Guri Kulås

#fff

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

Nittifem år er ein alder då globale leiarar flest for lengst har byrja å bruka mest tid på yatchen og golfbanen, men ingenting ved Rupert Murdoch er alminneleg. Han er det einskildmennesket som i sterkast grad har endra vestleg presse og tv-nyhende i løpet av sin 70-årige karriere. Han har bygd mykje og øydelagt meir.

Produksjon av profitabel journalistikk på kostnad av sanning og samfunnsnytte er hjarteblodet til mediemogulen, som framleis er både styreleiar og direktør i det familiekontrollerte News Corp. Og jamvel om eldstesonen Lachlan – etter beisk, rettsleg arvestrid med søskena – har tatt over den same doble leiarrolla i søsterselskapet Fox Corporation, er sjuande far i huset «styreleiar emeritus». Rupert har enno eit ord med i laget for styringa av Maga-megafonen Fox News, som han grunnla i 1996, i tillegg til konservative storaviser på begge sider av Atlanteren som The Wall Street Journal og The Times.

 ei komande endring om ei raskt skiftande medierøynd der avismannen Rupert Murdoch lenge (med etisk skitne triks og fagforeiningsknusing) har klart å symja motstraums. News Corp leverer framleis solid vekst frå år til år, men som The Guardian har peika på, kjem 85 prosent av inntektene frå Dow Jones & Company, morselskapet til The Wall Street Journal, som òg tenar pengar på finansrådgjeving og eigedomsformidling.

Tabloiden New York Post, Murdochs første bruhovud i USA og avisa som kopla Murdoch med Donald Trump, er eit tapssluk. At avisa oppretta ei eiga Los Angeles-utgåve i februar i år, verkar meir som ei politisk enn ei økonomisk investering under Trump 2.0.

 dei britiske avisene som på 1980-talet skapte den økonomiske plattforma for bygginga av det som i 2010 var verdas største medieselskap. The Times og The Sunday Times har klart å veksa digitalt, men mistar annonseinntekter.

Tabloidgiganten The Sun, avisa som kunne avgjera britiske parlamentsval, har tapt lesarar og pengar heilt sidan hacking-skandalen i 2011. Den ulovlege telefontappinga av alle frå den myrda 13-åringen Milly Dowler til terroroffer, kjendisar og kongelege førte til eit svært kostbart oppgjer som tappa både publikums og aksjeeigarars tillit til News Corp, og som medverka til splittinga i dagens to søsterselskap. Å betala seg ut av skandalar og søksmål har vore Ruperts konsekvente strategi: overfor eigne barn, sextrakasserte Fox-journalistar og valautomat­selskapet Dominion, som Fox News skulda for presidentvalfusk i 2020.

 ei komande endring i at Lachlan Murdoch ikkje har ønskje eller ambisjonar om å vidareutvikla det journalistiske imperiet etter Rupert og farfaren Keith. Politisk står han (minst) like langt til høgre som forfedrane, men i staden for å bu nær verdas maktsentrum har han flytta heim til Sidney. Derfrå fjernadministrerer han Fox Corporation i ei tidssone som ligg 16 timar før dei politiske avgjerdene i USA.

Journalist og forfattar Gabriel Sherman, som nyleg gav ut den uautoriserte familiehistoria «Bonfire of the Murdochs. How the Epic Fight to Control the Last Great Media Dynasty Broke a Family – and the World» (Simon & Schuster), er mellom dei som trur Lachlan kan koma til å selja (delar av) selskapet til ein annan mediemilliardær når han ikkje lenger er bunden av sin lojalitet til Rupert. Samstundes ser det ut som posisjonen til flaggskipet Fox News blir forsøkt utfordra.

Å betala seg ut av skandalar har vore strategien

Sjuande far i huset

For 15 år sidan rygga Kristin Vollset inn i ein vegg i Dublin og livet vart endra for alltid

Ei overrasking i norsk film i vinter har vore musikar og filmskapar Kristin Vollsets novellefilm «Robin in the Hood». Den originale nytolkinga av Robin Hood-legenda er ein samtidsaktuell musikal med handlinga lagt til Dublins kulturelt livskraftige hestemiljø.

Filmen, som blandar fiksjon og dokumentar, er mogleggjort av Vollsets lange kjennskap til den mannsdominerte kulturen rundt byens bakgardsstallar. Det er eit miljø som kan verka lukka for utanforståande, og ein kan undra på korleis ei norsk kvinne med filmkamera vann innpass og tillit her.

– Når eg ser tilbake, kjennest det veldig lagnadsstyrt, men der og da var det eit tilfeldig møte, seier Kristin Vollset om det første møtet.

Den verkelege historia liknar den fridomssøkande forteljinga i filmen og starta tilbake i 2011 då Vollset la ut på ei Europa-reise. Utan eit bestemt mål var planen å bu i bilen og stansa der det kjendest rett å slå seg ned. Den kjensla fekk ho ikkje før ho kom til Dublin.

– Eg leita etter gratis parkering, då eg rygga meg fast i eit trongt smau. Medan eg stod og såg på ei knust baklykt, opna murveggen seg og ut valt ein stor hest og ein gjeng karar. Vi såg på kvarandre med gjensidig undring og latter – og da var det i grunnen gjort.

Då Vollset køyrte inn i smuget, visste ho ikkje ein gong kor i byen ho var. Det viste seg å vera nær gamle «norske» tufter i sentrumsstrøket kalla The Liberties, området der det vart etablert norrøne busettingar alt på 800-talet. I dag er det like ved bryggeriutsalet Guinness Storehouse, ein av byens største turistattraksjonar.

– For meg var det fascinerande at det levde ein «hestestamme» her, midt i Dublin. Dei lurte nok òg på kven eg var, som berre dumpa inn og «heldt ut» med dei.

Dei dyrkar ideal som kan gjera oss meir sjølvforsynte og frie.

Sherwood i Dublin

Først blir du ignorert, så blir du ledd av, så blir du frykta og motarbeidd – og så vinn du! Slik samanfattar ei av veteranane arbeidet med den islandske kvinnestreiken 24. oktober 1975. Dei fem utviklingstrinna vil vera universelt kjende for alle som har prøvd å demokratisera samfunna sine, og med tanke på kva for endringar aksjonen skapte, er det underleg at det islandske dømet ikkje er endå høgare verdsett.

Kinopremieren på dokumentaren «En dag utan kvinner» er eit godt høve til både å oppdatera seg på nær, nordisk historie og «varma opp» til 8. mars. Det er ein film som skapar entusiasme. Her er blant anna svært vitale bidrag frå pionerane Vigdís Finnbogadóttir (f. 1930), teatersjefen som i 1980 vart verdas første, folkevalde kvinnelege president, og Guðrún Erlendsdóttir (f. 1936), som i 1986 vart første kvinnelege dommar i Islands høgsterett.

heiter på islandsk, er kanskje meir kjend i Storbritannia og USA enn i Noreg. På andre kantar av Atlanteren gjorde aksjonen stort inntrykk og fekk brei mediedekking. Det måtte også ein amerikanar, Pamela Hogan, til for å samla den munnlege historia om kvinnestreiken i ein både humoristisk og instruktiv dokumentar til 50-årsjubileet i 2025. Ho har samla fleire av nøkkelpersonane frå 1975. Og dei får fortelja ganske detaljert om bakgrunn, planlegging og gjennomføring av aksjonen, som lukkast med å visa at landet ville gå i stå utan den overarbeidde og underbetalte innsatsen til kvinnene.

er ein liten nasjon der «alle» kjenner kvarandre på kryss og tvers av øystaten, men det gjer det ikkje til ei mindre bragd at 90 prosent av Islands kvinner – på tvers av familieband og djupe sosiale og politiske skilje – la ned yrkes- og husarbeidet og samla seg til ein dagslang demonstrasjon som fylte Reykjavik. «Mennene kalla dagen for langfredag», humrar ei av dei intervjua i «En dag utan kvinner».

Hogan nyttar både talande stillfoto og tv-opptak frå den nærast euforiske aksjonsdagen då mange kvinner oppdaga seg sjølve og kvarandre som ei politisk kraft og som menneske med ønskje og verdi utover å vera mødrer og koner. Ei av arrangørane fortel at hennar eiga seksbarnsmor innimellom brukte å seia at ho «fantaserte om å bli kasta i fengsel slik at ho kunne få ro til å lesa ei bok». Anekdoten er blant vitnemåla som i filmen blir levandegjort i fantasieggjande animasjon. Dei vittig-polemiske teiknefilmsnuttane er eit godt supplement til arkivmaterialet.

 Raudstrømpene var sentrale pådrivarar for kvinnestreiken og hadde sidan 1970 gjennomført ei rad medievennlege aksjonar som å krossfesta ei utmatta husmordokke på juletreet i Reykjavik og melda ei ku på ein missekonkurranse i Akranes. Men alminnelege husmødrer, så vel som politisk konservative kvinner, kjende seg framandgjorde av dei radikale unge aktivistane.

