Guri Kulås

,
 Maria Høy Hansen

#fff

#000

Sakral musikk fyller kinoen, frå mørkeret på lerretet lettar ein kvit morgondis. Sakte kjem dei skogkledde Vosges-fjella i Aust-Frankrike fram. Dei gamle granene reiser seg som spira på ein katedral, og slepper skodda mot himmelen som bøner.

– For meg har naturen ein spirituell dimensjon, og eg valde å vera svært personleg i opningsscenen, seier Vincent Munier, naturfotografen bak den kinoaktuelle dokumentaren «Sangen fra skogene».

Han var langt frå trygg på at sjåarane ville bli like fascinerte av landskapet som han sjølv.

– Sekvensen varar i fire minutt, og eg tenkte nok at han aldri ville «gå heim» hos eit større publikum, humrar regissøren når Klassekampen møter han i Oslo.

Munier kan godt le. Billettsalet i heimlandet har vist at kinopublikum – anten dei var klar over det eller ikkje – lengta etter ein film som lèt oss senka pulsen, og som opnar opp for at vi kan oppdaga naturen på nytt.

«Marknadsføringa» var sjåarar som snakka oppglødd om filmen til vener og familie, og til slutt hadde 1,4 millionar franskmenn sett «Sangen fra skogene».

Det er formidabelt for ein naturfilm på kino jamvel om regissøren har suksessen «Snøleoparden» (2021) bak seg. Og det er ekstra gledeleg fordi «Sangen fra skogene» korkje fokuserer på like eksotiske dyr eller på spektakulære dronebilete av ørnekamp i lufta eller likande sensasjonsunderhaldning lausriven frå dyras livsvilkår og leveområde.

å følgja dagens dramatiske oppskrift for naturfilm, nyttar Munier kameraet til å observera dyr slik dei fleste av oss kan oppleva dei ute i naturen: forventinga som følgjer med at det knakar i ein kvist eller tutinga til ei ugle vi ikkje ser, spaninga ved å kryssa spora frå andre artar i snøen eller glimtet av eit gevir mellom greiner. Gjennom lydsporet i filmen kjem vi uvanleg nært dyra.

Muniers estetikk – som aktiverer både vårt instinkt og sanseapparat – er uløyseleg knytt til hans natursyn.

I eitt med naturen

Franz Kafka (1883–1924) er blant få forfattarar som har oppnådd at hans litterære hovudverk, «Prosessen», har vorte eit omgrep i daglegtale langt utover den sentraleuropeiske kulturkrinsen han levde og skreiv i. Når filmskaparar har tatt tak i Kafka, har romanen vore prismet. Orson Welles’ gjorde i 1962 boka til ein svart/kvit kaldkrigs-allegori. I stilstudien «Kafka» (1991) gløtta Steven Soderbergh til både Welles og tysk mellomkrigsekspresjonisme då han lét Kafkas biografi og bøker smelta saman.

verkar uttømt. Samstundes ser det tsjekkiske turistbyrået ut til å dyrka klisjeen Kafka – i dag ein nasjonalheilagdom seld som moderne merkevare. Det er i alle fall 

 av det vi kan lesa ut av Agnieszka Hollands nye film, som alt med tittelen «Franz» vil riva mannen laus frå ikonet Kafka.

Problemet med Hollands velspelte og pent fotograferte kostymedrama er at filmen freistar å oppsummera 

om Kafkas liv og etterliv. Og det i ei forteljing som både hoppar att og fram i tid, mellom liv og forfattarskap, mellom ulike forteljarposisjonar og mellom innleving og ironi.

Holland for å røska opp i biografisjangeren, men her blir summen mindre enn delane. «Franz» er ei summarisk samling anekdotar – i hovudsak dei mest kjende poenga i bokbiografiar.

Det Holland oppnår med å leggja «Franz» inn i sin filmografi, er at vi får hennar kjende blikk på totalitarisme, patriarkatet og antisemittisme. Filmen tydeleggjer Kafkas identitet som tyskspråkleg jøde i Praha.

Gapar over for mykje

Dokumentarfilmen om det kontroversielle svartmetallbandet Witch Club Satan, «Hex», vises på Sydney Opera House samtidig som kinopremieren i Oslo 30. oktober. Det melder filmens distributør i en pressemelding.

«En stor anerkjennelse for oss og ganske surrealistisk», er kommentaren fra debuterende regissør Maja Holand. Filmen hennes er alt vist på festivaler verden over.

«Hex» er en ukonvensjonell musikkdokumentar, som ifølge distributøren konfronterer en mannsdominert black metal-scene og utfordrer kjønnsforventninger som helhet. Filmen, som hadde verdenspremiere ved Kosmorama i Trondheim i vår, følger de tre kvinnene Nikoline, Victoria og Johanna, som i 2022 inngikk en treårspakt: De skulle lære seg å spille, danne band og vie seg til et kunstprosjekt der svartmetall, heksehistorie og feminisme møttes.

I Oslo markeres dokumentaren om Witch Club Satan med premiere på Klingenberg kino, fakkeltog med hekser og konsert på Rockefeller. I Sydney er «Hex» valgt ut til Operaens Halloween-program «Hellhouse». GK

Norsk feminist-metall på Sydney-operaen

«Markens grøde»: Nostalgi à la «Der ingen skulle tru at nokon kunne bu»

Knut Hamsuns vitalistiske nydyrkingsepos frå 1917 har 110 år seinare vorte ein ny, norsk spelefilm. Skildringane av Isak og Inger Sellanraas slit kjem på kino i eit Noreg der utmark ikkje lenger blir langt under plogen, men snarare under motorisert fritidsferdsel, og der gardsbruk blir erstatta av hyttebyar. Den teknologiske og sosiale utviklinga som romanen peikar mot, har for lengst passert dei framtidsutsiktene forfattaren skreiv så skeptisk om.

«Markens grøde» seia publikum i dag, utover å vera ei skildring av livet i fortida? Tja, kanskje kunne nokon ha våga å skriva nobelpris-romanen inn i ein postapokalyptisk filmtradisjon? Til dømes ved å la Isak stå opp etter klimakatastrofen lik ein mann som prøver å starta sivilisasjonen på nytt i meir harmoni med naturen enn dagens forbrukarsamfunn?

Ei filmatisering i 2026 kunne i alle fall ha behov for nokre radikale, estetiske val. Ikkje berre for å tala til samtida, men fordi ei tradisjonell, realistisk romanfilmatisering vanskeleg kan bli noko anna enn nostalgisk kitsch. Likevel er det nett det realistiske formatet Hans Petter Moland har vald – og filmen er nostalgisk, men meir av det slaget NRK-sjåarar hygger seg med i «Der ingen skulle tru at nokon kunne bu» enn nostalgisk i ideologisk reaksjonær forstand.

at Moland og medmanusforfattar Gard B. Eidsvold (som også spelar Geisler) har gjort kva dei kunne for å reinska filmen for alt som kan minna om tankegodset til Noregs nest mest kjende nazist. Den utreinskinga har også rive med seg Hamsuns språk og annan litterær kvalitet inkludert alle dei viktige birollene, som i si tid gjorde boka til treffsikker bygdeskildring og folkelesnad.

