Guri Kulås

#fff

Dokumentaren «Gaza» av Garry Keane og Andrew McConnell fekk ei entusiastisk mottaking ved Sundance filmfestival på nyåret i 2019. Regissørane er ikkje journalistar og ikkje i første hand politisk interesserte, men opptatt av forteljingar om menneske. Dei kom til Gaza med bakgrunn som filmfotografar. McConnell hadde i tillegg røynsle med musikkvideo. Denne fagkompetansen nyttar dei til å løfta filmen til eit oppmerksamt, lyttande og empativekkjande kollektivportrett av dagleglivet i Deir al Balah midt på Gazastripa.

observerande dokumentar med «flytande», assosiativt redigerte opptak frå byliv og transport, strandliv og fiske. Kameraet plasserer oss i gatemiljø, i taxiar, på surfebrett og i fiskebåtar. I staden for støyande reallyd er bilda (dels i 

) hovudsakleg akkompagnerte av eit velredigert musikkspor og av forteljarrøystene til eit knippe innbyggarar.

Ein fiskar og hans 14-årige son (frå ein uvanleg talrik barneflokk!) har andre perspektiv på tilværet enn ei middelklassekvinne og hennar cellospelande dotter. Samfunnet er samansett, men sams for alle er lengten etter fridom, fred og framtid. Havet gjev ein horisont som kan spegla desse draumane, og er på same tid ei påminning om at palestinarane er nekta utreise både sjøvegen og landvegen.

 regissørane vekt på korleis den klaustrofobiske isolasjonen og øydelagde økonomien (etter krigen i 2008-09), saman med dei stadige israelske drapa på sivile, skapte ein sosial trykkokar. Både arbeid og basisvarer var manko og steinkasting ved grensa til Israel, blir skildra som ein avmektig protest blant unge menn. «I dag, i går og i morgon er den same dagen», seier ambulansearbeidaren som hentar invalidiserte og døde demonstrantar.

Når filmen sju år etter premieren er kinoaktuell her til lands, gjev «Gaza» både ein djupare bakgrunn for den siste krigen, og ei naudsynt menneskeleggjering av palestinarane. Det er ei grim erkjenning at det øydelagde samfunnet vi ser på lerretet no, kan gje ei nostalgisk kjensle.

Vi vil berre leva

#000

Torsdag melde Warner Brothers Discovery (WBD) at «eit overveldande fleirtal» av styremedlemmane hadde røysta ja til eit omstridd oppkjøpstilbod frå David Ellisons Paramount Skydance. Det var som venta etter at den ferske medie­magnaten i vinter klarte å forpurra Netflix’ alt klarerte oppkjøp av Warner Brothers.

Ellison – med økonomisk støtte frå sin far, Oracle-gründer Larry Ellison, og frå Mohammed bin Salmans saudiske «oljefond» – gjekk aggressivt på aksjonærane i WBD med eit lukrativt tilbod på 111 milliardar dollar for heile selskapet (31 dollar per aksje mot Netflix’ bod på 27,75). Men kva blir utfallet av for andre enn dei godt betalte aksjeeigarane? Skepsisen i ogutanfor film- og mediebransjen er stor når det gjeld konsekvensane for arbeidsplassar, kreativt mangfald og ytringsfridom.

kinoane, jubla for utsiktene til at Netflix skulle få tilslaget på Warner Brothers – studioet bak Oscar-vinnarane «Sinners» og «One Battle After Another». Men fusjonen som no etter alle solemerke blir ein realitet, er mykje meir omfattande. På tv-sida vil det nye selskapet husa dei to tradisjonelt liberale, konkurrerande nyhendekanalane CBS og CNN.

For berre ti dagar sidan signerte ei rad Hollywood-kjendisar og hundretals film- og tv-skaparar eit ope protestbrev mot Paramount Skydances oppkjøp av Warner Brothers Discovery. Namna på begge selskap vitnar om tidlegare eigarkonsentrasjon i bransjen, og protestbrevet peikar på at samanslåinga vil redusera dei attverande fem store Hollywood-studioa til marginale fire.

 siste månaden vore på sjarmturné blant filmprodusentar og kinoeigarar, men mange tvilar på hans offensive lovnader om årleg å produsera minst 30 filmar, som alle skal ha kinopremiere og gå på kino i 45 dagar før dei kjem i strøyme­tenester. Strategien går rakt imot marknadsutviklinga etter pandemien.

Historia om storfusjonar i Hollywood fortel at tusentals tilsette i inn- og utland må betala rekninga med jobbane sine. Då Ellisons «vesle» Skydance så seint som i august 2025 slukte store Paramount, vart 2000 (10 prosent) av dei tilsette i Paramount oppsagde. Generelt blir eigarane av gjeldstyngde gigaselskap òg mindre viljuge til å satsa på prosjekt som ikkje straks ser ut som pengar i banken.

årsakene til uro sluttar ikkje der. Som alt anna i Donald Trumps USA har også kampen om WBD vorte politisert. Same kveld som WBD-styret sa ja til fusjon med Paramount Skydance, arrangerte Ellison-familien ein «æresmiddag» («oligarkmiddag», ifølgje kritikarane) for presidenten i Washington.

Med Trump som øvste sjef for regulerande styresmakter har marknadskyniske eigar- og investorar-manøvrar slått over i det som liknar ope korrupsjon. Dei nye mediemogulane i USA ser ut til å vera meir servile overfor Det kvite hus enn David Ellisons «forbilde» Rupert Murdoch, som alltid offensivt har freista å påverka politikken gjennom sine media.

Det var rett før den statlege godkjenninga av fusjonen mellom Skydance og Paramount at CBS først inngjekk eit økonomisk forlik med Trump (som saksøkte dei på grunn av eit ordinært redigert intervju med Kamala Harris), og så sa opp kontrakten med Stephen Colberts «The Late Show»etter at Colbert omtalte forliket som ei «massiv mute» (

). David Ellison har også sett inn Bari «anti-woke» Weiss som redaktør for CBS News.

Statlege investeringsfond i Gulfen er hovudkjelda til å sikra avtalen

Hollywoods nye monopolspelar

Midt i det mørke alvoret gjev ein «vits» nøkkelen til Sergei Loznitsas forteljing om lov og rett i Stalins Sovjet. Det er ein anekdote knytt til Lenins gamle medkonspiratør frå eksilåra og seinare regjeringsmedlem Karl Radek. I det handlinga i filmen tar til i 1937, har Radek saman med ei rad andre bolsjevikveteranar nettopp vore stilt for retten og dømd i skinnprosessen kalla dei andre Moskvaprosessane.

Korleis svarte Radek då han vart spurt: Kva gjorde du før revolusjonen? Eg sat fengsla og venta på revolusjonen. Kva gjorde du etter revolusjonen? Eg venta på å bli fengsla.

Den språklege symmetrien er betre på russisk, og i tillegg til å vera eit godt døme på sovjetisk galgenhumor, illustrerer vitsen den stramt stiliserte og politisk poengterte estetikken i «To anklagere». Den nitid konstruerte thrilleren kan lesast både som historisk tragedie og kolsvart, notidsaktuell satire.

ferske statsadvokaten Kornjev (Aleksandr Kuznetsov) på ei lagnadstung tur-returreise frå Brjansk til Moskva. Den unge juristen har partiboka i orden, og styrt av ei pliktkjensle sterkare enn fryktinstinktet oppsøker jyplingen kontoret til sjølvaste riksadvokaten Andrej Vysjinskij (Anatolij Belyj) for å rapportera om øydeleggjande, lokal korrupsjon i Brjansk.

Eit klageskriv har sloppe ut frå fengselets strengt overvaka «spesialblokk» og nådd statsadvokaten, og etter eit overtydande møte med klageskrivaren, fangen Stepniak (Aleksandr Filippenko), meiner Kornjev han har meir enn nok grunnlag for å krevja gransking av om NKVD (forløparen til KGB) nyttar rettsapparatet til eiga vinning og får gode bolsjevikar fengsla for falske brotsverk dei har tilstått under trugsmål og tortur.

I dag ville vi kalla Kornjev ein varslar, og utan å trivialisera lidingane til politiske fangar er om ikkje brutaliteten så i alle fall maktlogikken filmen brettar ut overførbar til både små og store problem langt utanfor historiske diktatur.

og fast på «kommunistisk rettferd» – eit papiromgrep filmen bokstavleg tala har tilinkjesgjord i ein fengselsomn alt før Kornjev blir introdusert. Filmforteljinga, dei fleste andre rollene og vi sjåarar veit meir enn Kornjev om samfunnet er sett til å oppretthalda og vilkåra for arbeidet hans.