Det var allmøteavgjerda om å kalla kvinnestreiken ein 

 som skapte kompromisset alle kunne slutta opp om. Filmen speglar mangfaldet av dei deltakande kvinnene blant sauebønder, bankfunksjonærar, butikkekspeditørar og typografar. Spesielt inntrykk gjer dei tre kvinnene om bord i M/S Fjallfoss, som mot kapteinens instruksar og sinnet frå 23 mannlege sjømenn streika til havs og pressa telegrafisten til å senda helsingstelegram til demonstrantane i Reykjavik.

Alle gjorde sitt, men at den islandske fagrørsla var avgjerande for 24. oktober, kjem fram av filmen, og appellen til fagrørslegiganten Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir (1921–1994) er like gripande i dag som då.

Kvinnestreiken

Folkerettsstridig krig er den nye kvardagen, men det gjer det vel ikkje mindre viktig for allmennkringkastaren NRK å halda fast på at folkeretten finst?

hadde «Dagsrevyen» eit bisart innslag med sine korrespondentar i Brussel og London der vinklinga var å mistenkjeleggjera motiva til europeiske statsleiarar når dei står fast på folkeretten.

Saka galdt at Spania og Storbritannia har nekta USA å nytta sine lands militærflyplassar som basar for bombinga av Iran. Journalistane Anders Børringbo og Gry Blekastad Almås kommenterte avgjerdene som om dei var uttrykk for Pedro Sánchez’ og Keir Starmers personlege, pragmatiske posisjonar.

Starmer som både tidlegare menneskerettsjurist og britisk riksadvokat, før ho straks la presentasjonen til sides og byrja å vidareformidla spekulasjonar om 

Starmer hadde utfordra Donald Trump og «det spesielle forholdet» mellom Storbritannia og USA i nett denne saka. Kunne det vera fordi den hardt pressa statsministeren ville fri til venstresida i Labour?

Innslaget viste fram avisforsider, som demonstrerte merksemda Donald Trump har fått – over heile spekteret av den sterkt politiserte, britiske pressa – for sin karakteristikk av Starmer som «ikkje akkurat Winston Churchill». Almås knytte likevel ingen av sine spekulasjonar til dei framviste publikasjonane. Dermed framstod orda som hennar eigne – altså NRK sine – vurderingar, og avissidene som ei legitimering av desse.

tok likevel kaka. Han presenterte Pedro Sánchez’ prinsippfaste motstand mot det folkerettsstridige åtaket på Iran som eitt av mange døme på at Spania i Sánchez’ styringstid har vorte ei «urokråke» i europeisk politikk. Korrespondenten grunngav påstanden med å visa til Spanias kritikk av Israels krig på Gaza og den spanske boikotten av Eurovision, som skuldast at Israel framleis får delta i arrangementet til Den europeiske kringkastingsunionen.

Også i rapporten om Spania vart landets motstand mot Iran-krigen forklart pragmatisk – utan tilvising til kjelder – med innanrikspolitiske forhold, som at Sánchez’ «sosialistparti» regjerer med støtte frå ytre venstre. Sjåarar kunne ikkje dra andre konklusjonar enn at det å basera regjeringsmakt på eit demokratisk grunnlag som er avhengig av venstresideveljarar, gjer statsministrar til upålitelege «urokråker». Men for kven, og for kva?

på at europeiske statsministrar også er maktpolitikarar. Spørsmålet er kvifor er NRKs utanrikskorrespondentar fungerer som kommunikasjonssjefane til Donald Trump og Ursula von der Leyen?

Dette var ikkje løpande rapportering frå London og Madrid, men førebudde innslag i ein uklår journalistisk sjanger som fall mellom definerte kategoriar som faktaformidling, analyse og bakgrunn og der maktservilitet og fordummande infotainment-språk gjekk hand i hand. Vi må tru at ikkje berre sjølve bidraga, men også vinklinga til korrespondentane, var ei redaksjonell bestilling frå Marienlyst.

Prinsipplaus journalistikk

#000

Flørten med «farlege» menn har hatt stødig oppsving i populærkulturen sidan «Fifty shades»-suksessen med å kopla BDSM til romantiske fantasiar. Filmindustrien går aldri glipp av sjansen til å tena pengar på å gjera pirrande subkultur spiseleg for massepublikum.

I kampen om å finna det neste vågale produktet har bransjen kasta seg over Harry Lightons debut «Pillion».

«Pillion» ei usannsynleg blanding av homoseksuell MC-lærfetisjisme og pinleg romantisk komedie. Når filmen fungerer, og jamvel får fram sarkastiske poeng om manndom og status, er det takka vera Lightons smarte manus og nyanserikt samspel mellom to diametralt ulike roller.

opnar seg for «veggpryden» Colin (Harry Melling) når ein utilnærmeleg attraktiv 

 kalla Ray (Alexander Skarsgård) dukkar opp på stampuben og ikkje berre legg merke til, men gjev den fjetra barbershop-songaren eit julekort(!) med invitasjon til eit «stemnemøte» i vinternatta, som om han skulle vore sendt av 

I eit parodisk mørkt smau lèt Colin seg kommandera til å sleika Rays MC-støvlar. Colin er blenda av skapningen, som ser ut som han har stige ned frå Olympen, og som i begge sine augo må ha krav på å oppføra seg som ein uføreseieleg gud. Vantru og nyfiken blir Colin initiert som Rays husslave med barbert hovud og hengelås-lenke om halsen. Spaninga ved risikoen og tanken på å tilfredsstilla ein mann han ikkje kjenner seg verdig, driv Colin vidare – til eit visst punkt.

komikk er basert på samanstillinga av motpolar. Når MC-gjengen dreg på camping, er det unekteleg komisk å sjå ein malplassert masochist i kunstferdig hundehabitt i det grøne. Men når Colin og andre underdanige steller i leiren berre ikledd forkle, er dei attkjennelege figurar i eit kjønnsrollehierarki vi alle har vakse opp i.

Og i det dei må leggja seg på magen over campingborda i vente på at «far sjølv» skal tømma ølflaska og koma å forlysta seg, har scenen fått nokre meiningslag som rokkar sjokkeffekten i sexskildringane.

og Colin kan òg minna om klassekonflikten i «Blå er den varmeste fargen». Det er ein aura av aristokrati over Ray, som finn glede i å ignorera mennesket som elskar han og heller legg sine kjensler i Erik Satie ved pianoet eller Karl Ove Knausgård i sofaen. Kanskje er det sant, som Ray seier, at han er frå Chislehurst?

Det Colin har, er ekte kjensler og familieband. Han har jamvel eit yrke, tvitydig nok som parkeringsvakt. Og når Ray, etter ei dramatisk hending, går med på å leva i Colins verd ein dag, kjem han til kort – eller snarare blir menneskeleggjort på eit vis som burde ha dominert filmdebatten heller enn Rays rolle som «dom».

Sansens rike

I dag opnar Kosmorama og Human internasjonale dokumentarfilmfestival. Blant filmane som blir viste både i Trondheim og Oslo denne veka er dokumentaren «A Fox Under a Pink Moon», som fekk hovudprisen ved IDFA i november. Den kunstnarisk vellukka og tematisk høgaktuelle filmen er på same tid eit særmerkt kunstnarportrett, ei skildring av ein ukueleg flyktning og ei kvinnehistorie frå ekstremt patriarkalske samfunn.

Filmskaparane Mehrdad Oskouei og Soraya Akhalaghi vil vera til stades for å møta festivalpublikum i begge byar.

viser den då 16 år gamle Soraya på eit lagerrom, truleg bak ein kafé i Istanbul, i 2019. Frå første stund er ho bak fasaden av det statsborgarar reknar som kvardagssamfunnet. Jenta snakkar rett til mobilkameraet i ei oppdatering til Mehrdad. Etter fleire feila freistnadar på å koma seg «illegalt» frå Tyrkia til Hellas, må ho gje opp for vinteren om ho ikkje lukkast på kveldens nattlege reise med ukjende menneskesmuglarar.

av det slaget sosiale media er full av, men ein kjærleg, animert rev – utforma i Sorayas eigen strek – dukkar opp bak nakken hennar. Reven er ein av figurane som skal følgja den einsame kunstnarspira gjennom prøver ho berre kan prosessera gjennom kunst for å tola.

«A Fox Under a Pink Moon» fortel subjektivt og ekspressivt om «Håpets reise», slik regissør Xavier Koller formulerte det i sitt Oscar-vinnande flyktningdrama frå 1990. Den gongen var det mogleg å gje eit breitt publikum empati med flyktningar og farane dei i desperasjon utsette seg for. Familien i spelefilmen ville til Sveits, Soraya vil til Austerrike der den djupt sakna mora har budd i åtte år.

 til Vest-Europa var livsfarleg alt for 35 år sidan, men i dag er både organisert kriminalitet, bygging av fysiske grensemurar og militariseringa av EUs yttergrenser så høge hinder at migrantane eufemistisk kallar grensepasseringar eit 

, som om det var eit dataspel du vanskeleg kan vinna. I tidsspennet sidan Koller vann Oscar, har òg medkjensla med flyktningar minka kraftig i vestleg opinion. Det gjer Sorayas dokumentariske innanfråforteljing ekstra viktig.