Moland har late filmhandlinga bli ein forenkla og politisk sensurert bildebokversjon av «Markens grøde», og redusert romanen til kjærleiksforholdet mellom Isak og Inger. Dei to blir spela med medrivande innleving av Herbert Nordrum og Asta Kamma August, men dei psykologisk eindimensjonale figurane dei gestaltar, er jo ikkje Isak og Inger. Dei er eit moderne kjærastpar. Hardast har omskrivinga gått ut over Isak som ikkje lenger er ei menneskeleg urkraft, men ein akterutsegla analfabet – fullstendig utspela av Ingers veksande sosiale ambisjonar og fagbrev. Det hjelper ikkje at Isak svingar seg på kjøkenet som ein far i pappaperm medan Inger sit på straff for barnemord. Når den glimrande kriminalomsorga syr att Ingers hareskar og utstyrer henne med symaskin, tapar Isaks verdiar og eit liv i takt med vekst og årstider for det heimlause framsteget. Det er trist for han personleg, men bra for kona og barna, som riv seg laus frå patriarken.

vidare frå boka, er korleis hardt arbeid fyller livet og skapar velstand og glede. Det blir hogge og bygd, vove og ysta. Det litt sørgjelege er at all denne sjeldan filmportretterte aktiviteten aldri ville ha funne stad der opptaka er gjort. Då tenkjer eg ikkje på at dei har filma på Vestlandet i staden for i Nord-Noreg, men at dei har filma i ekstremt vêrhardt snaufjell og tuvete bjørkekratt, som ingen nybyggar ville ha valt! Når bruket Sellanraa veks fram med den frodige bøen, så kan ikkje den ha grodd opp der Isak og Inger slår seg ned. Filminnspelinga hadde trongt ein landbrukskonsulent.

Og når nokre uhandterlege kampesteinar plutseleg blir til noko som liknar moderne forblendingsmur på huset, glir filmen over i magisk realisme.

manndom er kjente element i Hans Petter Molands filmografi, men Molands skildring av kampen mot elementa, er noko anna enn det Hamsun skildrar når Isak byggjer Sellanraa frå inkje. Dei ulike natursyna ser vi tydeleg her.

Sjølvbergingsideologi står svakt i Noreg, jamvel blant politikarar som snakkar stadig meir om beredskap. I dag må du til USA – modernitetens framande land i Hamsuns univers – for å finna ei potent, politisk bølgje som idealiserer den sjølvberga, sjølveigande og modernitetskritiske busetjaren. Han som reparerer i staden for å kjøpa nytt, som gjerne tar ungane med i arbeid og underviser dei heime nær kyrkjegarden der forfedrane er gravlagde. Visepresident og aspirerande president J.D. Vance er ein av vår tids mest uttalte blod og jord-ideologar med si romantisering av slekters gang og kulturelt statiske samfunn.

Filmen hadde trongt ein landbrukskonsulent

Uren Luren

Ei årsak til at dokumentarfilmen «Naza» gjer slik inntrykk på publikum, er at han (med to markante unntak) er så stillfarande i forma. Samstundes impliserer ukommenterte kvardagsbilde frå Tel Aviv nokre skuldingar som krev eit anna og meir debatterande format.

I filmen som denne veka har førpremiere på kino, har dei israelske dokumentaristane Yuval Abraham og Rachel Szor intervjua 24 landsmenn og -kvinner – ­militære etterretningsagentar ­involverte i massedrapa på palestinarar.

 intervjuobjekta har i hovudsak ført ein 

 framfor datamaskiner på kontor i Israel. På skjermane har dei delt opp Gaza i eit virtuelt rutenett. I dette har dei spora posisjonane til (og kunne avlytta) kvar einaste mobiltelefon på den palestinske landstripa og tilrettelagt for luftåtak mot dei som ein feilbarleg KI har peika ut som Hamas.

«Presisjonsbombinga» er utført med tungt skyts, og aksepten for sivile offer er høg – i snitt 20 per terrorist. Når ein gangar opp tala for mistenkte Hamas-krigarar med aksepterte sivile tap per mann, endar ein opp nær den samla populasjonen på Gaza. I tillegg kjem faktumet at også Hamas-menn har ein heim, og ifølgje vitna i filmen er det i heimen, om natta, det er enklast å drepa dei.

Det israelske militærets kalkulerte «følgjetap» – «Nezek Agavi» forkorta Naza – undergrev påstandane om at tap av snart 74.000 sivile liv er tragiske, men uunngåelege. Anten vitna i filmen forsvarar militærstrategien eller ikkje, stør dei opp under Navi Pillays ­FN-rapport, som konkluderer med at massedrapa på Gaza er folkemord.

fredag vart annonsert som årets mottakar av Nobels fredspris, responderte Israels regjering med å seia at Joseph Goebbels, Hitlers propagandaminister, «applauderer frå Helvete».

Den slags sjokk-retorikk har tapt kraft i løpet av Gazakrigen, til liks med Netanyahus avvising av stemninga frå Den internasjonale straffedomstolen som antisemittisk. Prova på israelske krigsbrotsverk er for mange. Likevel skapar ordbruken «kognitiv støy» som trugar med å gjera folkemord, inkludert ­holocaust, til eit reint retorisk verktøy.

«Naza» er at filmskaparane unngår å heva røysta og styrer klar av kjensleladd ordbruk. «Folkemord» blir ytra i eitt av intervjua. Fokuset er på konkrete strategiar og operative fakta, ikkje analyse eller kategorisering. Dei som snakkar, sit i nattemørkeret på hustak i Tel Aviv. Publikum må berre lytta – og kan gjera opp sine eigne meiningar om vitnemåla.

Kva som elles blir sagt i biletlegginga av vitnerøystene, er ei litt anna sak. Kamera kikkar frå taka og inn i varmt opplyste, israelske heimar og kaldslege militærkontor slik overvakarane observerer Gaza. Men kameraet gjer også andre observasjonar, som blir politisk ladde av samanhengen. Vi ser storbyen stansa eit par minutt til det årlege minnet om offera for holocaust. Vi ser eit glimt av cinemateket i byen, som viser ein retrospektiv av Claude Lanzmann, regissøren av «Shoah» (1985).

I svarte natta

Danskane kan enno nytta uttrykket å «have bukserne på» når dei refererer til den som bestemmer i eit forhold. Munnhellet om det tradisjonelt mannlege plagget fortel mykje om historisk og symbolsk kjønnsmakt.

Den austerrikske filmskaparen Markus Schleinzers «Rose» – i dobbelt forstand eit kostymedrama – skildrar lagnaden til ei kvinne som gjer seg skuldig i eit «buksebrotsverk» i ei tid då det (for ei kvinne å ta på bukser) vart tolka som å setja seg opp mot ein gudsskapt naturleg orden.

til den tyske landsbygda under 30-årskrigen (1618 – 1648) der krigen har desimert folketalet, gjort arbeidsføre menn til mangelvare, og lagt gardar aude. Hit til ein liten landsby kjem tittelrolla (ei prislønt Sandra Hüller) – ein for bygdefolket ukjend, men synleg krigsskadd og krigstrøytt soldat. Med eit testamente i handa gjer «Herr Soldat» krav på å ha arva ein audegard med ettertrakta jord i distriktet.

Skepsisen mot den «snåle» nykomaren blir døyvd av at han kan betala for arbeidskraft og dessutan kan lesa og skriva, men soldaten må prova sitt mannsverd for å bli akta av grannane. Når garden atter blømer, er likevel den fremste – og mest skeptiske – bonden (Godehard Giese) rask til å by soldaten handa til ein av sine fem døtrer, Suzanna (Caro Braun). Det medfølgjande kavet om å «fullbyrda» ektepakta, set for alvor soldatens løyndomar og Roses von om ei framtid i fridom på spel.

snedig samantreff at «Rose» kjem på kino same veke som relanseringa av Ken Russells restaurerte og digitaliserte «The Devils» (sjå hovudmeldinga), som er 

basert på hendingar i Frankrike i 1634. Det historiske bakteppet i begge forteljingar er dei religiøse og politiske krigane som herja Europa i hundreåret etter reformasjonen. Begge filmar munnar også ut i hekseprosessar, «Rose» av det noko meir metaforiske og politisk attkjennelege slaget, men utfallet er like nådelaust som den franske bålfesten. Det ymtar filmen tydeleg om frå første bilde.

liks med sin avlidne, britiske kollega Russell bildekunstambisjonar, men estetisk kunne filmskaparane knapt hatt meir motsette ideal eller filmane vore meir ulike. Der Russells fargekoda valdseksess herjar med den katolske kyrkjas teatralitet, er Schleinzers nøkternt svart/kvite stilistikk eit høveleg uttrykk for ein knugande, protestantisk etikk og konformitet.