Fengselet i Brjansk og riksadvokatens kontor i Moskva er undersida og oversida i eitt, sentralstyrt terrorsamfunn, og filmen framstiller dei to institusjonane som perfekte speglingar av kvarandre. Det elegante hovudstadsbygget – yrande av pent kledde, sivile tenestemenn og -kvinner, som med dokumentmapper under armane hastar inn og ut av umerkte, lukka dører – er til forveksling likt det nedslitne provinsfengselet der mistruiske, uniformerte vakter fyller korridorane mellom bolta og låste celler. Utanfor Vysjinskijs kontor er det lågare tenestemenn med hatten i handa som fyller venterommet, utanfor fengselet er det dei hutrande konene til fangane som audmjukande ventar i kø.

byråkrati og etterretningsinfiltrert makthierarki overlevde arbeidar- og bonderevolusjonen i Russland (slik Radek-vitsen påpeiker), og like enkelt som retorisk genialt bruker regissør Sergei Loznitsa dei lange trappene i fengselet og justisministeriet til å skildra den gjennomgripande strukturen og styringsmetodane i autokratiet.

Stalins Sovjet i bleikt brunt

 «LIS»: Norges fyste sjukehus­drama er meir heimleg enn såpete

Sjukehusdrama er ein sjanger som har følgt tv-mediet sidan starten. Det er smått utruleg at NRKs «LIS», med handlinga lagt til Sykehuset Innlandet på Lillehammer, er ei nyskaping i norsk serieflora. Når vi først får ein norsk variant av eit så kjent og kjært tv-format, er det difor gledeleg at «LIS» er vellukka både som engasjerande drama og attkjenneleg skildring av arbeidslivet i helsesektoren.

offentleg regionsjukehus gjev serien eit heimleg og meir kvardagsleg utgangspunkt enn glamorøse, «såpete» og medisinsk spektakulære, amerikanske mastodontar som «Grey’s Anatomy», «Dr. House» og «The Pitt».

«LIS» byggjer på sjangerens grunnelement, som alt var på plass i det britiske pionerdramaet «Emergency Ward 10» (1957–67): kombinasjonen av medisinske og relasjonelle utfordringar, «bak kulissene»-skildring av rutinar og behandlingsmetodar og konsekvensane av vala til feilbarlege menneske.

, det som tidlegare vart kalla turnuskandidat. Hovudrollene – med den usikre, men også eigenrådige Petra (Elpida Stojcevska) i spissen – er altså eit knippe medisinstudentar i si første turnusstilling. Valet av hovudroller er nok motivert av ønsket om å nå yngre sjåarar, men ved å fokusera på dei nyutdanna krympar også serien avstanden mellom dei profesjonelle og publikum: det øydelegg ikkje for realismen at dei unge legane må få forklart ting sjåarane også lurer på. Vi kjem også nærare det tyngande ansvaret og dei daglege dilemmaa legar står i når dei alltid travle veteranane støtt seier til ferskingane «det klarer du» – anten dei må ta den vanskelege samtalen med pårørande til terminalpasientar, dei må senda heim pleietrengande som ikkje har pårørande eller heimesjukepleie til å hjelpa seg, eller dei må vakta si faglege og moralske ryggmergskjensle mot eit konstant «produksjonspress».

Det er fortenestfullt at serien erkjenner at noko så trivielt som ein broten lårhals eller eit fall i fylla, er dramatisk for dei det gjeld. Og er du gamal og svekt, er lungebetennelse fort eit spørsmål om mellom liv og død. Alt i episode éin, der vi følgjer Petra på hennar første nattevakt, gjer ho ei samvitsbasert feilvurdering som førfølgjer henne gjennom halvåret serien dekkjer.

 medisinske ekspertar som konsulentar på kvar einskild episode. Serien nyttar seg av den kjende strukturen med å la episodane opna med 

, som sarkastiske kritikarar har kalla det. For ein lekperson ser ekspertrettleiinga ut til å ha vore vellukka. Det er i alle fall oppsiktsvekkjande lett å tru på Anders Baasmo og Andreas Stoltenberg Granerud som erfarne kirurgar og Thomas Gullestad som anestesilege. Det er heller ikkje brukt meir fagsjargong enn det som er naudsynt for realismen.

 realiserer manus så organisk som vi kunne venta. Scenene frå vaktrom, korridorar, pleieavdelingar og akuttmottak blir aldri statiske eller repetitive. Utan å ty til 

mange klisjear vekslar manuset til Karianne Lund elegant mellom dei ulike pasienttilfella og korleis desse påverkar konfliktar, venskap og romansar mellom dei tilsette.

Serien er ei dramaturgisk dyktig tilverking av research, og fram mot ein dramatisk slutt forsterkar «LIS» gradvis inntrykket av det imponerande lagarbeidet, som får eit sjukehus til å fungera. Det er ikkje amerikansk superlege-heroisme, men eit nitid oppbygd system, og serien eksponerer korleis systemet er truga av ressursmangelen og styringsproblema vi kjenner frå offentlege verksemder. «Nå skal det bli greitt å forholde seg til folk i narkose», som ein av dei overarbeidde kirurgane forløysande seier etter ein krangel.

«LIS» går ikkje djupt i rollenes liv, men dei har attkjennelege kvardagar (gamle foreldre på sjukeheim, barnehagebarn med utfordringar, samlivsbrot og så vidare) som gjer det enkelt å førestilla seg rollegalleriet som heile menneske. Den effektive avdelingssjukepleiaren Anne Kathrine (Cathrine Frost) er ein av mange, velspelte bifigurarar som gjer «LIS» til ein rik serie.

Det er oppsiktsvekkjande lett å tru på Thomas Gullestad som anestesilege

«Det klarer du»

Filmprodusent Brandt Andersens regidebut fekk Amnesty Internationals filmpris ved Berlinalen i 2024 og har sidan vunne publikumsprisar ved fleire andre, internasjonale festivalar.

Det er langt på veg ei stadfesting av at flyktningdramaet «I Was a Stranger» fungerer slik det er tenkt.

Rammehistoria om ein syrisk barnelege som må flykta frå borgarkrigen i heimlandet i 2015, for så å dukka opp i USA åtte år seinare, lenkar ledd for ledd saman lagnadane til ei rad menneske langs flyktningruta frå Aleppo til Chicago.

Delkapitla, med undertitlar som «Legen», «Soldaten», «Smuglaren», «Poeten» og «Kapteinen», teiknar lettforståelege skisser av attkjennelege medmenneske i desperate livssituasjonar, som – i alle fall der og då – vekkjer medkjensle og engasjement.

den humanitære bodskapen som er viktigast, blir understreka i ein appell til publikum frå filmskaparen personleg – formidla over rulleteksten. Vel nok. Faktisk meir enn vel nok i ei maktkynisk samtid der mange krigsmotstandarar er lamma av apati.

Så kvifor bryggjar eg på eit «men» her? I første omgang på grunn av filmens forslitne flettverksform, som trugar med å gjera røynda til endå ein fiksjon blant mange liknande som vi har etterlate i kinosalen dei siste 30 åra.

Den litterære flettverksstrukturen (favorisert av Robert Altman og popularisert gjennom hans filmatisering av Raymond Carvers «Short Cuts», 1993) er i og for seg veleigna til å gjera filmforteljingar meir perspektivrike enn det som er vanleg i underhaldningsfilm med tydelege heltar og skurkar. Brandt Andersen ser også først ut til å ville utnytta det fleirstemmige potensialet i forma.

Aleppo under regjeringsoffensiven mot opprørshæren hausten 2015. Sjukehuslegen Amira (Yasmine Al Massri, sist sett i «Palestine 36») risikerer livet for å behandla alle som treng hjelp uavhengig av uniforma dei ber. Parallelt med den sjølvdestruktive militariseringa av helsevesenet ser vi sekterismen splitta familiar. Ein eldre far arbeider for «Dei kvite hjelmane» medan sonen Mustafa (Yahya Mahayni, kjent frå «The Man Who Sold His Skin») er lojal soldat i regjeringsstyrkane.

Lojaliteten til Assad-regimet er likevel avgrensa av humaniteten Mustafa deler med far sin. Snart er Mustafa, Yasmine og tenåringsdottera hennar på flukt saman. Og alt her, i det vi kjem inn i kapittelet om menneskesmuglaren Marwan i Izmir (ei uvanleg dempa rolle av Omar Sy), får filmen ei stadig meir eintydig, moralsk røyst og konvensjonell handling.

Kvifor bryggjar eg på eit ‘men’ her?