Soroya kjem seg ikkje til Hellas i 2019. I løpet av dei fem, kronologiske åra filmen dekker, skal det bli mange nervepirrande og trøysteslause freistnader på å spela eit 

som berre fører henne tilbake til start. «Start» er Iran der den afghanske jenta har vakse opp og vorte gifta bort til ein valdeleg eksilafghanar. Knyttneven som råkar henne i auget, «kjenner» vi gjennom kameraet.

dokumentarar filma med mobiltelefon, skil «A Fox Under a Pink Moon» seg ut med målretta opptak (og redigering) av scener. Risikoen i iranske grensefjell, overfylte tyrkiske smuglarbilar og øydelagde gummibåtar på Middelhavet kunne ikkje vorte fanga på kamera utan teknologien Soraya har i lomma. Men kamerabruken viser òg at Soraya har talent for filmatisk forteljing. Det er til dømes gjennom hennar mobilkamera vi får glimt av tv-nyhenda som fortel om Talibans gjenerobring av Kabul.

Livet til Soraya er nesten ikkje til å bera, men, som reven, finn ho ein utgang av dei mørkaste hol, og fyller filmen med ung von og vaksen refleksjon. Begge delar finst i kunsten ho etterlèt seg over alt, som ei stadfesting av sin eksistens i verda. Dei fargesterke, allegoriske teikningane kjem frå hennar indre, og står i kontrast til dei grå «demonhovuda» ho formar i pappmasjé – mannsbyster med horn, skjegg og turban.

Knyttneven som råkar henne i auget, ‘kjenner’ vi gjennom kameraet

Kvinne, liv, fridom

Ella (spela av den karismatiske debutanten Marie Flaatten) står på terskelen til vaksenlivet. Ho skal flytta til Lillehammer for å studera reiseliv, eit fag ho alt har røynsle med frå familien sin «turistgard» i Vang.

At Ella sit i rullestol, er ikkje til hinder på fjelltunet heime, så hybelliv og studium ved Universitetet i Innlandet burde bli ein leik. Men om du har behov for «kommunale tenester», som det så eufemistisk heiter, kan det å bytta kommune by på større utfordringar enn å forsera fjell og dalar. Når Ella ikkje lenger får behalda BPA-assistenten sin, blir ho i praksis også fråteken statusen som myndig borgar. At Ella får seg kjærast alt under fadderveka, forsterkar berre den aktuelle politiske problemstillinga «Min første kjærlighet» eigentleg tar opp. Filmen er laga i samarbeid med interesseorganisasjonen Uloba, som kallar BPA for 

hovudrolla er også regissør Mari Storstein rullestolbrukar, og at filmen er «basert på sanne hendelser», er vi aldri i tvil om. Møta med både kommunebyråkratiet og ein helseinstitusjon er så autentisk skildra at det byrjar å koka under topplokket. Ein kan aldri slutta å undrast over kor ivrig kommunalt tilsette legg seg i selen for å forsvara politiske budsjettvedtak som bryt med eller undergrev intensjonen i norske lover.

Ein institusjonsplass er nemleg butilbodet Ella får, ein kaldsleg oppsamlingsstad for unge med vilt ulike funksjonsnedsettingar og behov. Heimen til dei dehumaniserte «brukarane» er i første rekkje organisert som arbeidsplass for tidvis overformyndariske tilsette. Storstein er problemfokusert, men krenkinga av verdigheita til dei einskilde unge er til å kjenna att òg frå psykiatri og eldreomsorg.

«Min første kjærlighet» ein enkel produksjon, men særleg den politiske delen av dialogen er velskriven og -spela. Den aktivistiske sida ved filmen er både treffsikker og banebrytande i norsk spelefilm. Når Ella trur ho må gje opp ei sjølvstendig framtid, kjenner vi hennar eksistensielle skrik som om det kom frå våre eigne lunger.

Leve sitt liv

I dag går invasjonskrigen i Ukraina inn i sitt femte år. For folk på Krym og i Donbas har krig, fordriving og russisk okkupasjon vart ti år lenger. For ukrainske skoleelevar betyr det at mange har fått heile grunnutdanninga frå barneskole til vidaregåande i krigstid.

Kva valdsrøynslene vil ha å seia for framtida til Ukraina, veit enno ingen, men ukrainske styresmakter og nasjonale og internasjonale utdannings- og bistandsorganisasjonar arbeider målretta for å gje barna både den kunnskap og omsorg dei treng for å kunne få gode liv og skapa gode samfunn etter krigen.

gjer størst innsats frå dag til dag, er ukrainske lærarar. Dei har ei nøkkelrolle i det ukrainske sivilsamfunnet og for å bevara ukrainsk identitet – begge delar mål for russiske dronar og rakettar.

«For mange barn er læraren den einaste vaksne som kan gje dei positiv nærleik», fortalde Nataliia Gutaruk då ho vitja Oslo under Ukrainske Filmdagar i januar. Ho snakka ut frå eiga erfaring som lærar i Zaporizjzjas «undergrunnsskole». Åtte meter under jorda underviser Nataliia ved ei av byens 15 «nedgravne» skolar. Den bombesikre infrastrukturen, inspirert av «metroskolane» i Kharkiv frå 2022, er i dag spreidde til byar over store delar av landet. Under bakken har Nataliia og elevane bytta dagslys og frisk luft med tryggleik – og menneskeleg kontakt. Når ho snakkar om at lærarane gjev livsviktig nærleik til elevane, handlar det om at mange foreldre – anten dei er heimeverande, flyktningar eller ved fronten – er utmatta, tause og traumatiserte. Ukrainske lærarar får lov til å klemma elevane sine, som eit tiltak mot psykisk uhelse. Dei driv òg aktivitetar for å skapa emosjonelle band mellom elevar og lærarar og legg stor vekt på kultur og kunst for å gjera elevane i stand til å ta imot kunnskap.

 mellom lærarar og elevar er, og kor sentral skolen er for å oppretthalda ein normalitet i kvardagen til barn og unge, kan vi sjå i Kateryna Gornostais observerande skoledokumentar «Timestamp» (2025). Filmen er tatt opp mellom mars 2023 og juni 2024 i nokre av områda som er hardast råka av krigen, og gjev glimt av korleis krigsoppveksten artar seg i nemnde Kharkiv og Zaporizjzja, men også i sentrale byar som Tsjerkasy og i Kyiv-forstaden Butsja der nokre av dei første krigsbrotsverka mot sivile fann stad våren 2022.

skolen vore heildigital sidan starten på pandemien våren 2020. Nataliia Gutaruk fortalde at Ukraina i dag har verdas mest utvikla digitale undervisingsopplegg, men at det har sosiale kostnader vi berre kan ana ut frå vår eigen kjennskap til konsekvensane med digitalskole. «Timestamp» viser ein einsleg matematikklærar i Borodjanka, som underviser flyktningbarn over Zoom – ståande framfor ei tavle utandørs. Frå det totalt utsletta Bakhmut ser vi ei ung kvinne halda avslutningstale for klassen på vidaregåande framfor webkamera i ein improvisert heim medan tilhøyrarane fyller skjermen med hjarte-emojis.

 totalberedskapen blir tydeleg. Eldre elevar lærer førstehjelp, «dronemekking» og produksjon av utstyr til skyttargravene. Arkitekturoppgåver i formingstimar er retta mot tiltak som kan styrka bygg mot luftåtak. Det er oppgåver som opplagt er like psykologisk som praktisk viktige. Krigen er alltid i bakhovudet til liks med luftvernsirenene. Skoledagen startar med eit stille minutt for dei døde. Ei lita jente fell i gråt når augo streifar fotoa av dei uniformerte fedrane i klasserommet. Vi ser også at skyting med luftpistol er ein del av gymtreninga, og uniformerte soldatar vitjar skolane jamleg.

har fått finansiell støtte frå det ukrainske forsvaret, avgrensar sine observasjonar til det ein må kalla oppbyggjelege scener av framtidsvona (barna) til eit samla og ukueleg land. Andre ukrainske filmar, som Mstyslav Tsjernovs krigsdokumentar «2000 Meters to Andriivka» (2025), har eit fatalistisk syn på situasjonen i heimlandet etter 14 utmattande år med enorme dødstal på slagmarka.