Som idehistoriske avtrykk frå si eiga samtid viser dei to allegoriske 1600-talshistoriene skilnadane på epoken rundt 1970 og rundt 2020. Schleinzers drøfting av vår tids tilbakeslag for kvinnefridom og åtaka på kjønns- og familiemangfald er svart humoristisk og smart nok handtert til at vi kan tilgje han for å ha kopiert uttrykket og fabelformatet i Michael Hanekes «Det hvite båndet».

Buksebrotsverk

Terror er «det systematiske og overlagde åtaket – drap på, lemlesting av og trugsmål mot uskuldige sivile – for å oppnå politiske mål».

Slik definerte ein ung Benjamin Netanyahu terror på amerikansk fjernsyn i 1986. Klippet frå allmennkringkastaren PBS har gått viralt i sosiale media under Gaza-krigen, og det dukkar også opp i «NAZA» på eit vis som demonstrerer korleis den politiske retorikken i årets mest debatterte dokumentarfilm fungerer. Meir om det straks.

denne veka er det mogleg for kinopublikum i Oslo og Bergen å sjå førehandspremierar på filmen, som får ordinær kinolansering 23. oktober. Klassekampen såg «NAZA» kort tid før deadline i går, og det følgjande må reknast som ein første reaksjon på ein film som rører ved så mange politiske nøkkelspørsmål i vår tid – dehumanisering, straffridom, KI-krig – at vi kjem til å koma tilbake til han på mange flater i avisa.

fått med seg at «NAZA» handlar om politikken, militærstrategien og teknologien bak det fleire og fleire meiner er Israels folkemord på Gaza. Omgrepet blir også brukt av regissørane i filmen og akseptert som faktum av dei militære kjeldene.

Eit underliggjande spørsmål er kvifor og korleis ein krig for å «avvæpna og utrydda Hamas», etter terroråtaket på Israel 7. oktober 2023, i all hovudsak har resultert i eit massedrap på sivile palestinarar, utsletting av heimar og sivil infrastruktur. Nøkkelomgrepet i svaret på spørsmålet er akronymet som også er tittelen på filmen: NAZA. Det er den hebraiske, militære forkortinga for «Nezek Agavi», som tyder om lag det same som det engelske 

– utilsikta tap eller følgjeskadar av militære åtak. I det israelske forsvaret er NAZA ein eufemisme for aksepterte drap på (palestinske) ikkje-stridande menneske, familiemedlemmer av Hamas-krigarar, inkludert gamle og spedbarn.

«NAZA» er kjølige intervju med eit knippe digitalt anonymiserte israelske etterretningsoffiserar, dataingeniørar og IDF-soldatar, som forklarar seg om (og konsekvent underspelar) si rolle i planlegging og gjennomføring av Gaza-krigen. Filmen er laga i løynd med dei første opptaka frå 2023, og alle er intervjua på nattetid rundt om på hustak i Tel Aviv medan krigen går føre seg for fullt seks mil lenger sør langs den austlege Middelhavskysten.

Bileta er mørke, berre regissør og intervjuar Yuval Abraham er identifiserbar. Intervjua er kalde, konstaterande, men aldri servile. Til å byrja med verkar dei fragmentariske vitnemåla frå «skuggane» litt vilkårlege i all si opplisting av gru, men etter kvart som vi kjem inn i filmen rytme, får vi eit inntrykk av systematikken i handlingane og politikken bak. For mange av Klassekampens lesarar vil opplysingane vera kjente eller stadfesta inntrykk ein har fått gjennom mediedekking og palestinsk borgarjournalistikk frå innsida av dei lukka Gaza. Effekten av filmen er likevel sterkare enn ein ville trudd på førehand. Fleire av dei handteiknar det dei ser av potensielle «mål» på dataskjermane sine. Desse enkle teikningane fortel meir om både teiknarane og krigen, enn vitna til fulle ser ut til å vera klare over.

fortel oss om den lange historia for israelsk totalovervaking av Gaza, og ikkje minst telekommunikasjon i det palestinske områda, heilt sidan 1967 (eit faktum som vekkjer mange oppfølgingsspørsmål om 7. oktober), men heller enn å henta materiale frå mange, liknande kjelder, held filmskaparane i hovudsak fast ved scenene rundt dei nattlege takmøta.

Den psykologiske, etiske og krigsforbrytarske samanhengen blir skapt av det høgmoderne, israelske bysamfunnet rundt dei. Dette samfunnet som går sin vande gang, der vi ser tv-skjermar med nyhende gjennom blokkvindauge, uidentifiserbare mødrer som byssar sine barn, familiar som lagar mat og slappar av – alt dette som etterretningsoffiserane har høyrt (og sett via dronekamera og hacka mobiltelefonar) at palestinske familiar har fylt dagane sine med – heilt til flyåtaket råka dei på offiserens kommando: dei har vorte NAZA – anten den mistenkte Hamas-faren har vore heime eller ikkje, og anten han verkeleg var Hamas eller ikkje.

Berre eit fåtal av vitna gjev uttrykk for anger

«NAZA»: Årets mest debatterte dokumentar

Medan filmbransjen debatterer kva som gjekk gale med Tom Cruises og Alejandro González Iñárritus «Digger», har norsk festivalpublikum sjansen til å fryda seg over Robin Jensens «Time of Plenty». Det underhaldande og innhaldsrike filmessayet bruker knappe 20 minutt og ein brøkdel av budsjettet på å få fram ein klimakrisebodskap og kulturkritikk, som den drygt to timar lange Hollywood-satiren til halvannan milliard kroner slit med å få fram til publikum.

vore på Mirage filmfestival i Oslo, der både «Time of Plenty» og andre av det jubilerande animasjonsstudioet Mikrofilms produksjonar blir viste denne veka, er det freistande å påstå at det er kreativiteten i norske kort- og animasjonsfilmmiljø som gjer Robin Jensen veleigna til å engasjera sjåarane. Den lite sjølvhøgtidlege nordlendingen taklar klimaalvoret med den fandenivaldske haldninga til politisk makt og dei overrumplande forteljarstrategiane og det forrykande tempoet som skal til for å vekkja publikum frå skrollinga.

Dessutan kan «Time of Plenty» skilta med vår eiga megastjerne Renate Reinsve – ein meir subtil karakterskodespelar enn Tom Cruise – som her tilfører filmen stemnings- og tolkingsnyansar gjennom si forteljarrøyst.

i dokumentaren er meir mangfaldig enn det er mogleg å samanfatta, men forteljinga krinsar kring sivilisasjonssamanbrotet på Rapa Nui eller Påskeøya som ho har vorte kalla på norsk. Det er eit vitnemål om Jensens originalitet at han greier å kombinera to svært kjende og ulike film- og historietradisjonar for å gje oss eit nytt perspektiv på lagnaden til denne ein gong så kulturelt avanserte og grøderike stillehavsøya.