Flyktningen er ingen framand

Den ungarske filmskaparen Ildikó Enyedi lagar nokre av vår tids mest originale og sympatiske filmforteljingar. Det blir stadfest i hennar nyaste produksjon «Silent Friend» (

), som blir vist på cinemateka denne månaden. Sjeldan har ein sett ein film som på vakrare vis skapar ein «økologisk» og estetisk heilskap av natur, fordomsfri vitskap og kunstnarleg skaparkraft.

, Gullbjørn-vinnaren «Om kropp og sjel» (2017), var ei underfundig kjærleikshistorie på eit slakteri. Her skapte regissøren ein ur-mystikk rundt erotikken mellom to alminnelege arbeidsfolk og det brutale yrket deira med å la elskarane først møtast i draumane sine – og då som to staselege hjortar i skogen.

I «Silent Friend» er vi i vitskapens verd ved eit tradisjonsrikt, tysk universitet med ein enorm botanisk hage. Her er det ikkje draumar, men historiske parallellar henta frå 1908, 1972 og 2020, som skapar band mellom tre isolerte, men empatiske og nyfikne menneske.

tid fokuserer på ein gjesteprofessor frå Hongkong, som blir koronaisolert på internatet ved hagen. Pandemihistoria er ingen gimmick slik som i mange andre filmar, men godt brukt i karakterteikning og filmforteljing. Professor Wong er nevrolog og skulle ha førelese om si banebrytande forsking på spedbarns medvit. Når studentane må forlata campus, lèt Wong seg inspirera av ein botanikar (med idear frå økologen Monika Gagliano) som studerer plantars «medvit» og vender si interesse mot eit gigantisk tempeltre (Ginko bilboa – verdas eldste tre).

brua tilbake til tidlegare nytenkjande «einstøingar» ved universitetet. I 1908 ser vi den intelligente Greta (Luna Wedler) trassa kjønnsgrenser og eit utspekulert professorpanel av eldre menn, som prøver å vippa den uvelkomne studenten av pinnen med ein sexistisk eksaminasjon i Carl von Linnés «seksualsystem». Først når Greta blir kjend med ein fotograf, finn ho eit medium ho kan utforska natur og kropp med, fri frå patriarkalske fordommar, restriksjonar og eigedomsbegjær.

To dryge mannsaldrar seinare blir den unge bondestudenten og germanisten Hanno (Enzo Brumm) «gartnar» for den meir tidsrett 70-talsopprørske botanikkstudenten Gundula (Marlene Burow). Den komande bonden vil helst nytta friåra på universitetet til Goethe, men Gunduals forsøk på å «kommunisera» med ein Geranium gjev Hanno eit nytt, ikkje-instrumentelt syn på naturen.

mellom tidsepokane, flott skildra i høvesvis 35mm svart/kvitt, 16mm fargefilm og i digitalformat. Forteljingane er på same tid sjølvstendige og tematisk forbundne på mange nivå – slik menneska og vekstane i filmen er forbundne i ulike emosjonelle, intellektuelle og konkrete rotverk.

Alle rollene er godt skrivne og sterkt tolka. Særleg viktig er likevel Tony Leung Chiu-wai sin nydeleg underspelte professor Wong, ei rolle som kroppsleggjer essensen i humanisme. Jamvel om vi ikkje får vita mykje om Wongs forsking, legg ideane hans (som er inspirerte av den verkelege psykologen Alison Gopnik) premissen for filmens holistiske menneske- og natursyn. Alt tidleg når du ser fargesprakande bilde av hjernebølgjene til ein baby som kikkar på eit kosedyr, veit du at dette blir ein film du ønskjer ikkje skal ta slutt. Det er som å forelska seg og få att trua på mennesket igjen.

Ildikó Enyedi viser at vi responderer betre på stimuli som vekkjer positiv lengsel og samkjensle i oss enn straff og kontroll. Filmen opnar med eit ginkofrø som spirar og endar med det moderlege treet i full haustprakt. Vakkert.

Det er som å forelska seg og få att trua på mennesket igjen

Å tala med tre

Kritikken mot Kristoffer Borgli, og stemningsskiftet i USA rundt hans lenge forventa film «The Drama», er som henta frå eit av Borglis eigne manus. Uavhengig av substansen i dei sprikande ankepunkta liknar kritikken litt på ein dritpakke. Skal du sjå filmen, bør du lesa dette seinare.

tar eit bryllaup ei katastrofal vending når den komande brura avslører «det verste ho nokon gong har gjort»: som 15-åring 

 ho å kopiera eit notorisk massevaldsproblem i USA. Det gjev brudgommen eit samanbrot.

Nokre er sinte på filmen fordi det som marknadsført som ein romantisk komedie med Zendaya og Robert Pattinson, ikkje er det, men snarare ein kødden kulturkritikk frå ein utanforståande filmskapar, som nonsjalant lét ei svart kvinne fantasera om vald som typisk blir utført av kvite menn. Det har òg, forståeleg, provosert mange.

I tillegg braut Borgli eit amerikansk tabu tilbake i 2012 då han (som 27-åring) skreiv eit essay i Dagens Næringsliv om sitt forhold til ei 17-årig jente. Teksten har «dukka opp» omsett og trykt i USA til premieren på «The Drama». Kritikarane meiner teksten er relevant for filmen si framstilling av brudgommens fantasiar om brura som 15-åring.

kometkarriere i USA etter «Syk Pike» (2022). I den såg vi ei iskald Kristine Kujath Thorp spela ut (sosiale media-) fenomenet 

 i all sin gru. I sjalusi over kjærastens kunstnarsuksess, forgiftar hovudpersonen seg for å få merksemd som «offentleg kjent sjuk».

At Borgli på kort tid har fått pengar og stjerner til å realisera eigne manus i «Dream Scenario» (2023) og «The Drama», skuldast ikkje berre at han er eit vittig filmtalent, men at han har forstått Marshall McLuhans spissformulering 

forma til mediet påverkar samfunnet i sterkare grad enn innhaldet det formidlar, og tesen er endå meir relevant i onlinealderen enn i tv-alderen: teknologien endrar våre veremåtar, sosiale relasjonar og forståing av røynda.

Medieteknologien tilslører grensene mellom røynd og fiksjon, personlege historier og marknadsføring, politikk og propaganda, og Kristoffer Borgli har søkt gjennom dei grumsete grenseområda i musikkvideoar og eksperimentelle kortfilmar, og prøver no å halda på perspektivet i kommersielle spelefilmar. Ein ting kritikken mot «The Drama» ignorerer, er at det nettopp er 

 rundt reell vald filmen tar opp via bruras forvirra, 15-årige alter ego.

«Drib» (2017) bygde han ein intrikat fiksjon rundt onlinekomikar og kunstnar Amir Asgharnejad og hans involvering i lanseringa av ein amerikansk energidrikk. Harselasen med viral merkevarebygging var 

, og kom fem år før påverkar- og bokse-rivalane Logan Paul og KSI lanserte Prime Hydration.

Drama-dramaet

I sitt 73. år har Jim Jarmusch våga seg inn i kjernefamilien. Nærare bestemt tre ulike familiar frå tre ulike land i kvar si ufullstendige, men avslørande forteljing. Jarmusch har til no omgått denne sosiale kjerna i all dramatikk inkludert kunsten til hans førebilete Yasujirō Ozu. I «Father Mother Sister Brother» fornyar Jarmusch sin humanistiske dialog med Ozu nettopp gjennom familiesettinga samstundes som han destillerer sin særmerkte, minimalistiske estetikk i eit kjent antologiformat.

 har kome ei far-mor-barn-historie før, er «Broken Flowers» (2005): her får ein middelaldrande mann vita om ein ukjent son og oppsøker alle sine ekskjærastar/ potensielle mødrer i scener som gjer kjernefamilien til ymse urealiserte (uattraktive) alternativ til livet hovudpersonen har levd. Det overraskar difor ikkje når «Father Mother Sister Brother» presenterer oss for aldrande foreldre og vaksne barn som held avstand til kvarandre og sjeldan møtast.

heng ikkje saman, men avheng av kvarandre. Den velspelte filmen byggjer stødig vidare på overlappande tema – som gapet mellom ei feilbarleg røynd og førestillingar om idealforeldre og drøymebarn. Medan nokre prøver innfri ideala i rollespel, har andre bytta om på omsorgsrollene. All familiedynamikk er ein tragikomisk karikatur.