Den høgst legitime patriotismen i «Timestamp» er likevel dempa og jordnær, og militariseringa er i første rekkje praktisk, sivilt sjølvforsvar. Det er ein slåande kontrast mellom det mellombels forsvars­tilpassa skolepensumet i Ukraina og det heilt nye, propagandistiske krigspensumet i Russland. Kreml har fjerna basiskunnskap for å gjera skolen til ein aggressiv rekrutteringsarena for åtakskrigen, utan tanke på framtida, slik Pavel Talankin dokumenterer i «Mr. Nobody Against Putin» (2025). Dei to filmane er tatt opp i overlappande tidsspenn.

Skolens plass i totalberedskapen blir tydeleg

Skole i krig

Filmstudentar ved University of Southern California og andre leiande akademiske filmutdanningar maktar ikkje lenger å sjå langfilm, skriv The Atlantic. Det burde eg ha venta. Som middelaldrande filmkritikar gløttar eg stadig oftare på klokka etter ein time, men blir dei unge rastlause av same årsak som eg?

 stort av ein film før dei tar fram mobilen og startar skrollinga. 20 filmprofessorar, som har snakka med nemnde tidsskrift, fortel at dei har møtt undervisingsutfordringane ulikt. Dei offensive har freista å heva tolegrensa til studentane ved å «utsetje dei» for 

. Andre har gått motsett veg og stykka opp filmvisingane i bolkar. Nokre har resignert og late studentar sjå filmar på hybel-laptopen vel vitande om at mange vil la vera å sjå til endes.

Så kvifor har dei valt å studera film? Diverre vil svaret på det spørsmålet neppe gje noka fullgod forklaring på problemet. Filosofistudentar og litteraturstudentar maktar ikkje å lesa heile bøker, så kvifor skulle filmstudentar makta å sjå ein heil film?

kalla «lesekrise», er ei konsentrasjonskrise, eit poeng forskar og forlagsveteran Kari Spjeldnæs brettar ut konsekvensane av i si komande bok «Lesekrise – Om lesing og konsentrasjon i en digital verden». Vi veit vel alle – app-telefoneigarar som vi er – ein del om samanhengen mellom digitalisering og konsentrasjonssvikt, men korleis hamna vi her? Internettpionerane såg føre seg at nettet skulle realisera målet om eit globalt kunnskapssamfunn utanfor veggane til akademia, ikkje at teknologien skulle fasilitera ein kunnskapsvegrande kultur i utdanningsinstitusjonane.

av problemet at digitalsamfunnet ved terskelen til KI-samfunnet gjev perfekte forhold for ei særleg pervertering av kunnskap og aktivt opplyste borgarar? Eg siktar til vår tids altovergripande mål om 

. Allmenngjeringa av ekstreme kost/nytte-ideal, som med saumlaus overgang mellom profittsøkande finansinvestorar og 90-åringar med skritteljar, skal gjera alt og alle til den «beste versjonen» av seg sjølv.

total optimalisering konsekvensar for tidsbruken vår. I staden for å fordjupa oss i noko prøver vi å forbetra oss gjennom å 

i og rundt oss anten det gjeld å logga vår HRV, eller det gjeld å følgja trendane på Polymarket, debatten om den nye Netflix-snakkisen eller siste nytt frå forskingsfronten. Det er lenge sidan ein kar gjorde det godt på Tiktok med å lesa opp samandraga av artiklar i Nature. Eg tippar mange prøver å spela av dei «karaoketeksta» filmsnuttane i hastigheit 1,5 medan dei syklar med pulsbelte.

Vi er så redde for å gå glipp av noko som kan vera til nytte eller nyting for oss at vi har fått eit akronym for angsten: Fomo (som har fortrengt Yolo).

 vår tids nikotinslavar. Kanskje er dei berre redde for å gå glipp av noko medan dei brukar to timar på 

Kva er så filmbransjen sitt svar på konsentrasjonskrisa? Dei er sjølvsagt klare til å putta ein forgifta rosin i distraksjonspølsa. Til liks med professorane satsar bransjen på ulike strategiar, men alle tener same økonomiske ekstraksjonsmodell. Den nyaste finst i den raskt veksande marknaden for «vertikale mikrodrama» – melodrama med minuttkorte episodar tilpassa mobilskjermen. Det er den største kinesiske suksessen sidan Tiktok og ein ny 

Optimalt distrahert

Jafar Panahis Oscar-nominerte «Bare et uhell» kjem på norske kinoar veka etter at det offisielle Iran feira 47-årsdagen til den islamske republikken. Med den sjølvgratulerande maktdemonstrasjonen kulminerte ein vinter der regimet har utført massedrap på eigne borgarar og på nytt mishandla og fengsla blant andre den alvorleg sjuke fredsprisvinnaren Narges Mohammadi.

månadane som har gått sidan Panahi tok i mot Gullpalmen i Cannes for «Bare et uhell», har situasjonen i heimlandet vorte nattsvart. Dissidentregissøren sjølv har vorte dømt til eitt års fengsel in absentia for antistatleg propaganda. Han har likevel planlagt å reisa tilbake. Det er eit uttrykk for like delar ukueleg trass og framtidsvon, som vi også finn att i den 

Sidan han fekk yrkesforbod i 2010, har Jafar Panahis hemmeleg innspelte filmar brukt manglande ytringsfridom som rammeverk for å drøfta menneskerettsbrota i Iran. Regissøren har – i lett fiksjonaliserte versjonar – hatt hovudrolla som seg sjølv i filmane «Taxi» (2015), «3 Faces» (2018) og «No Bears» (2022). I «Bare et uhell» fornyar han seg sjølv på vellukka vis med å retta blikket mot alminnelege arbeidsfolk og andre intellektuelle. Folk som i kraft av å vera sosialt utbytta eller ha avvikande meiningar, har kome på kant med det militærreligiøse styringskomplekset som ikkje kan dekka folks grunnleggjande behov, men tviheld på makta i landet.

overflata følgjer ei velstrukturerte thrillerplott, er også Panahis første reine sjangerfilm. «Bare et uhell» plasserer seg nær den politiske spaningsfilmtradisjonen etter Costa-Gavras. Eit tilfeldig bilhavari fører ein mekanikar saman med ein mann han meiner å kjenna att frå si tid som politisk fange.

Før han får tenkt seg om, har mekanikaren fått med seg ein brokete gjeng eks-fangar på ei hasardiøs og uplanlagt kidnapping av mannen dei 

 kan vera deira sams fangevaktar og torturist. Ut frå denne premissen byggjer filmen seg ut i to retningar. På handgripeleg vis tar Panahi tak i kvardagsforviklingane kidnappinga fører med seg og utviklar desse til ein politisk satire.

Særleg effektiv er bruken av handhaldne bankkortautomatar for å illustrera både rein korrupsjon og korrumpering av gåveøkonomi over alt frå politiet til sjukehusa. Parallelt bruker filmskaparen tida og dei mange praktiske hindera til hjelp å for å la oppdemt raseri og hemnlyst bryna seg mot moralfilosofisk ettertanke. Resultatet er ein sjangertru, stramt strukturert og samstundes reflektert film om dei mest brennande spørsmåla for Iran i tida framover.

Oppgjer med ayatollastyret

I nattemørkeret blir vi førte inn i tankane til tiåringen Chuang (Shang Wang). Halvt sovande, halvt nyfiken lyttar guten til praten mellom sine eldre slektningar medan dei førebur den krevjande, tradisjonelle gravferda til familiens matriark.

I det morgonsola lyser opp scenen, er vi transporterte 35 år tilbake til eit pittoresk vårgrønt og velstelt kulturlandskap på bygda i Hunan-provinsen. Her vaks regissør Huo Meng opp, og gjennom sitt alter ego Chuang minnast han barndommen i eit bygdesamfunn frosen i tid. Samfunnet vi ser «omkring oss» i filmen, må verka like fjernt for yngre kinesarar som yngre nordmenn. Likevel greier Huo via det naive barneblikket og svært dyktig regi å «naturalisera» oss inn i fortidsuniverset. Det er ei flott kinooppleving og ei annleis tidsreise enn vi er vande med.

Kina rett framfor ei økonomisk og sosial omvelting som revolusjonsarkitektane bak Det store spranget berre kunne fantasera om. Trass i enorm produktivitetsvekst gjennom 80-talet var det no den store migrasjonen frå bygda til industribyane skaut fart. Chuangs foreldre er blant dei som alt har reist sørover og vorte lønsarbeidarar i metropolen Shenzhen. Men midt i moderniteten eksisterte det enno lommer av arbeidsintensivt sjølvbergingslandbruk der livet trass alle politiske skifte hadde endra seg lite gjennom hundreåra. Det er i ei slik lomme «Livet på landet» (eller endå meir treffande på engelsk 

I lufta over den nær straumlause landsbyen annonserer høgtalarar både internasjonale nyhende frå Gulfkrigen og nye partiinstruksar om familieplanlegging. Nede på bakken, blant bøndene som driv jorda, nyttar dei enno den gamle månekalenderen og forheld seg like pragmatiske til øvrigheita, som forfedrane deira alltid har måtte gjera for å berga seg. Skatt blir pliktskuldig betalt i naturalia, men pålagde moderniseringar av gravferdsskikkar ignorerte. Dei døde blir framleis gravlagde på åkrane dei har dyrka.