Påskeøya, på motset side av kloten frå Noreg, har hatt ein spesiell plass i vår kollektive fantasi. Det skuldast sjølvsagt den heimelege dyrkinga av Thor Heyerdahls eventyrlege ekspedisjonar og ditto etnografiske hypotesar om Polynesia. Etter at denne Noregs svar på Indiana Jones gjekk bort, har Rapa Nui vorte meir kjent som eit (omstridt) historisk døme på vitlaus ressursøyding og sosial undergang. Å laga, frakta og reisa den isolerte øyas ikoniske steinstatuar var ikkje berekraftig. Og monumentmanien «tok av» nesten som vår tids hyttebygging eller reisefoto på Instagram for å herma retorikken i filmen. I dag er steinstatuane ein «destinasjon» for langtflygande turistar med smarttelefon.

samanføying av ekspedisjonsfilmtradisjonen, den maktkritiske dokumentaren i det eksistensielle filmessayet, sender tankane til den nyleg avdøde chilenske regissøren Patricio Guzmán (1941–2026) og hans saumlause samanbinding av minne, politikk og natur i filmar som «Nostalgia for the Light» (2010). Den norske filmskaparen kvir seg heller ikkje for store sprang i tid og rom – om enn i mindre skala bokstavleg tala.

«Time of Plenty» har ein kunstnarisk variasjon og handverksmessig taktilitet, som står til tematikken. Her er animasjon av sjølvbygde modellar, arkivfilm, faktaopplysingar og ekspertintervju med arkeologar, assosiasjonsvekkjande musikk og mykje meir.

drøftar dei ulike syna på Rapa Nui-historia i lys av vår tids klimadebatt: er dømet ei åtvaring om slutten for menneskeætta, eller eit prov på vår evne til tilpassing? Og er det i dag eigentleg ei motseiing? Filmen, som konkurrerer om å bli Oscar-nominert som beste kortdokumentar, blir vist på Mirage i morgon og på Biff i Bergen til veka.

Fruktbart om natur­øyding

Tysdag vart fusjonen mellom Paramount Skydance og Warner Bros. Discovery (WBD) fullført etter eit år med blant anna bodkrig med Netflix og ein skarp tvist om konkurranselover. Søksmåla frå ei rad statar førte i sommar til at oppkjøpsraidets frontmann, David Ellison, truga med å flytta Paramount frå California. No står den 43-årige mediemogulen att som vinnar i eit politisk symboldrama med reelle konsekvensar for arbeidsplassar og kultur- og meiningsmangfald.

 er òg ein maktdemonstrasjon. Skydance var nemleg det einaste medieselskapet Ellison kontrollerte for berre 14 månadar sidan. Hans samling av tv-selskap som HBO, CBS, CNN og dei legendariske Hollywood-studioa Paramount og Warner Brothers, liknar i seg sjølv ein thriller. Amerikanske film- og finansmedia har òg omtalt prosessen med filmmetaforar. I «biroller» som Ellisons støttespelarar finn vi president Trump (ven av far og Oracle-gründer Larry Ellison) og Saudi-Arabias statlege investeringsfond. Blant «antagonistane» er tolv demokratisk styrte delstatar og ei samling kunstnar- og ytringsfridomsorganisasjonar i Block the Merger Coalition. Sistnemnde vil nok seia at røyndomsthrilleren slutta i ein illevarslande scene.

på å få bransjemotstandar over på si side lova Ellison frimodig å produsera minst 30 filmar i året. I forliket mellom delstatane og Paramount sist veke, måtte han forplikta seg på orda. Skydance må dei første fem åra lansera til saman 156 filmar – alle med eksklusiv visning på kino i minst 45 dagar. Dei skal òg produsera meir enn 180 tv-seriar.

Rett nok inneheld Skydances portefølje merkevarer som 

, men dei som kjenner filmøkonomien og det stadig skeivare maktforholdet mellom Hollywood og Silicon Valley, heva på augebruna då produksjonsmålet vart ytra.

Det finst ingen sikkerstikk lenger. Warner Bros. siste storfilm før samanslåinga var den nyleg lanserte og alt undergangsdømde klimasatiren «Digger». Tom Cruises største kinoflopp på nær 20 år ligg han an til å tapa 150 millionar dollar. Det er likevel småpengar i rekneskapen til Skydance.

i denne forteljinga er kjøpssummen for WBD på 110–111 milliardar dollar, alt etter korleis ein verdset handelen. Ellison sit att med 80 milliardar dollar i gjeld etter den langdryge og konfliktfylte bodrunden. Det er tungt å bera og kombinert styreleiar og konserndirektør Ellison – som vil via si tid til strategiar for ei lysande framtid – har alt tilsett ein med-konserndirektør til å kutta kostnader. Mest sannsynleg i form av masseoppseiingar og automatisering. Kjelder Business Insider har snakka med, kallar den tidlegare Mattel-direktøren Ynon Kreiz 

, så fagrørsla må berre bu seg på tøffe forhandlingar. Dei som får bli, må venta hard kamp for å vinna fram med sine idear.

kjem ut av dette, er Skydance ein gigant omverda må rekna med. Det gjeld for konkurrentar som Disney+ og Netflix – HBO Max og Paramount+ blir slått saman – så vel som for journalistar og film- og tv-skaparar – og alle som er opptatt av det frie ord.

Det er Ellisons folk frå Paramount som får redaksjonell kontroll. Frå før har han sett inn den tv-inkompetente anti-woke-kommentatoren Bari Weiss som nyhenderedaktør i CBS News. Det har ført til publikumssvikt og skandalar. Per i dag har nykjøpte CNN (som Donald Trump har kasta ut av Det kvite hus) fått lovnad om å halda fram under sin noverande sjef Mark Thompson.

Kva makt eit nytt, uavhengig redaksjonelt tilsynsråd får over både CNN og CBS News, står att å sjå. Det same gjeld kva rolle Tony Blair skal ha som rådgjevar for Skydances styre.

Invasjon frå Maga?

Clara Lenth-Johannesen

– I utgangspunktet var motivet å få realisert våre eigne filmprosjekt, seier animasjonsregissør Kajsa Næss om starten på Mikrofilm i 1996.

– Ja, vi tenkte ikkje så langt fram i tid, supplerer produsent og medgründer Lise Fearnley.

Klassekampen har bede animasjonsnestorane oppsummera den 30-årige historia til filmselskapet.

30 år er imponerande lenge i ein bransje der det å finansiera ein animert langfilm er endå tøffare enn arbeidet med å koordinera eit internasjonalt team av meiningssterke fagfolk gjennom prosessen fram til ferdig film.

Næss og Fearnley hadde begge gått på animasjonslina ved Høgskulen i Volda. Dei var alt kjende som eit talentfullt radarpar i norsk kortfilm då dei, saman med dokumentaristen Liv Berit Helland, etablerte Mikrofilm for å handtera finansierings- og produksjonsutfordringar.

– Til å byrja med kjendest det litt som å leika kontor. «Mikrofilm, versågod», svarte vi når telefonen ringte, minnest Fearnley.

– Eg hugsar vi var veldig opptatt av å få tak i rett slags kopimaskin, for den kunne vi òg laga animasjon på, legg Næss til.

Trongen til kunstnarisk utforsking og nyskaping har dei halde fast ved, men Mikrofilm er ingen «liksom-leik» som animasjonsstudio og produksjonsselskap. «Startupen» vart raskt selskapet for andre nyutdanna animasjonstalent, og øvst på Mikrofilms lange merittliste i dag står Oscar-statuetten til Torill Koves «Den danske dikteren» frå 2007. Ti år seinare vart Lise Fearnley den første norske filmprodusenten til å bli tatt opp i Oscar-akademiet.

Til å byrja med kjendest det litt som å leika kontor.

Fra startup til Oscar

Med «The Social Reckoning» har Aaron Sorkin fullført dobbeltportrettet av Mark Zuckerberg, som dramatikaren byrja på i sitt Oscar-vinnande manus til «The Social Network» (2010). Det er eit moralsk og politisk nidportrett. Og nett det burde ikkje vera overraskande for dei mange (inkludert underteikna) som lét seg forføra av Sorkins ikoniske tv-serie «Presidenten» (1999–2006) der politikk blir framstilt som det godes gjerning, ei gjerning som kallar på nasjonens mest briljante hjernar. Denne idealismen har seinare måtte tola mange nederlag både i Washington og Silicon Valley.