Dei første delane – «Father» og «Mother» – speglar kvarandre i det at begge er tilslørande trivielle «teselskap» der det som 

blir sagt, fortel meir og enn det som blir sagt, og løgn og løyndom vakar under orda. Tvillingforteljinga «Sister Brother» gjev så ei vel enkel, men ikkje urealistisk forsoning av konfliktar i alle tre forteljingar.

har komponert musikken saman med Annika Henderson, har passande jamført filmen med eit musikkstykke i tre satsar. Visuelt abstrakte mellomspel mellom «aktene» er ein del av dette. Repeterte musikalske og visuelle motiv og dialogbrokkar er med på å gjera filmen meir formsterk enn han først gjev seg ut for. «Father Mother Sister Brother» veks i minnet.

Frosne familiar

Filmar – både fiksjon og dokumentar – har vorte stadig viktigare for å ta vare på og vidareformidla den palestinske historia. I løpet av det siste året har det ikkje berre vorte laga ein akutt aktuell og sjangersprengande spelefilm som Kaouther Ben Hanias «Hind Rajab – stemmen fra Gaza», men også to tilbakeskodande kostymedrama som set vår tids folkemord i perspektiv.

Annemarie Jacirs «Palestine 36» er vist på norske filmfestivalar og ser tilbake på omstenda rundt generalstreiken og opprøret mot det britiske mandatstyret i 1936. Den handlingspakka filmen har materiale og karakterar nok til å fylla ein heil tv-serie. Jacir rekonstruerer historiske, palestinske bymiljø og gjev ei instruktiv, men summarisk framstilling av kynisk, britisk imperiepolitikk og britiskstøtta jødisk innvandring så vel som arabiske statars pragmatiske spel og lagnadstunge, palestinske (klasse) motsetningar – alle kjelder til vedvarande undertrykking, vald og tap.

 kjem på kino i påska, fyller ut «Palestine 36» på fleire vis ved å 

 inn på og følgja ein familie gjennom tre generasjonar frå al-Nakba i 1948 fram til i dag. Den amerikansk-palestinske skodespelaren og filmskaparen Cherien Dabis står for både manus og regi i tillegg til å spela den sentrale kvinnerolla i filmen. I staden for som Jacir å la karakterane illustrera overordna, politiske konfliktar, konsentrerer den rutinerte tv-serieregissøren Dabis seg om det menneskelege dramaet. Ho skildrar det vi i dag kallar generasjonstraume og granskar på empatiskapande vis kva det gjer med folks psyke å bli fordrivne frå sine heimar og bli ein dehumanisert, nær fullstendig rettslaus underklasse i eige fødeland.

Jaffa, i 1948 heimbyen til Sharif (Adam Bakri). Den suksessrike appelsindyrkaren og poesielskande unge familiefaren roar sonen Salim med at 

aldri vil oppleva noko liknande som den jødiske militsmassakren på palestinarar i Deir Yassin. Like etter dukkar uniformert milits opp i appelsinlunden, og den vantru mannen mistar hus og land på eit vis som i dag er så vanleg at vi i beste fall les om det i notisar.

Innan den aldrande Salim (Saleh Bakri), saman med kona Hanan (Cherien Dabis), får sjå att barndomsheimen nær 75 år seinare, har filmen til fulle forklart kva originaltittelen «All that’s left of you» betyr av tap både for familien og nasjonen.

nedslag i slektssagaen, i år som også er viktige i palestinsk historie – utan at det blir utbrodert. Etter dei skilsetjande hendingane i 1948, dukkar Sharif (Mohammad Bakri) opp i ein flyktningleir på Vestbreidda i 1973, året for jom kippur-krigen og Israels militære siger over dei invaderande, arabiske nabolanda.

Sharif deler den kummerlege heimen til den resignerte sonen Salim og svigerdottera Hanan. Her veks barnebarnet Noor opp med dei nasjonalistiske historiene til bestefaren. Og når guten blir vitne til korleis den vaksne faren blir audmjuka av unge, israelske soldatar, endrar livet hans retning. Noor (Muhammad Abed Elrahman) tilhøyrer generasjonen som tar del i den første intifadaen. Hans lagnad får ei avgjerande rolle i forteljinga frå 1988, året Arafat lanserte den palestinske sjølvstendeerklæringa og året filmen nyttar til å drøfta grensene for kva ein kan oppnå med væpna motstand mot ei ekspanderande overmakt.

òg standhaftige epilogen endar i Jaffa (no Tel Aviv) i 2022 – året før 7. oktober-terroren og Gaza-krigen.

Den sirkulære filmstrukturen ber i seg draumen om å venda heim. Samstundes styrkar filmen bodskapen om at folket lever vidare i sitt språk og sin kunst både ved bruk av eit kjent dikt av den egyptiske poeten Hafez Ibrahim, og gjennom at dei sentrale mannsrollene blir spela av veteranskodespelaren Mohammad Bakri (som døydde i desember) og sønene hans Adam og Saleh. Cherien Dabis er har omforma sin historiske kunnskap og tydelege patriotisme til ei gripande, allmenngyldig forteljing om at ein berre kan leva vidare som menneske om ein tar vare på sin humanitet.

Palestinsk krønike

Charter-giganten Tui har meldt at det enno er folk som vil tinga ferieopphald i Dubai. Desse reisesugne ser ut til å tenkja at den «lokale» krigen ikkje vedkjem dei. Nokre er opplagt heller ikkje skremde av andre europeiske turistar, som har kravd statleg hjelp for å koma heim frå krigsstengde flyplassar ved Persiagulfen.

 overraska at ferieparadis og krigshelvete eksisterer og side om side. Oppsiktsvekkjande mange feriefolk frå vårt hjørne av verda er viljesblinde for katastrofar rundt turisthotell i utlandet. Klimaforsterka skogbrannar og ørkenspreiing, dødelege hetebølgjer i byane eller drukna båtflyktningar på strendene har ikkje stansa folk frå å strøyma til sol og shopping rundt Middelhavet.

Denne røynda får ein til å tvila på om Maria Sødahls prisa moraldrama «Paradis» vil nå publikum, som ikkje alt er samd med henne.

 med til den skandinaviske feriefavoritten Kanariøyene. Her får vi sjå kva som skjer med ein dansk familie når dei køyrer ned ein afghansk flyktning og – bokstavleg tala – blir var alt som har vore skjult framfor augo på dei. Middelklasseparet Mikkel (Esben Smed) og Louise (Danica Curcic) prøver først litt tafatt å gjera opp for seg, men Ahmad (Aziz Çapkurt) vil ikkje til politiet, og både sjukehuset og hotellet er motviljuge til å hjelpa.

Ahmad har ikkje andre enn sine nyfunne, danske «vener» å venda seg til. Då endrar han raskt karakter frå å vera eit medmenneske og ekteparets dårlege samvit til å bli ein plagsam framand og ein utgiftspost, som dei byrjar å mistru motiva til.

slags «The White Lotus» med og for skandinavar i offentleg sektor. Perspektivet er styrt av Mikkel og Louise og deira alminneleg bortskjemde småjenter Sille og Ella (to gode barneroller, glitrande spela av Sif Lucca Gersby og Chili Olivia Jensen). Først og sist er filmen opptatt av dynamikken desse fire i mellom etter kvart som dei «gode» sjølvbilda til foreldra på føreseieleg vis går sund.

Om filmen hadde vore realisert som ein rein satire, ville manuset kome til sin rett. Innanfor rammene av eit drama blir rollegalleriet som konsekvent speglar seg i kvar sine motsatsar, redusert til representative figurar i eit didaktisk lærestykke. Esben Smed gjer mykje for å gje psykologisk truverd til Mikkel, men at ein progressiv dansk lærar og far skadar og svik ein likesinna afghansk kollega på ei øy utanfor Nord-Afrika(?), er typisk for korleis «Paradis» pressar likninga si til å gå opp: Det er ikkje nok å setja strandmøtet mellom båtflykting og badegjest i ein samanheng. Filmen må også direkte spegla Isaf-fiaskoen i Afghanistan.

Om ein ville bevega folks sjel og sinn heller enn å be om skamkjensle, ville det truleg vore betre å fortelja historia (også) frå Ahmads perspektiv.

Pirkar i privilegium

I 2019 vart Tamara Kotevska Oscar-nominert for dokumentaren «Honeyland». I fleire år følgde filmskaparen livet til den makedonske birøktaren Hatidže Muratova, ei av dei siste i Europa som enno haustar honning frå villbier.

Kotevska er vitne når Muratova lærer bort kunnskap samla gjennom generasjonar til ein omflakkande familiefar med mange munnar å metta. Pressa til å søka raskt utbytte, bryt han læremeisterens instruksar om alltid å la det vera att nok honning til biene. Den naturlege balansen kollapsar, og Muratova og hennar bikoloni må betala prisen.