Når dei lokale partisekretærane kjem på folketeljing, må Chuangs oldemor vedgå at ho var så langt ut i søskenflokken at ho aldri fekk noko namn før ho vart gifta bort som barnebrur. Ho er ikkje den einaste i landsbyen og heller ikkje den siste til å bli «seld» for familiens felles beste. Chuangs favoritt-tante – den unge, smarte og vakre Xiujing (Chuwen Zhang) – må velja mellom giftarmål med den lokale partitoppens bortskjemde son eller sjå at familien bryt saman under børa frå ei bot for å ha fått for mange barn.

, trass i indre kiv og uforeinelege personlegdommar, både den sentrale produksjonseininga og det sosiale tryggingsnettet til den einskilde familiemedlemmen anten hen er ektefødd, adoptert eller ute av stand til å ta hand om seg sjølv slik som både Chuang og hans psykisk utviklingshemma fetter Jihua (Zhou Haotian). Livet er hardt for alle, og den innbyrdes avhengigheita bind folk saman.

For vestlege skrivebordsideologar som svermar for reaksjonær blod og jord-ideologi, kan «Livet på landet» tilby ei nøktern realitetsorientering i si usentimentale innpakking av varme, elegiske barndomsminne.

eitt år, og handlinga rører seg aldri utanfor markene kring landsbyen, men med valet av tid og stad har Huo Meng utsyn både bakover og framover i tid. Han penslar ut ei episk forteljing om heimlandet innanfor dei avgrensa rammene. Filmen har ein syklisk struktur som følgjer årets og slekters gang gjennom såing, bryllaup og fødslar, hausting, vinter og gravferder.

Huo er ikkje konfronterande til nyare kinesisk historie og trauma frå kulturrevolusjonen på same vis som regissørgenerasjonen før han (Zhang Yimou og Chen Kaige). Men «Livet på landet» kan openbert lesast som ein kommentar til det tvitydige forholdet mellom maoismen og kinesiske bønder like så vel som ein kommentar til kva som har gått tapt med den hardhendte marknadsstyringa av kinesisk landbruk dei siste tiåra.

Det er ei flott kinooppleving og ei annleis tidsreise enn vi er vande med

Bøndenes Kina

Tysdag 17. februar rundar skodespelaren og songaren Helge Jordal 80 år. Sidan han gjekk ut frå Statens Teaterhøgskole i 1971, har Jordal vore tilsett ved Trøndelag Teater, Hålogaland Teater og Den Nationale Scene i heimbyen Bergen. Der har han også gjort ei rad roller som frilansar i over 30 år. I tillegg til sin legendariske «Jeppe på Bjerget» har Jordal markert seg i karismatiske musikalroller som Tevje i «Spelemann på taket» og konferansieren i «Cabaret».

rotekte bergensar, men har greidd å bli hugsa og likt av publikum over heile landet for film og tv-roller frå Svalbard og Nord-Noreg. Innsatsen i «Orions Belte» (1985) gav han Amandas Ærespris, og han vart med filmens regissør Ola Solum vidare for å gjera ei innlevande tolking av Hamsuns August i «Landstrykere» (1989). Mellom desse kinosuksessane rakk han òg å spela den smått ikoniske Borr i Bekkmørtna i Tor M. Tørstads populære film- og tv-drama «Nattseilere». Hovudrollene på 1980-talet er høgdepunkt i filmografien, men Jordal har hatt sterke, parallelle karrierar på scene og lerret i 50 år. I 2006 vart han riddar av St. Olavs Orden.

80-årsdagen blir markert med ein festkveld på Ole Bull Scene i Bergen. Vi gratulerer.

Jeppe og August

Den palestinske videokunstnaren Kamal Aljafari arbeider mykje med arkivfilm. Det gløymde materialet til sin nyaste film fann han i sitt eige husvære.

Då Klassekampen møtte Aljafari seint i 2024, medan europeiske styresmakter slo hardt ned på solidaritetsmarkeringar for Gaza, fortalde kunstnaren at han i si mørkaste maktesløyse hadde kome over tre MiniDV-tapar med si eiga påskrift 

. Oppdaginga har vorte til ein personleg dokumentar, som vidarefører estetiske idear om behandling av tap, minne og motstand frå Aljafaris kunstnarskap. Også her handlar det om å søka etter prov på – ein forsøkt utradert – palestinsk identitet og humanitet.

lange strekk slike uredigerte reiseopptak av varierande kvalitet som mange kan finna i roteskuffen heime. Årsaka til og effekten av det tilsynelatande vilkårlege materialet fortel likevel ei anna historie enn det alminnelege feriereiser gjer.

Lite tilfredsstillande bildeutsnitt av hustak mot himmel, filma frå baksetet av ein bil i fart, er som dei er fordi palestinarar då som no ikkje kunne filma fritt i eige land. Stadige risikovurderingar er ein del av lydsporet, som kameramikrofonen har fanga opp i bilkupeen.

stadnamn som no berre er ruinar, og forbi bilruta fyk kjende bygg som ikkje lenger eksisterer, saman med scener av israelske bulldosarar som har fjerna landbruksjord for å kunne reisa setler-koloniar bak høge murar med skyttartårn. Tanks ristar gjennom gatene om natta, og sporeld lyser opp himmelen over heimar der foreldre ikkje tør å la barna sova i sengene sine. Folkemordet på Gaza etter hausten 2023, som endå ikkje er over, har lenge vore i emning. Det kan alle Aljafari møter, vitna om.

, som skjedde rett etter den andre intifadaen, var ikkje å stadfesta det alle palestinarar veit, men å nøsta opp ei historie og lagnaden til ein mann frå den første intifadaen i 1987. Filmen blir ei eksistensiell detektivhistorie, og når Aljafari til slutt avslører kven han søker og kvifor, vender filmen til ei trassig forteljing som set heile Gazas historie i relieff.

Tidsreise i Gaza

I «Wuthering Heights» kjem lov og rett til kort mot dystre drifter

Emerald Fennell har hatt ein kometkarriere dei siste seks åra og er premiereklar med sin tredje spelefilm. Om nokon ikkje skulle ha fått med seg den massive lanseringskampanjen fronta av stjernene Margot Robbie og Jacob Elordi, dreier det seg om ei nytolking av Emily Brontës ofte filmatiserte romanklassikar «Wuthering Heights» («Stormfulle høgder») frå 1847.

Romanen er i sin kjerne ei historie om uforløyst kjærleik mellom Cathy og «adoptivbroren» Heathcliff, som veks opp saman på garden som har gjeve namn til romanen. Brontës pasjonerte naturbarn er på kollisjonskurs med både rigide samfunnsnormer og familiehierarkiet. Forholdet er dømt, og dynamikken mellom deira drifter og brutaliteten som særleg Heathcliff blir møtt med, gjer konsekvensane fatale.

av det uærbødige, sjangeroverskridande og sterkt anakronistiske slaget, men det er òg ei tolking som frir seg frå tidlegare romantiserande framstillingar av eit giftig forhold. Samstundes er «Wuthering Heights» ein film som flørtar intimt med den kommersielt populære 

-sjangeren. Her er det er ikkje snakk om anna enn at Cathy og Heathcliff må få leva ut sitt begjær i levande live – slik mange lesarar/sjåarar nok har fantasert om. Denne «ja takk, begge delar»-tilnærminga reduserer likevel ikkje filmen til ein slags dårleg skjult 

Det er snarare slik at filmen som heilskap ikkje heng på greip, men den kritikken kan ofte rettast mot filmar av idérike konseptkunstnarar som Emerald Fennell. Kanskje er den mest imøtekomande lesinga av «Wuthering Heights» ikkje å halda han opp mot romanen, men å sjå han som ei vidareføring av motiv i Fennells tidlegare filmar. Det er filmar som også har veksla mellom å tala inderleg og ironisk og til liks med denne har vore overleste av symbolikk og kulturelle referansar som slår kvarandre i hel.

Fennell skrive og regissert valdtektshemnthrilleren «Promising Young Woman» (2020) og den seksualiserte identitetssvindlarhistoria «Saltburn» (2023). Både den sjølvdestruktive hemnen og den maniske fikseringa på eit begjærsobjekt finn ny klangbotn i «Wuthering Heights».

Og om nokon enno skulle vera i tvil om kva for eit menneskesyn kunstnarskapen granskar, skyv årets forderva romanse frå Yorkshire-heiane all tvil til sides: ein kvar samfunnskonstruksjon er berre ein kulisse framfor rå natur. Det gjeld også på godset (for ikkje å seia Barbie-huset) der Cathy (Margot «Barbie» Robbie) blir materielt godt, men ulukkeleg gift. Der bur også ektemannens verje Isabella (Alison Oliver). Oppseda som ei naiv pyntedokke sprekkeferdig av pubertetslyster ho ikkje forstår eller kan kontrollera, er Isabella overmogen for å bli Heathcliffs instrument til å hemna seg på Cathy.

