortært, er det lite som gir meir meining enn å dyrke, odle, avle. Ei udelt glede ved å lese boka er å få meske seg med mangfaldet av grønsaker dei dyrkar i drivhusa rundt framtidslaboratoriet, der smakar, lukter og fargar frå regnbogebeter, artisjokkplanter og physalis er i fri flyt.

 og greske verb», rapporterer Tara. Dei greske verba er også del av sanningssøkinga i romanen: ei filosofisk-arkeologisk utgraving av arven etter Epikur. I Balles bok blir han meir enn ein enkel leverandør av motto om hagebruk: Dei filosofiske frøa hans, ikkje minst atomlæra, får spire hos etterkomarar som Filodemos og inn i romartida hos Lukrets. I Campania ligg vulkanen Vesuv, som i år 79 la både Pompeii og byen Herculaneum under oska. I ein villa der blei biblioteket til Filodemos funne, med hundrevis av forkola papyrusrullar.

I framtidslaboratoriet tek dei i bruk avansert teknologi for å avkode skrifta i rullane. Funna skal eg ikkje rulle ut i detalj, men mot slutten av boka byggjer det seg i alle fall opp ei forventing om forandring og framtid hos tidsfangane: «Jeg tror vi er mange som har tenkt at hvis man kunne få adgang til et skrift man ikke hadde hatt adgang til i to tusen år, var det kanskje også andre lukkede dører som kunne åpnes. Kanskje døra til den nittende».

Eit av skriftene legg likevel ei oskesky av ironi over den nyvunne framtidsoptimismen. Det er Filodemos’ verk om musikk, som to tidsfangar diskuterer med eit ektepar dei møter på toget. Mannen er hjerneforskar, og har undersøkt ein fysiologisk mekanisme han kallar «oppmerksom ubevegelighet» – med innlysande likskap til dei tidsstranda sin situasjon. Kvinna er musikkhistorikar, ho kjenner ikkje Filodemos’ verk, men i løpet av togturen les ho seg opp på epikurearane sin musikkfilosofi og slår fast at den neppe er til hjelp: For Filodemos var musikk «en naturlig, men unødvendig nytelse», medan Lukrets meinte dikting var «et slags søtningsmiddel».

Hage og bibliotek

Kan du se ham?» står det på første side i «Orkesteret», Per Dybvigs nye biletbok om den vesle trompetisten Fink. Han er ein underleg, litt ubestemmeleg dyrefigur, men heilt umiskjenneleg i Dybvigs univers – med tredelt halepryd og rufsete fjør- eller pelsprakt, ein slags piggsveis og markant nebb. På første side veit enno ikkje lesaren kven han er, og må leite gjennom oppslaget for å finne han: Er det han som solar seg på balkongen? Han som sit i eit tre og les? Eller han som nett har kjøpt ein is så stor som seg sjølv nede i kiosken? Den vesle leiteaksjonen vekkjer blikket for detaljar, før vi på neste side får eit tydeleg hint: «Fink leter. Han leter på loftet. Hva leter han etter?» – og der ser vi han, gjennom loftsvindauget i eit vaklevore femetasjes hus.

På neste oppslag er vi inne med Fink på det rotete loftet. I eit mylder av målingsspann, lampar og gamle møblar finn han trompeten sin og går ned for å spele. Snart kjem det snirklete tonar, strekar og krusedullar ut av trompeten hans – eit effektivt og snart mangefasettert visuelt uttrykk for klingande musikk.

 får nemleg flust av fargar og former etter kvart som fleire dyr blir del av orkesteret: Ein etter ein kjem det makelause musikantar til – ei perlehøne med triangel, ein katt med fiolin (og stilig dress!), tvillingar med tamburin. Dyra dreg med seg både klokke- og trekkspel, og for kvar figur som tek plass i orkesteret, slår boka fast: «Fink er fornøyd. Det låter bra!».

Får den harpa plass? Jo, visst. Når tubaen kjem, byrjar det likevel å drage seg til: «Musikken fyller rommet. Fyller huset. Huset rister!» Og så kjem nokre små skapningar dragande på eit svært piano, og då går naturlegvis alt over stokk og stein: Golvet sprekk, orkesteret fell gjennom etasjane og landar i rampelyset på restauranten i første etasje. Der oppstår det plutseleg samspel mellom sterke solistar!

har nokre av dei same underfundige kvalitetane som Dybvigs førre barnebok, «De står i kø», som fekk Kritikarprisen i fjor. Denne nye manglar likevel litt av den filosofiske kløkta frå den boka, og gir ikkje like mykje å reflektere eller prate om i etterkant. Til gjengjeld held «Orkesteret» bra trøkk under lesinga, med finurlege figurar og fri energi i illustrasjonane – og såleis er det mykje å jazze seg opp over for både små og store musikantar.

Leven og lyd

At forfattarar også skriv om seg sjølve når dei skriv om andre forfattarar, er knapt ein løyndom. Det tenkte eg på då eg i førre veke, rett etter å ha lese ut Karl Ove Knausgårds nye roman, las eit essay han har skrive om Fjodor Dostojevskij i The New Yorker. I ­opninga av essayet fortel han at Dostojevskij publiserte romanane sine som føljetong, av økonomisk trong, og at hans aller siste, «Brødrene Karamasov», blei til gjennom månadlege deadlinar frå januar 1879 til november 1880. Dostojevskij måtte berre dure på, han skreiv raskt og upolert, rakk ikkje pusse ­eller finstille plot og språk. Gjennom brå vendingar og rufsete setningar heldt han likevel blikket festa på eit stort spørsmål der framme, som han handterte med tyngd og tolmod: Kva ­lever vi for?