Den tolsame observasjonen av kvardagen langt utanfor moderne allfarvegar likna ein moralsk fabel, og vart straks forstått som ei universell forteljing om rovdrift på ressursar.

 i ein ny film, men i «Sagnet om Silyan» ser ho ut til å ha snudd om på framgangsmåten. Her er eit folkeeventyr utgangspunktet og den narrative ramma rundt dokumentaropptak, som speglar krisa i makedonsk landbruk. Segna tittelen refererer til, fortel om bondesonen Silyan, som blir omskapt til ein stork av far sin fordi han ønskjer å reisa bort til eit lettare liv.

Dagens makedonske bondebarn flyg i hopetal til Vest-Europa for å bli lønsarbeidarar, fordi dei må. Det makedonske landbruket er utkonkurrert, og bygdene blir forgubba. Når Nikola Conevs kone Jana reiser for å passa barnebarn i Tyskland, kan ikkje 60-åringen åleine driva garden i Češinovo-Obleševo.

for sin store kvitstorkpopulasjon – fuglen som er eit mytisk symbol på fruktbarheit. Og for ei norsk fjellbondedotter er det forstemmande å sjå den låtteleg grøderike jorda til Nikola og Jana bli liggjande brakk, medan Nikola og storkane som har funne næring i plogfòrene hans, må finna jobb og «mat» på søppelfyllinga.

Kultur- og biomangfald er tett samanvovne med verdige og meiningsfulle liv på tvers av artsgrenser, og den grelle røynda som bryt banda, blir ikkje skjult av Jean Dakars vakre foto.

og ein emosjonelt styrande musikkbruk «Sagnet om Silyan» ein meir fiksjonslik struktur og ein sterkare sentimental tone enn «Honeyland».

Etter Oscar-merksemda fekk Kotevska produsentar i USA og romantiseringa av det tradisjonelle leveviset til Nikola og Jana (nydelege menneske som i 60-åra enno er varmt forelska), har eit skin av slike glansbilete som Michael Dweck og Gregory Kershaw har skapt i dokumentarar som «Gaucho Gaucho» (2024).

Om storkar og menn

Oscar vart eit historisk gjennombrot for norsk film. Samstundes braut dei gallakledde deltakarane ut av Hollywood-bobla, som ofte krympar den globalt kringkasta prisutdelinga til ein eksotisk bransjeaffære. Oscar 2026 kunne ikkje vore meir annleis enn førre gong Renate Reinsve og co gjekk på den raude løparen. I 2022 øydela Will Smith festen med å visa seg som ein pater familias då han slo til konferansier Chris Rock. Slaget gav publikum kollektiv amnesi. Ingen hugsar kva som vart «Beste film» eller kva vinnarane sa på scenen.

 vil bli hugsa lenge. Mange vil òg minnast takketalane til dei mest taleføre vinnarane, som Paul Thomas Anderson og Joachim Trier. Begge snakka som fedrar, men ingen som pater familias.

Trier kom med ei oppmoding om ikkje å «røysta fram politikarar», som ikkje tar på alvor at «alle vaksne har eit ansvar for alle barn», medan Anderson sa at «One Battle After Another» var hans måte å be barna sine om orsaking på «for at vi ikkje har klart å halda verda betre i stand, og for kaoset vi overlèt til dei». Anderson vona at ein ny generasjon ville medverka til å få «sunn fornuft og skamkjensle» tilbake til samfunnet. Det er eit hovudmotiv i filmforteljinga om den unge Willa og dei villfarne foreldra Bob og Perfidia.

aktivistiske ord enn prisutdelar Javier Bardem. Hans klåre appell var «Nei til krig og fritt Palestina!», men vi treng openbert eit retorisk mangfald for å møta den umenneskelege valdspropagandaen og KI-trollinga, som strøymer frå Truth Social og andre autokratmedia. Den autentiske barnerøysta i Kaouther Ben Hanias nominerte film «Hind Rajab – stemmen fra Gaza» klang også som eit ekko i talane om foreldreansvar.

«Ømhet er den nye punken», sa Joachim Trier då han lanserte «Affeksjonsverdi» i Cannes og i ei verd der USAs president vil bomba Irans oljeindustri «for moro skyld», treng vi fleire kjærleiksfulle kunstuttrykk som eit humanistisk motspråk. Om filmkulturen skal styrka våre empatiske nervesystem, er ikkje populær, men avmektig ganding som Robert De Niros «Fu** Trump!» rett medisin.

 film «Bare et uhell» skisserer kva for moralsk refleks og etisk ryggrad som blir kravd av folk som vil få ende på eit valdsregime. Den galgenhumoristiske thrilleren om hemnlystne, iranske fangar er dessutan ein annan av Oscarfilmane som tar opp vårt felles vaksenansvar for alle – også fiendens – barn. Saman med «One Battle After Another» dyrkar han òg samhald utover kjernefamilien.

Det beste dømet på at slik solidaritet også er noko publikum saknar, finn ein i Kleber Mendonça Filhos nominerte «A Secret Agent». Filhos filmatisk-politiske syntese er minst på høgd med Andersons når han talar til vår samtid via ei handling frå 70-talets militærdiktatur i Brasil. Meisterverket rommar heile spekteret av antiautoritære sjangrar frå satire til fabel og tragedie. Scenen som har gjort størst inntrykk på mange, er likevel ein intim, nattleg samtale mellom den forfølgde aleinefaren og akademikaren Armando (Wagner Moura) og andre dissidentar, som har fått skjul under same tak. Regissørens kjærleik til roller og skodespelarar lyser frå lerretet, og den lågmælte delinga av løyndomar hjarta er fulle av, er universelt attkjenneleg.

til Armando droppar dekknamnet i ein invitt til dei andre om å letta børa som kuar dei. Frå radioen lyd slageren «Não Há Mais Tempo» (Det er ikkje meir tid), men dei sterke karakterane rundt bordet alle får plass til å visa seg fram som individ. Blant dei er eit angolesisk flyktningpar, som òg minner oss om det kolonialistiske reisverket bak dei rå sosiale skilja, maktovergrepa og historieforfalskinga filmen presist karakteriserer. På eit bord i bakgrunnen står eit foto av 14-årige Nadia Comăneci, stjerna frå 76-OL som rømde Ceaușescus Romania. I ein stol i hjørnet søv ei småjente med draumar om ei betre framtid for seg og foreldra.

Når filmen sluttar i vår samtid med Armandos vaksne son Fernando, arbeider han i blodbanken – eit bygg som på 70-talet husa ein kino. På sitt beste kan filmkunsten få oss til å kjenna at det same blodet renn gjennom årene på alle.

Foreldreaksjonen

Kinoaktuelle «Portrett av en forvirret far» er Gunnar Hall Jensens personlege handsaming av sjokk og sorg etter tapet av sonen Jonathan (21), som døydde dramatisk etter å ha vorte radikalisert i onlinekulten rundt Andrew Tate.

Filmen er eit minneportrett av Jonathan, men også ei kronologisk utforsking av både allmenngyldige og personspesifikke sider ved forholdet mellom far og son. Det gjer filmen til regissørens tredje, sjølvbiografisk funderte dokumentar om maskulinitet og mannsroller i ulike livsepokar. «Portrett av en forvirret far» er mest interessant som del av dette filmatisk større prosjektet. Tragedien som rammar inn forteljinga, er både nifs og hjarteskjerande, men i filmenkastar han lite lys over kva som dreg unge menn mot den mørke «mannosfæren». Kanskje er nettopp det som for faren er uforståeleg ved sonen – og meiningslaust med lagnaden hans – kjernen i historia, men det gjer også filmen frustrerande.

eit kvart hundreår sidan Gunnar Hall Jensen braut barrierar med den intime sjølvstudien «Gunnar Goes Comfortable» (2003). Både tematisk og formmessig representerte filmen noko nytt i eit land der dokumentaristar i all hovudsak har retta kameraet vekk frå seg sjølv mot samfunnet. Jamvel Margareth Olins «Kroppen min» (2002) – ein annan banebrytande film frå 00-talet – var politisk i si nakne utforsking av kvinneideala som hadde forma regissørens sjølvbilde.

Gunnar Hall Jensen forsøkte derimot å forstå kven han var med å sjå innover, gjennom å leita etter psykologiske årsaker til si rastlause og risikosøkande åtferd. Spørsmåla krinsa rundt eit svart hôl, som var Gunnars forhold til ein totalt fråverande far og mangelen på maskuline rollemodellar. Først då han sjølv vart ektemann og far, fann han eit ankerfeste i livet.