. Zuckerberg scorar høgt på begge skalaene. Filmane om Facebook-gründeren følgjer han då også frå internathybel til direktørkontor, men heile vegen blir han framstilt som ein antihelt – eit menneske som i Sorkins augo skuslar bort sitt personlege og politiske potensial og slett ikkje på tragisk, heroisk vis.

Den forbitra unge mannens tidlege tek-suksess kjem med ei sexistisk internett-rangering av kvinnelege medstudentar ved Harvard og både småleg og etisk tvilsam bruk av ideane til forretningspartnarar. I del to av portrettet har han utvikla seg til ein fjern og kald, autokratisk regent i eit kommunikasjonsimperium, som i praksis la til rette for storminga av Kongressen. Statskuppforsøket 6. januar 2021 er på fleire vis omdreiingspunktet for handlinga i «The Social Reckoning».

Skildringa av Zuckerberg er også i langt større grad enn i første film eit indirekte portrett, og Jeremy Strongs steinansikt er like velvald til rolla som Jesse Eisenbergs sutrepave i «The Social Network». Forteljinga hoppar fram og tilbake langs eit tidsline frå 2019 til 2021 og vekslar mellom å framstilla det sterkt overvaka arbeidsmiljøet i Facebook og ein veksande, offentleg kritikk av sosiale media.

talar om, kjem frå varslaren Frances Haugen (Mikey Madison). Den unge Facebook-ingeniøren har akkurat den legeringa av kompetanse og idealisme som fyller kriteria til ein Sorkin-helt. Allmennkunnskap, talfakta og innsiktsfull analyse fløymer ut gjennom replikkane hennar på typisk velformulert, komprimert Sorkin-vis til folkeopplysing for sjåarane. Innanfor selskapet er derimot ikkje hennar observasjonar av omseggripande spreiing av hat, falske nyhende og viral politisk radikalisering på plattforma velkomne.

Haugen er difor mogen for å ta rolla som 

for den politiske journalisten Jeff Horwitz (Jeremy Allen White) i The Wall Street Journal. Den ordknappe, kulturelt «eldre» 

-reporteren (som er tillagt ein affinitet for Frank Capra-filmar og gamle musikalar, og som enno noterer med penn på papir) er publikums teknologisk akterutsegla representant i forteljinga: den Haugen kan «tech-splaina» til. «The Social Reckoning» er altså på godt og vondt ein gammaldags varslar/gravejournalist-film og refererer ope til historiske førebilete som «Alle presidentens menn» og lekkinga av pentagonpapira. Diverre legg Sorkins dyrking av fortidas estetikk også ein dempar på hans tydelege politiske kritikk av tek-sjefane og av fråverande politiske lovgjevarar.

journalist-thrillerar like mykje som publikum flest, og Aaron Sorkins researchbaserte manushandverk er som alltid av høg kvalitet. Men dramatikaren er ikkje ein like flamboyant regissør som David Fincher. Dessutan har «The Social Reckoning» mindre menneskeleg drama og meir politisk didaktikk enn «The Social Network». I fleire scener tenkjer ein at filmen både liknar teater og at materialet kanskje ville fungert betre på ein stilisert teaterscene. Det gjeld ikkje minst sekvensane der vi ser Mark Zuckerberg bli drilla av kommunikasjons- og krisehandteringsspesialistar før tek-høyringane i Kongressen.

Sorkins velmeinte og naudsynte forsvar av tradisjonell journalistikk får heller inga hjelp av hans filmretorikk. I 1976 kunne Robert Redford og Dustin Hoffman som The Washington Posts Woodward og Bernstein hasta rundt i redaksjonslokale, snakka i fasttelefonar og møta kjelder i løynd for så å attfortelja til oss kva dei tasta ned på dei mekaniske skrivemaskinane sine. I 2026 er det mindre filmatisk å sjå baksida på ein berbar pc, medan varslar og journalist skrollar i veg i sofaen.

godt, er konkrete døme på effekten av nettradikalisering i samfunnet og dei negative verknadane på både vaksne og barns mentale helse, sosiale liv, yrkes- og skolerøynd. Filmen innleiar lovande med ein høgdestillert konfrontasjon mellom ei full, kvit kvinne og to farga trafikk-konstablar, og kjem seinare med andre poengterte episodar som drypp frå Frances Haugens kvardagsliv.

Filmen Redaktør­foreninga burde ha sett

Alle Marks menn

Eg må vedgå at det første som fell meg inn når eg tenkjer på «Norge rundt», er ein parodi. Sketsjen til NRKs eigen Trond Kirkvaag der han spela hobbysnikkaren som ivrig demonstrerte sin Reodor Felgen-like fuglematar for eit tv-team. Kamera følgde tett på den sinnrike innretninga, som førte brødsmulane på eit band frå kjøkenbenken og rundt om i huset fram til fuglebrettet – utfor vindauget ved brødfjøla!

Den godlyndte harselasen kan knapt kallast ein karikatur, for han vart seinare toppa i det verkelege «Norge rundt»-innslaget om 

. Også det ei mekanisk oppfinning i tre stor nok til å fylla kjøkenbordet. Pistolen «skyt» laussnus opp i nasen på brukaren, og oppfinnaren sjølv demonstrerte maskinen for kamera før han vedgjekk at han 

har «Norge rundt» møtt mange oppfinnarar. Fleire generasjonar reporterar frå NRKs distriktskontor har dokumentert både maskulin og feminin skaparkraft på «avvegar» – sett frå ein økonomisk ståstad. Arbeida til «Tullemor» som har strikka tallause dokkeplagg med tannpirkarar, står ikkje tilbake for intrikate konstruksjonar frå snikkarbua.

«Norge rundt» kan kanskje skuldast for å halda liv i førestillingane om bygdeoriginalen, men frå starten av var ambisjonane noko heilt anna. Det kan ein sjå i NRK-arkivet der alle sesongane er tilgjengelege. Den noko stivedebutsendinga vektla at «distriktenes magasin» skal driva aktuell reportasje – men òg med «glimt i auget». Vignetten viste ikkje artige dyr, barn og folkeliv, slik vi kjenner han no, men bilete av arbeidsliv i fiskeforedling, smelteverk og landbruk. Innslaga var av det opplysande slaget. Her var til dømes ein ingeniør som forsikrar godtfolk i Sirdal om at det gigantiske kraftmagasinet Svartevassdammen – som vi ser flotte opptak frå – er trygt. Morenejorda i kjernen av fyllingsdammen er nemleg av prima kvalitet, og både steinstorleik og friksjonskoeffisient er etter boka. Ein tar seg i å sakna skolefjernsyn.

Ein får i det heile kjensla av at distriktsjournalistane vil visa kva dei dug til når dei slepp instruksar frå Marienlyst. Innslaga er styrte av allmennkringkastingsideal, men med grasrotperspektiv. Her er plenty konfliktsaker, som ordførarprotestar i Vesterålen mot statens lemfeldige stempling av lokalsamfunn som «fråflyttingsbygder» og tillitsvalde som protesterer mot nedlegging av tekstilindustrien i Arna. To bondekoner er svært usamde om det er rett eller gale å setja inn termopanvindauge i gamle trønderlåner.

eit sjangerpotpurri frå politisk debatt til kulturhistorie. Då dei tok opp eplehausten i Hardanger, fekk sjåarane handfast forbrukarjournalistikk: konsulent H. Sønsteby blir kalla inn i studio for å forklara kvifor Klasse A-eple er skamslåtte når ein plukkar dei opp i butikken. Norges Standardiseringsforbundknirkar av teknokrati tidas komikarar ville hatt god moro med, men i NRKs mest monolittiske monopoltid svarte innslaget også på ein irritasjon som truleg vart delt av fruktkjøparar landet over.