Karl Ove Knausgårds store spørsmål i ­romanserien om «Morgenstjernen» handlar meir om døden, og om kva slags følgjer det ville fått, om den hadde slutta å inntreffe. ­Metoden hans er mindre ekstrem enn Dostojevskijs, men sanneleg halsbrekkande nok: Sidan 2020 har han gitt ut ny roman kvar haust, som regel både tjukk og handlingsmetta – og knapt skrinnare på tankeplan. Då eg spør han om dette over telefon til London, stadfestar han at det har blitt ein metode å kaste seg ut i det, slik han har gjort sidan «Min kamp».

– Reint estetisk føretrekkjer eg Tolstoj, som skreiv fullenda bøker der heile biletet blir dekka, men for min del er det mest fruktbart å berre skrive på som Dostojevskij. Nøkkelen er å godta at det blir slik det blir, for i ettertid ser eg at det som er vesentleg for meg finn vegen inn i bøkene.

«Jeg var lenge død» er sjette bok i serien, som Knausgård seier han skal runde av med neste roman – «det er heilt sikkert». Årets roman handlar om Joar, veslebroren til Syvert Løyning, den blide og banale sørlendingen vi møtte i andre bok, «Ulvene fra evighetens skog». I andre halvdel av den boka møtte vi også halvsystera Alevtina – eit resultat av faren, også Syvert Løyning, sitt sidesprang med ei russisk kvinne. Syvert senior var på si side hovudperson i fjorårets «Arendal», der både dette kjærleiksdramaet og nokre nattlege opplevingar av meir mystisk slag slår sprekkar i verda hans.

Eivind Myklebust

Artikler

Tormod Hauglands originale oppvekstforteljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Portrett av ein elskeleg mann.

Inger Bråtveit har henta kunstnarleg kraft frå Myllarguten.

God morgon, Amerika

Er det Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande?

Rune F. Hjemås’ roman om ein band-reunion er språkleg tafatt og tematisk platt.

For Katrine Heiberg er det skapande og det analytiske tett forbunde.

Vende attende

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtidsdystopi.

Kva om vi er betre enn vi trur vi er?

Elvelangs

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Stor ståhei mellom togseteradene.

Fram då frendar! Gi na no då!

Talens bruk

For Lars Saabye Christensen er den finaste staden i midten.

Tida snur og forventingane stig før siste band av Solvej Balles romanserie.

Per Dybvigs nye biletbok byd på originale tonar og plutseleg samspel.

I grenseland

For Anna Kleiva er sola tviegga – både livgivande og dødeleg.

Anjet Daanje meskar seg med mytane rundt Emily Brontë og systrene hennar.

Årets nobelprisvinnar løftar lesaren inn i undergangen.

Himmel og hav

Ein forfattar og hunden hennar går inn på ein bar ...

Draumane berre kjem til Martin Ingebrigtsen, men visjonane må han jobbe for.

Marte Magnusdotter Solems roman om ein utilpass, sårbar gut er full av knusande scener.

Tormod Hauglands originale oppvekst­for­teljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Portrett av ein elskeleg mann.

Inger Bråtveit har henta kunst­nar­leg kraft frå Myllar­guten.

God morgon, Amerika

Er det Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande?

Rune F. Hjemås’ roman om ein band-reunion er språkleg tafatt og tematisk platt.

For Katrine Heiberg er det skapande og det analytiske tett forbunde.

Vende attende

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtids­dyst­opi.

Kva om vi er betre enn vi trur vi er?

Elvelangs

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på tallty­vene».

Stor ståhei mellom togsete­ra­dene.

Fram då frendar! Gi na no då!

Talens bruk

For Lars Saabye Chris­ten­sen er den finaste staden i midten.

Tida snur og forven­tin­gane stig før siste band av Solvej Balles romanserie.

Per Dybvigs nye biletbok byd på originale tonar og plutseleg samspel.

I grenseland

For Anna Kleiva er sola tviegga – både livgivande og dødeleg.

Anjet Daanje meskar seg med mytane rundt Emily Brontë og systrene hennar.

Årets nobel­pris­vinnar løftar lesaren inn i under­gangen.

Himmel og hav

Ein forfattar og hunden hennar går inn på ein bar ...

Draumane berre kjem til Martin Inge­brigtsen, men visjonane må han jobbe for.

Marte Magnus­dotter Solems roman om ein utilpass, sårbar gut er full av knusande scener.

Tormod Hauglands originale oppvekstforteljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Inger Bråtveit har henta kunstnarleg kraft frå Myllarguten.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtidsdystopi.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Stor ståhei mellom togseteradene.

For Lars Saabye Christensen er den finaste staden i midten.

Tida snur og forventingane stig før siste band av Solvej Balles romanserie.

Årets nobelprisvinnar løftar lesaren inn i undergangen.

Draumane berre kjem til Martin Ingebrigtsen, men visjonane må han jobbe for.

Marte Magnusdotter Solems roman om ein utilpass, sårbar gut er full av knusande scener.