, då som no, til å sjå livshistoria si slik 

 opplever henne innanfrå. Narrativt redigerte bildekollasjar av private familiefoto og «heimevideoar» frå oppveksten vart kommentert av ei styrande forteljarrøyst. Det viktigaste materialet var likevel opptaka den vaksne filmskaparen hadde gjort av seg sjølv gjennom fleire år. Gunnar var i sentrum av nær alle kamerainnstillingar.

To år før lansering av Youtube og fire år før Iphone likna «Gunnar Goes Comfortable» ei redigert livestrøyming av livet. Den estetikken har han halde fast på berre oppgradert med ny kamerateknologi. I 2011 kom oppfølgjaren «Gunnar Goes God». Den vidfemnande filosofiske jakta på meining fortalde oss at Gunnars småborgarlege familieliv kunne fylla alle timane i døgeret, men ikkje alle tomromma i tilværet. Det er ei erkjenning mange foreldre på eitt eller anna tidspunkt kan kjenna seg att i.

mogleg å kjenna seg att i «Portrett av en forvirret far», særleg den første halvdelen, som i høgt tempo og via ei rad nærgåande kvardagsepisodar oppsummerer åra frå «den hyperaktive» Jonathan blir fødd til han blir myndig. Indirekte kjem det fram at bildematerialet også har vorte samla til eit planlagt framhald av regissørens filmrefleksjonar om far-son-forhold.

Jensen opplever, som oss andre, at lovnader om ikkje å kopiera feila til foreldra våre, er vanskelege å innfri til fulle. Som sjåarar kan vi òg identifisera oss med rådløysa når Gunnars foreldreideal kjem til kort overfor ein son han ikkje kan kjenna seg att i: Det den vaksne tenkjer på som ein ideell oppvekst ut frå sjølvopplevde behov i fortida, er sjeldan identisk med notisdraumen til eins eigne barn. Gunnar skildrar si idolisering av Roald Amundsen (som «likna sterkt på far») og ønsket om at han og tenåringssonen skal koma nær kvarandre ved å gå på ski saman over Hardangervidda. Ikkje overraskande har pappa-ekspedisjonen null appell til Jonathan, som heller vil henge med jamgamle vener og utforska verda og kva han er god for på eigne premiss.

augna psykologiske parallellar og repeterte handlingsmønster frå farfar, til far til son, men Jensen er ikkje interessert i å drøfta om eller korleis mønstera på tvers av generasjonar kan vera skapte av arv og miljø eller ein delt (men ueinsarta!), mannleg motvilje overfor rådande kjønnsnormer.

Frustrerande portrett

Konkurransen om å vinna Oscar er ein lang, ressurskrevjande og rå valkamp av den ekstremt personfokuserte, amerikanske sorten. Dei som ikkje har botnlause lommebøker, kan berre kompensera for pengemangel om dei er karismatiske, taleføre og tilgjengelege på alle plattformer som kan nå ut til dei ti tusen medlemmane med røysterett i Academy of Motion Picture Arts and Sciences.

Her har dei norske nominerte sterke kort på handa med sin utilgjorte sjam og 

som med ni nominasjonar i åtte kategoriar konkurrerer om flest prisar, har heller ikkje vorte råka av «skandalar», slik nokre av konkurrentane har. I innspurten før den digitale røystinga blir avslutta, er det alltid overraskingar ala ein 

I år har superstjerna Timothée Chalamets tankelause nedsnakking av opera og ballett under eit Oscar-intervju for «Marty Supreme», skapt ein opinion mot hans nominasjon til beste mannlege hovudrolle. 

 Andersons «One Batte After Another», kritikarfavoritten til beste film og regi og nominert i 13 kategoriar, har òg mista noko av steamen på oppløpssida. Blant anna fordi Andersons framstilling av eit fascistoid USA styrt av kvite nasjonalistar har møtt politisk motbør frå uventa hald. Svarte kvinner i filmbransjen er sterkt kritiske til Oscar-nominerte Teyana Taylors rolle, som dei meiner er ein typisk sint, overseksualisert svart kvinneklisje.

langs ei rad kryssande aksar. Prisane er også eit mål på kor estetisk og sosialt open vestleg hovudstraumskultur er. Kva filmane uttrykker, er ikkje uviktig utanfor kinosalen. Det siste tiåret, under påtrykk frå demokratiske masserørsler, har Det amerikanske filmakademiet arbeidd målretta med å forynga medlemsmassen og gjort han meir representativ. Mange meiner at fornyinga, som òg har kome nordmenn til gode, talar for at fordelinga av statuettane – ikkje berre nominasjonane – vil bli mindre USA-sentristiske. Det 

slå heldig ut for dei norske filmane så vel som for brasilianske «The Secret Agent». Åtaket på Iran ei veke før dei siste Oscar-røystene vart sende inn, kan også samla støtte til Jafar Panahis «Bare et uhell».

At akademimedlemmane i år – slik kollektivet innimellom gjer – skulle venda seg bort frå ei vanskeleg samtid, er ikkje veldig sannsynleg, men Chloé Zhaos Shakespeare-drama «Hamnet» er ein forsonande utfordrar til samtidspolitisk potente filmar som «One Batte After Another», som ein del kan finna for filmatisk krevjande eller for konfronterande og triggande for Donald Trump – som lett startar ein ny kulturkrig mot Hollywood på Truth Social.

som på papiret er den største favoritten med rekordmange 14 nominasjonar også stå att som den største vinnaren når Oscarprisane er delt ut natt til måndag norsk tid?

Ryan Cooglers «Sinners» kan vera filmen som er i stand til å samla røyster frå ulike grupper i filmakademiet. Skrekkfilm har stigande status, den kommersielle appellen er høg og den metaforiske bodskapen om kulturell appropriasjon av svart musikk, er «skjult» i ein blodig sjangerfilm av det slaget amerikansk publikum kjenner og elskar.

Éin politisk Oscar-kamp etter ein annan

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

Nittifem år er ein alder då globale leiarar flest for lengst har byrja å bruka mest tid på yatchen og golfbanen, men ingenting ved Rupert Murdoch er alminneleg. Han er det einskildmennesket som i sterkast grad har endra vestleg presse og tv-nyhende i løpet av sin 70-årige karriere. Han har bygd mykje og øydelagt meir.

Produksjon av profitabel journalistikk på kostnad av sanning og samfunnsnytte er hjarteblodet til mediemogulen, som framleis er både styreleiar og direktør i det familiekontrollerte News Corp. Og jamvel om eldstesonen Lachlan – etter beisk, rettsleg arvestrid med søskena – har tatt over den same doble leiarrolla i søsterselskapet Fox Corporation, er sjuande far i huset «styreleiar emeritus». Rupert har enno eit ord med i laget for styringa av Maga-megafonen Fox News, som han grunnla i 1996, i tillegg til konservative storaviser på begge sider av Atlanteren som The Wall Street Journal og The Times.

 ei komande endring om ei raskt skiftande medierøynd der avismannen Rupert Murdoch lenge (med etisk skitne triks og fagforeiningsknusing) har klart å symja motstraums. News Corp leverer framleis solid vekst frå år til år, men som The Guardian har peika på, kjem 85 prosent av inntektene frå Dow Jones & Company, morselskapet til The Wall Street Journal, som òg tenar pengar på finansrådgjeving og eigedomsformidling.

Tabloiden New York Post, Murdochs første bruhovud i USA og avisa som kopla Murdoch med Donald Trump, er eit tapssluk. At avisa oppretta ei eiga Los Angeles-utgåve i februar i år, verkar meir som ei politisk enn ei økonomisk investering under Trump 2.0.

 dei britiske avisene som på 1980-talet skapte den økonomiske plattforma for bygginga av det som i 2010 var verdas største medieselskap. The Times og The Sunday Times har klart å veksa digitalt, men mistar annonseinntekter.

Tabloidgiganten The Sun, avisa som kunne avgjera britiske parlamentsval, har tapt lesarar og pengar heilt sidan hacking-skandalen i 2011. Den ulovlege telefontappinga av alle frå den myrda 13-åringen Milly Dowler til terroroffer, kjendisar og kongelege førte til eit svært kostbart oppgjer som tappa både publikums og aksjeeigarars tillit til News Corp, og som medverka til splittinga i dagens to søsterselskap. Å betala seg ut av skandalar og søksmål har vore Ruperts konsekvente strategi: overfor eigne barn, sextrakasserte Fox-journalistar og valautomat­selskapet Dominion, som Fox News skulda for presidentvalfusk i 2020.

 ei komande endring i at Lachlan Murdoch ikkje har ønskje eller ambisjonar om å vidareutvikla det journalistiske imperiet etter Rupert og farfaren Keith. Politisk står han (minst) like langt til høgre som forfedrane, men i staden for å bu nær verdas maktsentrum har han flytta heim til Sidney. Derfrå fjernadministrerer han Fox Corporation i ei tidssone som ligg 16 timar før dei politiske avgjerdene i USA.