Journalistisk er det interessant at både spørsmål og svar gjennomgåande er meir sakleg informative og problemstillingane betre forklarte i 1976 enn i eit gjennomsnittleg Dagsrevy-innslag frå 2026.

oppstått på eit anna tidspunkt enn midt på 1970-talet? Neppe. Det handlar ikkje berre om mediesituasjonen, men om tidsånda. I dei tidlege programma opplever ein at utforminga av norsk modernitet er tema for aktiv demokratisk deltaking, og at reporterane møter gjennomtenkte folk i det ganske land med interesse og alvor.

Arkivet er ikkje berre ei samtidshistorisk gullgruve, men ei påminning om perspektiv som har gått litt tapt i moderne journalistikk, inkludert i lokalpressa. Programmet har gradvis fått eit meir musealt enn aktuelt preg – blanda med vårt tids sveitte personfokus på programleiarane. Kanskje seier det òg noko om eit større sosialt gap mellom journalistar og «folk flest»?

Samlar livsglede

Filmen «Drapet på Benjamin Hermansen» skildrar to livsvegar som kryssar kvarandre på verst mogleg vis. Eit kvart hundreår etter den fatale knivstikkinga er dobbelthistoria om den drepne 15-åringen Benjamin Hermansen (Elikem Leon Akpan) og den 19-årige drapsmannen Joe Erling Jahr (Magnús Blöndal Jóhannsson) også fortvilande aktuelle forteljingar om norske unnlatingssynder. Ein kan ikkje sjå filmen utan å tenkja over vår manglande vilje til å ta rasisme på alvor og vår halvhjarta evne til å bøta på omsorgssvikt. Det har samfunnet betalt dyrt for fram til i dag.

 eitt år har det kome to dramatiseringar av hendingane på Holmlia 26. januar 2001. NRKs dramaserie «Etter Benjamin» i regi av Mikael Diseth vektla samhaldet i lokalmiljøet og effekten drapet hadde på og rundt skolen. Ingvild Søderlinds spelefilm gjer rettssaka mot dei tre nynazistiske gjerningspersonane til eit nav i si forteljing. Det er eit godt utgangspunkt for å byggja vidare på kjende fakta, og setja drapet inn i ei juridisk og politisk ramme, men dette er – nær sagt diverre – ikkje eit klassisk rettssalsdrama. Med unnatak for det sentrale vitnemålet til Marit Hermansen (Laila Goody), er rettssalsscenene blant dei svakare delane av filmen.

ein augna ein målretta struktur med veksling mellom rettsforhandlingar og tilbakeblikk på nøkkelscener i liva til offer og drapsmann, men i praksis nøler filmen i utføringa og fortaper seg i episodar som tilfører mindre enn venta ut frå tidsbruken. Unnataka er kontante, rå valdsscener (inkludert ranet av Joe Erling på T-banen), som frå fleire perspektiv peikar fram mot drapet. Filmskaparane kunne ha laga eit liknande konsentrat av til dømes Benjamins opplevingar med rasisme på Dana Cup – som uansett ikkje er forsøkt realistisk framstilt.

Søderlind er ein god observatør, og kunne ha lita enno meir på publikums intuitive forståing av hovudrollenes talande minespel. Jóhannsson er sterk i den krevjande, fåmælte rolla som Jahr, og debutanten Akpan vinn alles hjarte med sjølvmedviten sjarm.

Vart vi sinte nok?

Umålbar omsorg legg grunnlaget for alt vi 

måla i samfunnet. Det hevdar den svenske filosofen Jonna Bornemark i boka «Det omätbaras renässans. En uppgörelse med pedanternas världsherravälde».

Bornemark, og hennar engasjement for å løfta statusen til praktisk kunnskap (det Aristoteles kalla 

), er også ein viktig premissleverandør i Nils Petter Löfstedts dokumentar, som levandegjer kvifor omsorg ikkje kan styrast etter produktivitetsmåla i vareproduksjon.

haust norske kinoar, og på Oslo-premieren laurdag stiller regissøren i samtale med Barnehageopprøret. Aksjonens svenske motsvar, Förskoleupproret, har vore aktiv i samfunnsdebatten sidan 2013, og i filmen er aksjonisten Anki Jansson blant dei erfarne omsorgsarbeidarane som praktiserer kunnskapen Bornemark snakkar varmt om.

Også «Det umålbare» har vakse fram over tid. Regissøren har i fem år (inkludert pandemien) følgt tilsette ved eit knippe institusjonar. Han har fått innpass i ein barnehage, eit bufellesskap for psykisk utviklingshemma, ei demensavdeling og heimesjukepleia. Her er glimt av kvardagsmagi – rundt Ludo-brettet på sjukeheimen og under sovestunda i barnehagen.

 inngang til og innanfråblikk på tematikken er avgjerande for at filmen skil seg ut blant andre, meir problemfokuserte filmdrøftingar av ressursmangel og rovdrift på tilsette. Regissørens foreldre, Jan og Lotta Löfstedt, har arbeidd høvesvis som ergoterapeut og førskolelærar heile livet. Filmen startar like før dei blir pensjonistar og nærmar seg alderen då dei går frå å gje omsorg til å bli avhengige av andre.

I tillegg til ulike analytiske perspektiv frå Bornemark, Jansson og Nina Björk blant fleire, er familiehistoria ei dobbelt relevant ramme som styrkar observasjonane. Også Nils Petter Löfstedt har jobba i «vården». Han ser ikkje berre omsorgsyrka frå golvplanet, han finn med eit erfarent blikk fram til kvardagslege scener som viser kva dei ulike fagarbeidarane positivt bidreg med – til einskildindivid og til samfunnet – kvar dag, år etter år.

«Av og til er jobben berre å vera til», seier ein av dei intervjua, «det krev empati, ein robot dug ikkje her».

Velferdens gullstandard

To tilsynelatande diametralt motsette halvsøsken, barnehagelæraren Diana (Helene Bjørneby) og performancekunstnaren Lily (Renate Reinsve), møtast for å organisera gravferda for si grenselause mor Vera (Lillian Müller). Dei har ikkje hatt kontakt med mora eller kvarandre på 25 år, og dødsfallet tvinger søstrene til å konfrontera alt dei har rømt frå: barndomen, kvarandre og seg sjølve.

«Gritt»-regissør Itjonje Søymer Guttormsens nye 

 spring ut av den same dødsbu-premissen som ein velkjend familiedramasjanger bygger på. «Butterfly» liknar likevel ikkje noko du har sett i norsk film før, jamvel om miljøet filmforteljinga tar utgangspunkt i, er besøkt av mange nordmenn: nemleg dei gigantiske charterferieanlegga på Gran Canaria.

unge Vera frå Askim for å bu og arbeida som Star Tour-guide for pakketuristar. Blant desse var også dei to mennene, som med ti års mellomrom vart far til Diana og Lily. No må søstrene bryta opp frå sine liv i høvesvis Askim og Hamburg, og – fulle av agg – venda tilbake til det sjellause «alt inkludert»-hotellet der dei vaks opp på sjølvstyr. Her var den komande barnehagelæraren Diana både eit morssubstitutt for Lily og fast aktivitetsleiar i «Bamseklubben» medan den vakre veslesøstera var ein Lolita-figur for skiftande «onklar» som flytta inn og ut av heimen.