Fennell set Brontësmangslungne sosiale problematikk i skuggen av seksuell makt og seleksjon, men den tematiske innsnevringa spissar det karikert provokative prosjektet til filmskaparen. Når Heathcliff (som no har vorte ein rik mann!) klatrar inn gjennom soveromsvindauget til Isabella, toppar det seg i ei direkte – og sjokkerande komisk – låtteleggjering av ideen om at seksualitet kan styrast av samtykkelovgjeving. Dette var på sitt djupt urovekkjande vis filmens høgdepunkt for meg. Her går Fennell Jane Campion i næringa med si skildring av seksualiteten som menneskets 

grad filmskaparen har lausrive seg frå romanen og tida han er sett til, får vi eit tidleg varsku om. Opningsscena ligg nemleg heilt utafor det litterære universet. Her blir vi – saman med barneversjonane av hovudrollene – vitne til ei offentleg avretting på eit grått og grisk, engelsk marknadstorg. Lydar vi kan mistenkja for å vera erotiske, viser seg å koma frå strupen til ein mann som heng i galgen. I det reipet sakte kveler stakkaren med striesekk over hovudet, kan den opphissa folkemengda sjå at han har ein ereksjon under buksa – som om det heile skulle vera gjøgling med ein risikabel sexleik anno 2026.

Klårare kan ein vel ikkje annonsera at filmen vi skal sjå, kjem til å handla om problematiske samband mellom sex og vald. Det groteske tablået – som glir over i ein full orgie på det drapsrusa torget – påstår opplagt også at vår/publikums kikkarlyst blir utløyst av slike dunkle samband.

Filmen som ­heilskap heng ikkje på greip

Dødelege drifter

I år feirar USA 250 årsjubileet for den amerikanske revolusjonen i 1776. Først ute blant markeringane er ein Youtube-serie lansert på kanalen til ­velrenommerte Time Magazine, der publikum, gjennom små nedslag i historia, får følgja utviklinga gjennom opprørsåret fram mot signeringa av sjølvstendeerklæringa 4. juli.

Formatet burde vera godt tilpassa dei unge rastlause med mobiltelefon som sin primære filmskjerm, men «1776: On This Day» har fått hard medfart frå digitalt innfødde på Reddit så vel som frå godt vaksne filmkritikarar i tradisjonelle media. Årsaka til motstanden er estetisk. Kortfilmserien er visuelt fullstendig KI-generert, og resultatet blir av mange omtalt som KI-skvip (

dei to episodane som så langt er publiserte, er det lett å seia seg samd i kritikken. Serien held ikkje mål jamført med standarden for forteljande film med levande skodespelarar i fysiske miljø. Ein ting er at dei sterkt komprimerte forteljingane nyttar seg av reklamefilmens assosiasjonsvekkjande og symbolladde bildekollasjar, som gjev filmane eit pompøst og propagandistisk preg. Ein annan ting er den distraherande lite truverdige framstillinga av til dømes hår og hud og dessutan flytande væsker, som penneblekk. Her kan ikkje generativ KI konkurrera med den formidable utviklinga innan digital animasjon, slik vi har sett den frå Disneys «Encanto» til James Camerons «Avatar»-serie.

I The Guardians nær hånlege kritikk vart det peika på at vi ser mange av menneskefigurane bakfrå. Dette kan jo vera for å gje meir rom til å visa den sosiale samanhengen figurane står i når bilda er tilpassa små mobilskjermar, men det kan også vera, slike kritikaren tolkar det, for ikkje for ofte å visa fram dei tydeleg syntetiske ansikta og for å unngå å avsløra at replikkar og munnrørsler er usynkrone.

Nærbilda av rukkene, leppene og mimikken til Benjamin Franklin tar oss djupt inn i 

 – uttrykket som blir brukt om datagenererte bilde som blir uhyggeleg uekte når dei strekkjer seg etter fotorealisme. CineD, ei nettside for digitalfilmnyhende og tekniske bransjeressursar, noterer seg anna dårleg arbeid, som at «America» har vorte til «Aamereedd» på framsida av Thomas Paines kjende opprørspamflett.

sikta mot, er ei anna sak. Kanskje er dei nøgde med at «1776: On This Day» er god trening av teknologien, som truleg vil bli betre før alle episodane er lanserte? Kanskje ser dei på serien som eit laboratorium for ny, ­KI-fundert stilistikk og forteljarstrukturar tilpassa teknologiens styrker? Kanskje vil «nakkebilda» utvikla seg til eit subjektivt perspektiv for ­sjåaren slik vi kjenner altoppslukande historieforteljing frå spel og VR?

Det siste låg litt i korta då seriens regissør Darren Aronofsky i fjor vår annonserte at han hadde oppretta produksjonsselskapet Primordial Soup for å samarbeida med Google Deepmind om utvikling av KI-genererte kortfilmar som «eit tillegg» til eksisterande filmproduksjon. Og det første produktet Primordial Soup stod bak, var hybridfilmen «Ancestra» regissert av Eliza McNitt – som nettopp har røynsle frå arbeid med VR-video.

varierande hell vist stor vilje til å eksperimentera både med store idear, sjangrar og overskridande visuelle uttrykk i filmar som «Black Swan», «Noah» og «Mother!». At han var den som først braut rekkjene i Hollywood og formaliserte eit så omfattande samarbeid med Silicon Valley, var ikkje heilt overraskande. Han vil ikkje bli den siste. Utviklinga vil gå langs mange spor, men det som er sikkert, er at KI-reguleringa som vart kjempa fram gjennom Hollywood-streikane i 2023, var ein høgst mellombels siger for skodespelarar og andre kunstnarar i filmindustrien.

KI er alt innarbeidd i etterarbeidet på film, men ikkje utan usemje om avgrensingar av teknologien. I fjor var det ein Oscar-kontrovers rundt bruken av KI i produksjonen av Brady Corbets og Mona Fastvolds «The Brutalist». Filmskaparane hadde brukt KI til å generera scener som herma 1980-tals videoestetikk, og røysta til Adrien Brody – som faktisk vann Oscar for beste hovudrolle – var miksa med ei anna røyst for å forbetra ungarsken til karakteren László Tóth.

Kanskje er serien eit laboratorium for KI-­stilistikk

KI-revolusjonen?

Den 1. februar 1986 vart den samepolitiske aktivisten og AKP-aren John-Reier Martinsen drepen då hundespannet hans vart køyrd ned av ein snøscooter på Finnmarksvidda. Politiet konkluderte med at det var eit tragisk uhell, og ein ung mann vart dømd for aktlaust drap. Media spekulerte mykje i saka, som med god grunn blir kalla bisarr, og Martinsens familie og vener har vore plaga av tanken på at politigranskinga og utfallet av henne ikkje førte til rettferd for den døde.

 var sentral i Alta-aksjonen rundt 1980 og vart truga på livet etter at han tok del i den mislukka sprenginga av brua i Tverrelvdalen i 1982. Familiens bistandsadvokat Harald Stabell hevda at Martinsen var offer for eit politisk mord.

40 år seinare har filmskapar Bjørn-Owe Holmberg grave i skuldingane utan kunne å kasta nytt lys over etterforskinga. Dokumentaren «Døden på vidda» er historisk interessant og aktualisert av dagens ressurskonfliktar mellom storsamfunn og urfolk. Filmen òg har interessante kjelder, men Holmbergs freistnad på å sjå saka i lys av både lokal- og storpolitikk no og på 80-talet, spenner opp eit for stort lerret. Også bokstavleg. Lyd og bilde er ikkje eigna for kino.

har ein kjend sann-krim-dramaturgi. Filmen rekonstruerer John-Reier Martinsens siste reise over vidda medan vi parallelt ser broren Ketil fullføra sledeturen i notid. Ketil Martinsen vekkjer empati og hans søking etter forsoning med tapet av storebroren, er filmens nerve. Med på turen har Ketil brorens bok «Brua – ei fengselsdagbok», som vi høyrer utdrag frå, og som skapar både nærvær og kontrast mellom brørne.

Vitnemål frå John-Reiers kjæraste, Mari Boine, og politiske meiningsfelle Hans Husum, fyller ut portrettet, men krigskirurgen Husums vurdering av skadane på kameraten, opnar òg for ein heilt annan film, som Holmberg ikkje har ressursar til. Dokumentaren får då eit snev av spekulativ forteljing, som dreg i motsett lei av Ketils reise.