Journalist og forfattar Gabriel Sherman, som nyleg gav ut den uautoriserte familiehistoria «Bonfire of the Murdochs. How the Epic Fight to Control the Last Great Media Dynasty Broke a Family – and the World» (Simon & Schuster), er mellom dei som trur Lachlan kan koma til å selja (delar av) selskapet til ein annan mediemilliardær når han ikkje lenger er bunden av sin lojalitet til Rupert. Samstundes ser det ut som posisjonen til flaggskipet Fox News blir forsøkt utfordra.

Å betala seg ut av skandalar har vore strategien

Sjuande far i huset

For 15 år sidan rygga Kristin Vollset inn i ein vegg i Dublin og livet vart endra for alltid

Ei overrasking i norsk film i vinter har vore musikar og filmskapar Kristin Vollsets novellefilm «Robin in the Hood». Den originale nytolkinga av Robin Hood-legenda er ein samtidsaktuell musikal med handlinga lagt til Dublins kulturelt livskraftige hestemiljø.

Filmen, som blandar fiksjon og dokumentar, er mogleggjort av Vollsets lange kjennskap til den mannsdominerte kulturen rundt byens bakgardsstallar. Det er eit miljø som kan verka lukka for utanforståande, og ein kan undra på korleis ei norsk kvinne med filmkamera vann innpass og tillit her.

– Når eg ser tilbake, kjennest det veldig lagnadsstyrt, men der og da var det eit tilfeldig møte, seier Kristin Vollset om det første møtet.

Den verkelege historia liknar den fridomssøkande forteljinga i filmen og starta tilbake i 2011 då Vollset la ut på ei Europa-reise. Utan eit bestemt mål var planen å bu i bilen og stansa der det kjendest rett å slå seg ned. Den kjensla fekk ho ikkje før ho kom til Dublin.

– Eg leita etter gratis parkering, då eg rygga meg fast i eit trongt smau. Medan eg stod og såg på ei knust baklykt, opna murveggen seg og ut valt ein stor hest og ein gjeng karar. Vi såg på kvarandre med gjensidig undring og latter – og da var det i grunnen gjort.

Då Vollset køyrte inn i smuget, visste ho ikkje ein gong kor i byen ho var. Det viste seg å vera nær gamle «norske» tufter i sentrumsstrøket kalla The Liberties, området der det vart etablert norrøne busettingar alt på 800-talet. I dag er det like ved bryggeriutsalet Guinness Storehouse, ein av byens største turistattraksjonar.

– For meg var det fascinerande at det levde ein «hestestamme» her, midt i Dublin. Dei lurte nok òg på kven eg var, som berre dumpa inn og «heldt ut» med dei.

Dei dyrkar ideal som kan gjera oss meir sjølvforsynte og frie.

Sherwood i Dublin

Først blir du ignorert, så blir du ledd av, så blir du frykta og motarbeidd – og så vinn du! Slik samanfattar ei av veteranane arbeidet med den islandske kvinnestreiken 24. oktober 1975. Dei fem utviklingstrinna vil vera universelt kjende for alle som har prøvd å demokratisera samfunna sine, og med tanke på kva for endringar aksjonen skapte, er det underleg at det islandske dømet ikkje er endå høgare verdsett.

Kinopremieren på dokumentaren «En dag utan kvinner» er eit godt høve til både å oppdatera seg på nær, nordisk historie og «varma opp» til 8. mars. Det er ein film som skapar entusiasme. Her er blant anna svært vitale bidrag frå pionerane Vigdís Finnbogadóttir (f. 1930), teatersjefen som i 1980 vart verdas første, folkevalde kvinnelege president, og Guðrún Erlendsdóttir (f. 1936), som i 1986 vart første kvinnelege dommar i Islands høgsterett.

heiter på islandsk, er kanskje meir kjend i Storbritannia og USA enn i Noreg. På andre kantar av Atlanteren gjorde aksjonen stort inntrykk og fekk brei mediedekking. Det måtte også ein amerikanar, Pamela Hogan, til for å samla den munnlege historia om kvinnestreiken i ein både humoristisk og instruktiv dokumentar til 50-årsjubileet i 2025. Ho har samla fleire av nøkkelpersonane frå 1975. Og dei får fortelja ganske detaljert om bakgrunn, planlegging og gjennomføring av aksjonen, som lukkast med å visa at landet ville gå i stå utan den overarbeidde og underbetalte innsatsen til kvinnene.

er ein liten nasjon der «alle» kjenner kvarandre på kryss og tvers av øystaten, men det gjer det ikkje til ei mindre bragd at 90 prosent av Islands kvinner – på tvers av familieband og djupe sosiale og politiske skilje – la ned yrkes- og husarbeidet og samla seg til ein dagslang demonstrasjon som fylte Reykjavik. «Mennene kalla dagen for langfredag», humrar ei av dei intervjua i «En dag utan kvinner».

Hogan nyttar både talande stillfoto og tv-opptak frå den nærast euforiske aksjonsdagen då mange kvinner oppdaga seg sjølve og kvarandre som ei politisk kraft og som menneske med ønskje og verdi utover å vera mødrer og koner. Ei av arrangørane fortel at hennar eiga seksbarnsmor innimellom brukte å seia at ho «fantaserte om å bli kasta i fengsel slik at ho kunne få ro til å lesa ei bok». Anekdoten er blant vitnemåla som i filmen blir levandegjort i fantasieggjande animasjon. Dei vittig-polemiske teiknefilmsnuttane er eit godt supplement til arkivmaterialet.

 Raudstrømpene var sentrale pådrivarar for kvinnestreiken og hadde sidan 1970 gjennomført ei rad medievennlege aksjonar som å krossfesta ei utmatta husmordokke på juletreet i Reykjavik og melda ei ku på ein missekonkurranse i Akranes. Men alminnelege husmødrer, så vel som politisk konservative kvinner, kjende seg framandgjorde av dei radikale unge aktivistane.

Det var allmøteavgjerda om å kalla kvinnestreiken ein 

 som skapte kompromisset alle kunne slutta opp om. Filmen speglar mangfaldet av dei deltakande kvinnene blant sauebønder, bankfunksjonærar, butikkekspeditørar og typografar. Spesielt inntrykk gjer dei tre kvinnene om bord i M/S Fjallfoss, som mot kapteinens instruksar og sinnet frå 23 mannlege sjømenn streika til havs og pressa telegrafisten til å senda helsingstelegram til demonstrantane i Reykjavik.

Alle gjorde sitt, men at den islandske fagrørsla var avgjerande for 24. oktober, kjem fram av filmen, og appellen til fagrørslegiganten Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir (1921–1994) er like gripande i dag som då.

Kvinnestreiken

Folkerettsstridig krig er den nye kvardagen, men det gjer det vel ikkje mindre viktig for allmennkringkastaren NRK å halda fast på at folkeretten finst?

hadde «Dagsrevyen» eit bisart innslag med sine korrespondentar i Brussel og London der vinklinga var å mistenkjeleggjera motiva til europeiske statsleiarar når dei står fast på folkeretten.

Saka galdt at Spania og Storbritannia har nekta USA å nytta sine lands militærflyplassar som basar for bombinga av Iran. Journalistane Anders Børringbo og Gry Blekastad Almås kommenterte avgjerdene som om dei var uttrykk for Pedro Sánchez’ og Keir Starmers personlege, pragmatiske posisjonar.

Starmer som både tidlegare menneskerettsjurist og britisk riksadvokat, før ho straks la presentasjonen til sides og byrja å vidareformidla spekulasjonar om 

Starmer hadde utfordra Donald Trump og «det spesielle forholdet» mellom Storbritannia og USA i nett denne saka. Kunne det vera fordi den hardt pressa statsministeren ville fri til venstresida i Labour?

Innslaget viste fram avisforsider, som demonstrerte merksemda Donald Trump har fått – over heile spekteret av den sterkt politiserte, britiske pressa – for sin karakteristikk av Starmer som «ikkje akkurat Winston Churchill». Almås knytte likevel ingen av sine spekulasjonar til dei framviste publikasjonane. Dermed framstod orda som hennar eigne – altså NRK sine – vurderingar, og avissidene som ei legitimering av desse.

tok likevel kaka. Han presenterte Pedro Sánchez’ prinsippfaste motstand mot det folkerettsstridige åtaket på Iran som eitt av mange døme på at Spania i Sánchez’ styringstid har vorte ei «urokråke» i europeisk politikk. Korrespondenten grunngav påstanden med å visa til Spanias kritikk av Israels krig på Gaza og den spanske boikotten av Eurovision, som skuldast at Israel framleis får delta i arrangementet til Den europeiske kringkastingsunionen.