«Bagasjen» kvinnene dreg på, ville gjeve kraftig overvekt om det var mogleg å måla han, men Guttormsen nærmar seg det vonde med ein like lett og komisk som forbausande empatisk karikatur av søstrene. Bjørneby og Reinsve er begge knallgode, og bygger nyanserte, substansielle personar av rollene.

meir enn nok å ta tak i om Guttormsen berre ønska å ta eit tradisjonelt, psykologisk eller sosialrealistisk oppgjer med omsorgssvikt, men regissøren har gjort alt for å unngå å laga endå ei deterministisk forteljing om dårlege mødrer og deira skadde barn. Slike reduksjonistiske historier overlèt filmen til tabloidpressa å gassa seg med. Ein løpande sarkasme gjennom «Butterfly» er telefonane Lily får frå VG, som søker stadig nye, pikante detaljar i saka «Naken, norsk kvinne funnet død på Gran Canaria».

Samstundes er mysteriet rundt moras brutale død – skildra i ein fabellik prolog – og jakta på hennar ukjende og forsvunne partnar Cheto (Numan Acar), det som driv handlinga framover gjennom eit anekdotisk villnis av biroller og dessutan verbale og visuelle kommentarar til masseturisme, flyktningkrise og kunstnarflyktningar, urfolkskultur og New Age-religiøsitet.

og møta med (ekte) menneske er eit resultat av Guttormsens årelange research på Gran Canaria. Som journalist kan ein kjenna seg att i ønsket om å vidareformidla alt det spanande ein har grave fram i staden for å samla merksemda om ein stringent hovudtråd i materialet. Det kan fort enda i ein ufokusert og forvirrande bodskap til publikum, men jamvel om nokre innfall i filmen verkar som komiske observasjonar i forbifarten, er kaoset i «Butterfly» i hovudsak skapt med vilje.

Dei mange universa Diana og Lily reiser gjennom på øya er ikkje berre instrumentelle for deira gradvise sjølverkjenning og forsoning. Timeshare-agenten, kunsthandverkarane og handspåleggjarane filmen presenterer oss for, gjev også ulike perspektiv på ei livsforteljing døtrene til Vera trudde dei visste alt om. Mora har etter at døtrene reiste, nyoppfunne seg sjølv som ein slags Gaia-feministisk healer og skulptør. Oppe i fjella har ho etablert ein heilt annan slags retreat enn den ho jobba på då turselskapa enno arrangerte sine «grisefestar» på strendene.

dominerande monokulturen masseturismen har skapt (eit verkeleg dystopisk syn sett frå lufta), finn «Butterfly» fram til eit anna Gran Canaria der menneskeleg mangfald, kreativitet, ordinær galskap og overnaturlege «under» tyt ut frå eldgamle bergholer og forheksa skogar. Guttormsens fordomsfrie tilnærming til alt dette er forlokkande inkluderande, den vesle ironien hennar held filmen frå å bli esoterisk vas.

Det utopiske Granka

Jimmy Kimmel og Texas-politikaren James Talarico har fått internasjonal merksemd etter at talkshowleiaren såg seg nøydd til å publisera eit intervju med den demokratiske senatskandidaten på Youtube. Det er likevel ikkje Kimmel eller Talarico som er kjernen i denne saka, men partipolitiseringa av det amerikanske medietilsynet, som pressa intervjuet frå tv-skjermane.

 har vore ein fast kveldspost hos tv-selskapet ABC sidan 2003. Her har tv-publikum fått møta Hollywood-kjendisar og topp-politikarar med laus snipp i vittige ordvekslingar ved verten. Donald Trump har gjesta showet fleire gongar, også i 2015 og 2016 då han dreiv presidentvalkamp. Innslaga er typiske for sjangerens miks av underhalding, journalistikk og (oftast politisk liberal) satire. For kommersielle media og ambisiøse politikarar er slike show vinn-vinn. Likevel er det uklart om Trump-intervjua kunne vorte gjennomførte om det amerikanske medietilsynet, Federal Communications Commission – FCC, hadde tolka regelverket like ekspansivt som dei gjer under Trump 2.0.

til å skulda FCC for å endra spelereglane for amerikanske talkshow ved å rasla med sanksjonstrugsmål «på grunn av vanlege … gjesteinvitasjonar dei ikkje ser ut til å lika». Det styrker Kimmels sak at FCC grip inn før publisering i staden for å følgja vanleg tilsynspraksis med å kritisera i etterkant eller på grunnlag av skeiv dekking over tid.

skulda FFC for politisk sensur. Det er andre gong i år at demokraten, som har ein sjanse til å vinna eit senatssete frå det republikanske Texas, opplever å bli flytta frå eit tv-talkshow til Youtube etter press frå FCC. Det same skjedde då han i februar gjesta CBS’ «Late Show with Stephen Colbert».

Leiar for FCC, den Trump-innsette Brendan Carr, har svart med å kalla Talaricos skuldingar «ein svindel» meint for å få «klikk og donasjonar». Mannen som fører tilsyn med konsesjonsvilkåra for tv, viser til påbodet om «lik sendetid» for politiske kandidatar og hevdar at Talarico «satsar på at folk ikkje forstår lova, eller at dei agerer som partipolitiske lemen». Meldinga, på X, vart følgd av eit 

Det er ikkje berre Carrs retorikk som skil seg frå den vi høyrer frå Medietilsynets Mari Velsand. I utgangspunktet har USA og Noreg likevel ein del lik medielovgjeving. Heilt frå starten av har begge land regulert partipolitiske bodskap i radio og tv. Propagandakrafta i etermedia var openberr alt då FCC vart oppretta i 1934, og påbodet om å gje lik sendetid til valbare kandidatar på begge sider i politikken gjeld enno.

viktigaste informasjonskjelda for amerikanarar, og det kan vera vanskeleg å forstå kvifor Carrs formaningar om politisk balanse råkar spesifikke talkshow (med fallande publikumstal) i eit land der Fox News er kanalen som 24/7 når flest sjåarar. Men FCC har ikkje noko dei skulle ha sagt om innhaldet på kabel-tv – berre kringkasting. Den teknologisk sneversynte jussen er òg orsaka til at både CBS og ABC kunne publisera Talarico-intervjua sine på Youtube sidan FCC ikkje har innhaldsregulatorisk makt over nettplattformer.

Absurditeten i situasjonen, og dei politiske motiva bak Carrs handlingar, blir tydeleg når ein veit at heller ikkje amerikanarar nyttar tv-antenne lenger, men ser «kringkasting» via kabel, satellitt eller strøymetenester.

ABC, har vist seg ute av stand til å vera prinsipielle i møte med ei rad politiske åtak frå Trump-administrasjonen. Å senda Talarico-intervjuet på Youtube var nok ein freistnad på å tilfredsstilla Kimmels hovudsakleg liberale publikum utan å provosera Trumps FCC, som no vil fingranska tv-konsesjonen til ABC. I praksis driv kringkastingseigaren fleire publikummarar til kvar sine ekkokammer på nettet. Så kva skal tv nyttast til? Vel, FCC opna nettopp opp for at ikkje berre politiske kandidatar, men ei rad andre politiske aktørar får krav på 

politisk reklame i tv. Sendeflatene før mellomvalet vil bli fylte, men kanskje likevel svarte.

Kimmel har grunn til å skulda FCC for å endra spele­reglane for amerikanske talk­show

Førehandssensur

Paul Greengrass kan no føya namnet sitt til lista over dei som har freista å aktualisera Robin Hood utan å ta legenda ut av mellomalderen. Førre filmskapar ut var Michael Sarnoski, som seinast i sommar lanserte sin revisjonistiske «The Death of Robin Hood». Her var tittelpersonen ein aldrande og i beste fall angrande valdsmann av verste skuff, som på ingen måte hadde handla i rettferdas namn på vegner av underklassen.

«The Uprising» bygger også ei ny tolkingsramme rundt legenda slik vi kjenner henne på film, men utan å endevenda bildet til eit anti-heroisk portrett. Men så er også Greengrass’ forteljing ei opphavshistorie, som skodar framover jamvel om handlinga går føre seg drygt 130 år etter Sarnosiks dødsdrama.