Forsoning og spekulasjon

NTB_dJYNQMkog8U.jpg

Om det som er avslørt, er «normal diplomatisk aktivitet», er det grunn til å frykta for langt verre politiske konsekvensar enn fallet til det norske monarkiet

Stanley Kubricks film «Eyes Wide Shut» følgjer den velståande Manhattan-legen William Harford (Tom Cruise) på ein nattleg storbyodyssé der han får sjå bak fasaden til dei 

 rike og mektige klientane sine. Filmens dramatiske klimaks utspelar seg då Harford snik seg inn på ein privat klubb i ein grandios villa med vakter og passord. Det som møter både oss og den forventingsfulle, kåte doktoren bak tunge dører, er ein rus- og sexorgie der mørkt kappekledde og maskerte menn tar føre seg av unge og avkledde kvinner.

av sjalusi, og natta gjennom har han vore på jakt etter den seksuelle tilfredsstillinga som tilsynelatande alle omkring han har tilgang til. Sjansen til å bryta ekteskapet og til å overskrida sine eigne moralske og yrkesetiske grenser oppstår gong på gong, men han nøler. For freistingane kjem ikkje utan risiko – ikkje for Harford og aller minst for kvinnene, som er begjærsobjekta i forteljinga.

«Eyes Wide Shut» er ein psykoanalytisk draum der den sjalu mannen konfronterer sine seksuelt dyriske og sosialt destruktive drifter. Då Harford entrar trappa til den hemmelege klubben, gjev Kubrick den voyeuristiske fantasien ein isnande dissonans med György Ligetis pianostykke «Musica Ricercata II: Mesto, Rigido e Cerimonale».

eit kulturelt ekko medan eg i helga har lese e-postar mellom Jeffrey Epstein og blant andre ein sosialdemokratisk leiar av den norske nobelkomiteen, ein tidlegare norsk utanriksminister og den norske kronprinsessa.

Ein må undra på kor mange mektige nordmenn som dagleg har vakna opp med illevarslande pianotonar i bakhovudet sidan det amerikanske justisdepartementet byrja å frigje «Epstein-filene»?

seksuell kåtskap er like vanskeleg å skilja frå kvarandre som sidene i eit Möbius-band, visste alt våre forfedrar og formødrer instinktivt før dei reiste seg på to bein og byrja å setja ord på verda. At dette doble begjæret ikkje er noko vi har utvikla oss vekk frå som art, vart vi seinast minte om under metoo.

Og at nordmenn ikkje er meir motstandsdyktige enn andre mot luksusklokker, prostituerte og betalte jaktturar, var skandalen i det internasjonale skiskyttarforbundet eit prov på. Så kvifor er vi «alle» så skuffa, sjokkerte og sinte over dei som har late seg «kila i hjernen», og kanskje andre stadar, av vår tids Mefistofeles, Jeffrey Epstein?

massive dokumentmengda amerikanske styresmakter har samla, er litt som dei tunge dørene i «Eyes Wide Shut»? Idet du ser bak representasjonsromma, ser du at «alle» som har makt over våre felles livsvilkår, er der – frå USAs presidentar og verdas leiande næringslivsfolk til Nordens kongehus og sosialdemokratar som starta i organisasjonane til arbeidarrørsla.

«Dårleg dømmekraft» er ikkje reservert politiske elitar, men kva driv dei? Har du gått på dei beste skolane, jobba 24/7 med politikk, mekla fredsavtalar, vore statsråd og leia nobelkomiteen – berre for ein 

med luksusklokker, tannbleiking og privatflyreiser? Det er så smått. Så smått. Og tillitsbrota, som set nasjonal tryggleik på spel, er så store. Er det verkeleg så stas å få sjansen til å drikka og prompa i boblebadet saman med andre maktgubbar, og få «massasje» av flatbrysta jenter som er enno ikkje har fått musklar til å kna ei filledokke – 

Drenér stampen

Aleksander Åsnes

Amerikanske styresmakter har sloppe fleire tusen e-postar og andre dokument knytt til den no avdøde og overgrepsdømde finansmannen Jeffrey Epstein.

Der kjem det fram at tidlegare statsminister, utanriksminister og stortings­president Thorbjørn Jagland har hatt kontakt med Epstein.

I ei melding frå Jagland til Epstein skriv den tidlegare Ap-leiaren at han planlegg å feire 60-årsdagen til kona si i Karibia, og i parentes legg han til at han «kan ikkje
halde fram berre med unge kvinner, som du veit».

På det tidspunktet var Epstein dømt til 13 månadar i fengsel for å ha forsøkt å kjøpe seksuelle tenester av mindreårige, og han var registrert som seksualforbrytar i statane New York og Florida.

Nokre månadar etter e-postutvekslinga med Jagland vart Epstein fengsla og tiltalt for menneskehandel med mindreårige.

Stortingsrepresentant og tidlegare sentralstyremedlem i Ap Per Vidar Kjølmoen seier at han er skuffa over det som har kome fram om Jagland.

– Det er flautt å lese det som no står. Eg kjenner Thorbjørn som ein flink fyr og ein ideologisk sosialdemokrat. Men det er ikkje folk som Jeffrey Epstein me skal pleie kontakt med i Arbeidarpartiet.

– Øydelegg dette ettermælet til Jagland?

Eg kan ikkje forstå anna enn at handlingane er klåre eksklusjonsgrunnar.

Bals meiner Ap bør kaste ut Jagland

Denne helga er det kinopremiere på Janicke Askevolds «Solomamma». Det er Askevolds andre spelefilm, og han kan tematisk seiast å vera ei vidareutvikling av debuten «Sammen alene» (2021), som handla om einsemd i parforhold. I «Solomamma» har hovudrolla Edith (Lisa Loven Kongsli) valt bort eller gjeve opp å finna fellesskap med ein partnar. Ønsket om å bli mor har vorte realisert med hjelp av sæddonasjon ved ein donorklinikk i Danmark. Stadig fleire norske kvinner har gjort som Edith etter at Bioteknologilova i 2020 vart endra, og single kvinner fekk rett til assistert befruktning. Omgrepet solomamma er opplagt meint positivt, eit ord som i kontrast til aleinemor tydeleg skal signalisera eit aktivt val.

gjort grundig research til filmen, kunne ved ein førpremiere denne veka gje innsyn i nye familiestrukturar, som var ukjende for meg. Solomødre har ikkje berre interesseorganisasjonar og private nettverk i sosiale media. Norske mødrer som har brukt same donor, søker også saman for at barna deira skal kunne veksa opp med eit søskenforhold. Ein slik sosialt interessant relasjon blir vi også presenterte for i «Solomamma». Diverre har kontakten mødrene imellom i første rekkje ein instrumentell funksjon i det litt rudimentære filmplottet. Det er via den andre mora Edith får greie på identiteten til donoren sin, ei avsløring som set i gang hennar grenseoverskridande handlingar i filmen.

 i ein fleirgenerasjonsheim med den gryande demente mora Dorte (Celine Engebrigtsen) og den fireårige sonen Sigurd, som dei (til no) har delt omsorgsansvaret for. Jobben blir først viktig når Edith kan bruka pressekortet som skalkeskjul til å oppsøka donoren Niels (Herbert Nordrum), som «tilfeldigvis» er nordmann og bur på Nesodden berre ei kort ferjereise unna Ediths arbeidsplass i Aftenposten.

introdusert som ei mildt aktivistisk solomamma, som vil normalisera familien ho har vald overfor omverda. Ho kjem støtt i debatt med venepar og kjøper inn pedagogiske bøker om donorbarn til Sigurds barnehage for at dei andre barna skal slutta å spørja om faren hans er død eller i fengsel.

Idylliske bildeskildringar av turar i naturen og leik i parkar, fortel at Edith og Sigurd har eit fint liv saman. Sigurd ser i alle fall ikkje ut til å sakna noko. Om den uutgrundelege Edith er tilfreds med sine val, er meir uklart. Kanskje er ho ikkje så sikker sjølv når det kjem til stykket? I alle fall er det vanskeleg å ha tillit til svara ho gjev på direkte spørsmål om kva ho tenkjer og vil, for mimikken og handlingane hennar seier noko anna. Teikna på at Edith spelar eit rollespel overfor omverda, gjer henne til ein smått urovekkjande karakter, men ein får ikkje inntrykk av at filmskapar Askevold, som står last og brast ved hovudrolla, har tenkt på henne som ein figur med ulmande destruktive drifter. I ettertid kjennest det som ein bortkasta sjanse – først og fremst filmatisk.

«Solomamma» nemleg under at manusforfattarane ikkje ser ut til å ha tatt utgangspunkt i eit menneskeleg drama, men i staden har freista å dramatisera eit samfunnsfenomen. Kanskje ville premissen ha fungert betre om Edith fullt ut var blitt gjort til ei psykologisk forstyrra og moralsk tvitydig Hitchcock-kvinne? Kimen til ein patologisk karakter er på plass.