Også i rapporten om Spania vart landets motstand mot Iran-krigen forklart pragmatisk – utan tilvising til kjelder – med innanrikspolitiske forhold, som at Sánchez’ «sosialistparti» regjerer med støtte frå ytre venstre. Sjåarar kunne ikkje dra andre konklusjonar enn at det å basera regjeringsmakt på eit demokratisk grunnlag som er avhengig av venstresideveljarar, gjer statsministrar til upålitelege «urokråker». Men for kven, og for kva?

på at europeiske statsministrar også er maktpolitikarar. Spørsmålet er kvifor er NRKs utanrikskorrespondentar fungerer som kommunikasjonssjefane til Donald Trump og Ursula von der Leyen?

Dette var ikkje løpande rapportering frå London og Madrid, men førebudde innslag i ein uklår journalistisk sjanger som fall mellom definerte kategoriar som faktaformidling, analyse og bakgrunn og der maktservilitet og fordummande infotainment-språk gjekk hand i hand. Vi må tru at ikkje berre sjølve bidraga, men også vinklinga til korrespondentane, var ei redaksjonell bestilling frå Marienlyst.

Prinsipplaus journalistikk

Flørten med «farlege» menn har hatt stødig oppsving i populærkulturen sidan «Fifty shades»-suksessen med å kopla BDSM til romantiske fantasiar. Filmindustrien går aldri glipp av sjansen til å tena pengar på å gjera pirrande subkultur spiseleg for massepublikum.

I kampen om å finna det neste vågale produktet har bransjen kasta seg over Harry Lightons debut «Pillion».

«Pillion» ei usannsynleg blanding av homoseksuell MC-lærfetisjisme og pinleg romantisk komedie. Når filmen fungerer, og jamvel får fram sarkastiske poeng om manndom og status, er det takka vera Lightons smarte manus og nyanserikt samspel mellom to diametralt ulike roller.

opnar seg for «veggpryden» Colin (Harry Melling) når ein utilnærmeleg attraktiv 

 kalla Ray (Alexander Skarsgård) dukkar opp på stampuben og ikkje berre legg merke til, men gjev den fjetra barbershop-songaren eit julekort(!) med invitasjon til eit «stemnemøte» i vinternatta, som om han skulle vore sendt av 

I eit parodisk mørkt smau lèt Colin seg kommandera til å sleika Rays MC-støvlar. Colin er blenda av skapningen, som ser ut som han har stige ned frå Olympen, og som i begge sine augo må ha krav på å oppføra seg som ein uføreseieleg gud. Vantru og nyfiken blir Colin initiert som Rays husslave med barbert hovud og hengelås-lenke om halsen. Spaninga ved risikoen og tanken på å tilfredsstilla ein mann han ikkje kjenner seg verdig, driv Colin vidare – til eit visst punkt.

Guri Kulås

Artikler

Ein poetisk 2019-rapport frå Gaza får ny meining i dag.

Kven vil sleppa til i David Ellisons film- og nyhendeimperium basert på smørjing av Trump og pengar frå Saudi-Arabia?

Sergei Loznitsas iskalde politiske korrupsjonsthriller er ei formfullenda åtvaring frå fortida.

«Det klarer du»

Ein amerikansk filantrop har laga ein velmeint om enn «hollywoodisert» film om flyktningkrisa.

Eit tempeltre står støtt gjennom generasjonar og blir ei kjelde til sjølverkjenning og naturkjærleik.

Ve den som trollar den amerikanske internettkulturen!

Frosne familiar

Lagnaden til ein familie rommar historia om det svinnande Palestina frå 1948 til i dag.

Skandinavar på «sydenferie» kryssar spor med ein flyktning i «Paradise».

Finn feila: Grøderik jord ligg brakk, bønder blir Foodora-bod og fuglar søker mat på fyllinga.

Foreldreaksjonen

Fars fortviling over sonen er lett å forstå, men «Portrett av en forvirret far» gjev inga innsikt i nettradikalisering.

Oscar kan bli ein amerikansk heimesiger for Trump-motstand.

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

Sherwood i Dublin

I 1975 gjekk dei islandske kvinnene frå kjøken, filetfabrikkar og bankskrankar i Kvinneårets kanskje mest effektfulle aksjon.

Held du fast på folkeretten er du ei «urokråke», ifølgje NRK.

BDSM rundt campingbålet? Velkomen til den nye hovudstraumsfilmen.

Kvinne, liv, fridom

Enkel ungdomsfilm med sterkt politisk motiv.

Ukrainske lærarar og elevar treng vår støtte meir enn nokon gong.

Optimaliseringstrenden og konsentrasjonskrisa er to sider av same sak.

Oppgjer med ayatollastyret

Velregissert om oppvekst og endring i utkanten av Kinas «wirtschaftswunder».

Helge Jordal blir 80 år.

Ein ny arkivfilm viser både det som var og det som kjem på Gaza.

Ein poetisk 2019-rapport frå Gaza får ny meining i dag.

Kven vil sleppa til i David Ellisons film- og nyhende­im­pe­rium basert på smørjing av Trump og pengar frå Saudi-Arabia?

Sergei Loznitsas iskalde politiske korrup­sjons­t­hriller er ei form­full­enda åtvaring frå fortida.

«Det klarer du»

Ein amerikansk filantrop har laga ein velmeint om enn «holly­woo­di­sert» film om flykt­ning­krisa.

Eit tempeltre står støtt gjennom gene­ra­sjonar og blir ei kjelde til sjølv­er­kjenning og natur­kjær­leik.

Ve den som trollar den ameri­kanske inter­nett­kul­turen!

Frosne familiar

Lagnaden til ein familie rommar historia om det svinnande Palestina frå 1948 til i dag.

Skandi­navar på «syden­ferie» kryssar spor med ein flyktning i «Paradise».

Finn feila: Grøderik jord ligg brakk, bønder blir Foodora-bod og fuglar søker mat på fyllinga.

Foreldre­ak­sjonen

Fars fortviling over sonen er lett å forstå, men «Portrett av en forvirret far» gjev inga innsikt i nettra­di­ka­li­se­ring.

Oscar kan bli ein amerikansk heimesiger for Trump-motstand.

Medie­mo­gulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

Sherwood i Dublin

I 1975 gjekk dei islandske kvinnene frå kjøken, filet­fab­rikkar og bank­skran­kar i Kvinne­årets kanskje mest effekt­fulle aksjon.

Held du fast på folke­ret­ten er du ei «urokråke», ifølgje NRK.

BDSM rundt camping­bålet? Velkomen til den nye hovud­straums­filmen.

Kvinne, liv, fridom

Enkel ung­doms­film med sterkt politisk motiv.

Ukrainske lærarar og elevar treng vår støtte meir enn nokon gong.

Opti­ma­li­se­rings­trenden og konsentrasjons­krisa er to sider av same sak.

Oppgjer med ayatol­la­styret

Velre­gissert om oppvekst og endring i utkanten av Kinas «wirtschaft­swun­der».

Helge Jordal blir 80 år.

Ein ny arkivfilm viser både det som var og det som kjem på Gaza.

Kven vil sleppa til i David Ellisons film- og nyhendeimperium basert på smørjing av Trump og pengar frå Saudi-Arabia?

Sergei Loznitsas iskalde politiske korrupsjonsthriller er ei formfullenda åtvaring frå fortida.

Ein amerikansk filantrop har laga ein velmeint om enn «hollywoodisert» film om flyktningkrisa.

Eit tempeltre står støtt gjennom generasjonar og blir ei kjelde til sjølverkjenning og naturkjærleik.

Ve den som trollar den amerikanske internettkulturen!

Skandinavar på «sydenferie» kryssar spor med ein flyktning i «Paradise».

Foreldreaksjonen

Fars fortviling over sonen er lett å forstå, men «Portrett av en forvirret far» gjev inga innsikt i nettradikalisering.

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

I 1975 gjekk dei islandske kvinnene frå kjøken, filetfabrikkar og bankskrankar i Kvinneårets kanskje mest effektfulle aksjon.

Held du fast på folkeretten er du ei «urokråke», ifølgje NRK.

BDSM rundt campingbålet? Velkomen til den nye hovudstraumsfilmen.

Enkel ungdomsfilm med sterkt politisk motiv.

Optimaliseringstrenden og konsentrasjonskrisa er to sider av same sak.

Oppgjer med ayatollastyret

Velregissert om oppvekst og endring i utkanten av Kinas «wirtschaftswunder».