Når Edith er åleine, er ho monomant opptatt av donoren. Ho ser på barnefoto av han, og gong på gong høyrer ho på lydopptaket av ein samtale donorklinikken har gjort med han (dette er visstnok tilgjengeleg informasjon om anonyme donorar ved nokre klinikkar). Ediths google-diagnostisering av alle Sigurds personlegdomsdrag (arveleg ADHD? arveleg OCD?), glir også over frå attkjenneleg foreldreuro til rein angst for kva ho kan ha fått inn i heimen via gena til donoren.

Når ho oppsøker Niels på falske premiss, blir Edith litt fanga av dynamikken i situasjonen, men hennar forfølging av og vedvarande falskspel overfor Niels er ein typisk besett kvinneleg thrillerskurk verdig. Hennar handlingar er også eit overgrep, som for Niels absolutt framstår som eit mareritt. Herbert Nordrum er god til å gje utfyllande nyansar til rolla, som vi berre blir kjent med gjennom Edith. «Solomamma» får sagt meir om dei tvitydige motiva for Niels’ «sjenerøse» donasjon enn Ediths val.

At konflikten mellom dei blir løyst minneleg, er vel noko av årsaka til at «Solomamma» fekk den økumeniske prisen ved filmfestivalen i Locarno i fjor. Fleire festivaljuryar har tolka filmen heilt annleis enn det denne meldinga gjer.

Donorangst

Det er tøffe tider også retorisk. Det er vanskeleg å skilja rett frå vrangt, det meiningsfulle frå det innhaldslause, det autentiske frå det KI-genererte. Det er talande for 

 at årets første, store ordskifte, «Toje-debatten», har handla like mykje om språkbruksanalyse som politikk.

det som kommer?» spurte Asle Toje alarmistisk i Aftenposten. Han måla han opp eit bilde av verdshistoria som ei forteljing om undergangen til store rike før han byrja å mulla om «USA» har rett i sin «advarsel om Europas forestående ‘sivilisasjonskollaps’». At innlegget har vorte møtt med ein mistankens hermeneutikk, må forfattarar sjølv ta noko av skulda for. Ordskiftet om Tojes tekst hans har gått parallelt med at vi har vore vitne til eit faktisk sivilisasjonssamanbrot i hjarta av det store riket USA.

 faktisk er, men ytre trugsmål er heller ikkje hans ærend. Han er opptatt av kvifor den norske nasjonen er «dårlig rustet til å møte motgangen som er i anmarsj». Statsvitaren peikar på ei indre oppløysing av historiske band definerte som sams kultur, språk, verdiar: «Enhetskulturen har snart gått tapt.»

ut i ein harang. Minoritetar – som Toje 

Guri Kulås

Artikler

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

For 15 år sidan rygga Kristin Vollset inn i ein vegg i Dublin og livet vart endra for alltid

I 1975 gjekk dei islandske kvinnene frå kjøken, filetfabrikkar og bankskrankar i Kvinneårets kanskje mest effektfulle aksjon.

Prinsipplaus journalistikk

BDSM rundt campingbålet? Velkomen til den nye hovudstraumsfilmen.

Kosmorama og Human filmfestival skiftar perspektivet i migrasjonsdebatten.

Enkel ungdomsfilm med sterkt politisk motiv.

Skole i krig

Optimaliseringstrenden og konsentrasjonskrisa er to sider av same sak.

Sjangertru, svart thrillerkomedie vurderer framtida til Iran.

Velregissert om oppvekst og endring i utkanten av Kinas «wirtschaftswunder».

Jeppe og August

Ein ny arkivfilm viser både det som var og det som kjem på Gaza.

I «Wuthering Heights» kjem lov og rett til kort mot dystre drifter

Det er opprør mot Googles og Hollywoods KI-genererte versjon av 1776.

Forsoning og spekulasjon

Om det som er avslørt, er «normal diplomatisk aktivitet», er det grunn til å frykta for langt verre politiske konsekvensar enn fallet til det norske monarkiet

Thorbjørn Jagland skreiv om sitt eige forhold til unge kvinner til den overgrepsdømde Jeffrey Epstein. Tidlegare Ap-rådgjevar Jonas Bals ber om ekskludering.

«Solomamma» er eigentleg ein uforløyst skrekkfilm.

Kulturell beredskap

Vil «Hind Rajab – stemmen fra Gaza» nå dei som treng å lytta?

Den eksperimentelle, visuelt meditative georgiske filmen «Dry Leaf» er tilslørande naiv.

Mora til Hilde Charlotte Blomberg viet livet til å kjempe for samfunnets små og utstøtte. Selv følte dattera at hun aldri fikk lov til å blomstre.

«Affeksjonsverdi» kan få ni Oscar

Ei fengjande skildring av kvinneliv i Taiwan munnar ut i melodrama.

Hlynur Pálmason set ein ny dramastandard med «The Love that Remains».

Kva gjer vi med overgriparane når regimet fell? Det brennbare spørsmålet ligg under Jafar Panahis thriller «Bare et uhell».

Medie­mo­gulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

For 15 år sidan rygga Kristin Vollset inn i ein vegg i Dublin og livet vart endra for alltid

I 1975 gjekk dei islandske kvinnene frå kjøken, filet­fab­rikkar og bank­skran­kar i Kvinne­årets kanskje mest effekt­fulle aksjon.

Prin­sipp­laus journa­listikk

BDSM rundt camping­bålet? Velkomen til den nye hovud­straums­filmen.

Kosmorama og Human filmfes­tival skiftar perspek­tivet i migra­sjons­de­batten.

Enkel ung­doms­film med sterkt politisk motiv.

Skole i krig

Opti­ma­li­se­rings­trenden og konsentrasjons­krisa er to sider av same sak.

Sjangertru, svart thril­ler­ko­medie vurderer framtida til Iran.

Velre­gissert om oppvekst og endring i utkanten av Kinas «wirtschaft­swun­der».

Jeppe og August

Ein ny arkivfilm viser både det som var og det som kjem på Gaza.

I «Wuthering Heights» kjem lov og rett til kort mot dystre drifter

Det er opprør mot Googles og Hollywoods KI-genererte versjon av 1776.

Forsoning og speku­lasjon

Om det som er avslørt, er «normal diplo­matisk aktivitet», er det grunn til å frykta for langt verre politiske konse­kvensar enn fallet til det norske monarkiet

Thorbjørn Jagland skreiv om sitt eige forhold til unge kvinner til den overg­reps­dømde Jeffrey Epstein. Tidlegare Ap-rådgjevar Jonas Bals ber om eksklu­de­ring.

«Solomam­ma» er eigentleg ein uforløyst skrekkfilm.

Kulturell beredskap

Vil «Hind Rajab – stemmen fra Gaza» nå dei som treng å lytta?

Den ekspe­ri­men­telle, visuelt meditative georgiske filmen «Dry Leaf» er tilslø­rande naiv.

Mora til Hilde Charlotte Blomberg viet livet til å kjempe for samfunnets små og utstøtte. Selv følte dattera at hun aldri fikk lov til å blomstre.

«Affek­sjons­verdi» kan få ni Oscar

Ei fengjande skildring av kvinneliv i Taiwan munnar ut i melodrama.

Hlynur Pálmason set ein ny drama­stan­dard med «The Love that Remains».

Kva gjer vi med overgri­pa­rane når regimet fell? Det brennbare spørsmålet ligg under Jafar Panahis thriller «Bare et uhell».

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

I 1975 gjekk dei islandske kvinnene frå kjøken, filetfabrikkar og bankskrankar i Kvinneårets kanskje mest effektfulle aksjon.

Prinsipplaus journalistikk

BDSM rundt campingbålet? Velkomen til den nye hovudstraumsfilmen.

Kosmorama og Human filmfestival skiftar perspektivet i migrasjonsdebatten.

Enkel ungdomsfilm med sterkt politisk motiv.

Optimaliseringstrenden og konsentrasjonskrisa er to sider av same sak.

Sjangertru, svart thrillerkomedie vurderer framtida til Iran.

Velregissert om oppvekst og endring i utkanten av Kinas «wirtschaftswunder».

Forsoning og spekulasjon

Om det som er avslørt, er «normal diplomatisk aktivitet», er det grunn til å frykta for langt verre politiske konsekvensar enn fallet til det norske monarkiet

Thorbjørn Jagland skreiv om sitt eige forhold til unge kvinner til den overgrepsdømde Jeffrey Epstein. Tidlegare Ap-rådgjevar Jonas Bals ber om ekskludering.

«Solomamma» er eigentleg ein uforløyst skrekkfilm.

Den eksperimentelle, visuelt meditative georgiske filmen «Dry Leaf» er tilslørande naiv.

«Affeksjonsverdi» kan få ni Oscar

Hlynur Pálmason set ein ny dramastandard med «The Love that Remains».

Kva gjer vi med overgriparane når regimet fell? Det brennbare spørsmålet ligg under Jafar Panahis thriller «Bare et uhell».