Den sentrale personen i «The Uprising» er ein pest-enkjemann (Andrew Garfield), som vi møter bøygd over okseplogen i vonlaust og einsamt slit. Han kallar seg berre «Ploughman» 

som òg er tittelen på eit kjent, engelsk dikt frå tida.

forteljinga til 1381 kan Greengrass la dei actionspekka hendingane falda seg ut etter at den europeiske ur-pandemien – Svartedauden – har desimert folketalet og sett det sosiale preget sitt på England gjennom fleire bølgjer i over 30 år. Spesifikt 1381 er likevel vald fordi det var då engelske bønder reiste seg i eit opprør, som spreidde seg over store delar av landet og leidde til at blant anna til at Tower of London vart rana og rikskanslar Simon Sudbury (Stephen Dillane) og riksskattmeister Robert Hales (Tom Hollander) vart drepne.

 eit referansepunkt for den politiske venstresida sidan 1800-talet, og historia kunne lett aktiverast att på 1980-talet då Margaret Thatcher innførte ein svært upopulær koppskatt. Den utløysande årsaka til Bondeopprøret var nemleg innføringa av endå ein ny skatt for nær alle vaksne innbyggjarar. Pengane trong krona – på denne tida den unge Rikard 2. (Woody Norman i ei rolle der han er illevarslande lik sjakkspelaren Hans Niemann) – til å dekka eit enormt statsunderskot. Pengeproblema skuldast ikkje minst at det gjekk dårleg i den meiningslaust lange og kostbare konflikten med Frankrike, som i dag er kjent som Hundreårskrigen. Ein kollaps i internasjonal handel forverra samstundes den økonomiske situasjonen.

Denne svært forenkla framstillinga – som vert like rudimentært og komprimert formidla i brokkar av filmdialogen – har likevel fleire moment som gjev gjenklang i dag, og som truleg har motivert Paul Greengrass til å henta fram det historiske dømet.

spelarar i dette dramaet mellom interessane til ulike sosiale grupper, men regissøren ser opprøret frå perspektivet til den mest bundne allmugen, som ikkje var frie til å søka lukka i handelsbyane. Når dei i første omgang rettar sinnet mot kongens riksråd og meir generelt mot adel og kyrkje, var det fordi desse «oligarkane» vart sett på som ei korrupt kraft mellom kongen og hans lojale, lokalt sjølvstyrte folk: 

, som dei kallar seg i filmen, medan riksrådsmedlemmene nyttar Hillary Clintons notoriske formulering 

 identifikasjonsobjektet vårt, er ikkje naiv, men han set si lit til den av Gud innsette kongen. Den sivilisatoriske heidersmannen frå heiane fell på prinsippfast vis ned på rett (les: demokratisk) side i alle opphissa massekonfliktar heilt til han etter eit siste svik og ein tvungen utanforskap, vel valden. I det han til sist vert leiar for dei fredlause, har den namnlause også nærast vorte eit opprørspøkjelse, klar til å gå gjennom historia og heimsøka kongens draumar. Det siste: godt tenkt, parodisk gjennomført.

Den politiske åtvaringa i filmen er sjølvforklarande. Analysane til Paul Greengrass er det ofte lett å vera samde i, og den gamle dokumentaristen har nok ikkje slurva meir med historiske fakta og personar enn andre filmskaparar som fuskar i same fag. Samstundes er det ikkje rom til mykje nyanse eller ettertanke i Greengrass sin insisterande 

, som kjem mot oss som eit hurtigtog av ein actionfilm.

Folk mot oligarkar

– Det blir sagt at dei tyske okkupantane bygde ut jernbane og vegar i Nord-Noreg, men det er ikkje sant. Det var sovjetiske krigsfangar og fanga jugoslaviske motstandsfolk som i hovudsak gjorde dette arbeidet, seier komponist Knut Olaf Sunde.

Han har studert slavearbeid i Noreg under andre verdskrig, og i kveld er det urpremiere på hans multimedieverk «Blodveien». Det var namnet lokalbefolkninga i Rognan gav dette halvannan kilometer lange vegstrekket, som i dag ligg ein halvtimes biltur langs E6 sør for Fauske.

Namnet ber også i seg lagnaden som møtte unge jugoslaviske menn nord for Polarsirkelen.

Heile 73 prosent av dei nær 4300 jugoslavane vart drepne eller døydde av ekstreme forhold og mishandling i konsentrasjonsleirar drivne av tyske SS med hjelp av den norske NS-hirden.

– Desse hendingane, som er blant dei verste som har skjedd på norsk jord, er godt tatt vare på lokalt og i lokalhistorie. Men dei manglar ei større, samla framstilling, seier Sunde, som har jakta informasjon vidt og breitt i og utanfor Noreg.

Knut Olaf Sunde arbeider på tvers av kunstarter, og med utgangspunkt i sin komponistbakgrunn har han nærma seg krigshistoria gjennom interessa for stadbunden musikk – 

, som han kallar den musikalske ekvivalenten til bildekunsttradisjonen 

Her er det snakk om musikk som bokstaveleg talt samspelar med spesifikke landskap over tid.

– Dei musikalske ideane vart konkretiserte i «Himdalen» i 2018, fortel Sunde, med referanse til ein 13 timar lang performance i nemnde dal i Aurskog-Høland, der landets einaste deponi for radioaktivt avfall ligg.

Eg ser også på Blodveien som ei åtvaring til vår samtid.

Ny konsertfilm går opp Blodvegen

Ein av USAs mest skarpsynte samtidsforfattarar, Don DeLillo, gav i 1991 ut ei romanforteljing som i dag verkar profetisk om det skulle skje ti år seinare.

«I gamle dager trodde jeg det var mulig for en romanforfatter å forandre en kulturs indre liv», seier den sentrale karakteren i «Mao II» – som sjølv er forfattar, før han slår fast at «nå har bombemakere og skarpskyttere overtatt det reviret. De raider den menneskelige bevisstheten».

Dei som – på bakken eller via tv – opplevde terroråtaket på World Trade Center og Pentagon 11. september 2001, kan kjenna seg att i sitatet. Men «Mao II» drøftar ikkje berre korleis terrorisme og sensasjonsnyhende formar folk sine sinn.

Boka, som låner tittelen sin frå Andy Warhols fargesterke silketrykk av Mao – som igjen var basert på kinesiske propagandaportrett, tematiserer òg eit kulturelt skifte der ord har vorte ubetydelege jamført med bilde. Og dessutan at den sterkare betydninga til bildekulturen inneber ei lausriving frå historia – eller i alle fall frå refleksjon over historia.

DeLillo seier ikkje rett ut det europeiske kunstnarar og tenkjarar som Damien Hirst, Karlheinz Stockhausen og Jean Baudrillard fekk gjennomgå for i 2001, men òg han ymtar til at terroraksjonar kan lesast som ekstrem performancekunst.

 lausrivne frå sin historiske samanheng, er ei erkjenning som peikar mot vår eiga KI-genererte og politiserte 

-samtid. Men også i 2001 vart sanseinntrykka som vart fanga av fotoapparat og tv-kamera på Manhattan 11. september, raskt korrumperte. Blant anna vart dei brukte i kjensleladd retorikk for å legitimera invasjonen av Irak, eit sekulært oljediktatur utan ansvar for islamistgruppa al-Qaidas terror i USA.

Trass i sin gamle gravtale over ordets og forfattarens makt, var nettopp Don DeLillo blant dei som etter 2001 freista å forstå den dagsordensetjande terroren i romanspråk.

«Mannen som faller» frå 2007 skreiv han jamvel som ein tett, litterær dialog med sjokkfotoa som alt var lagra i det kulturelle medvitet. Ikkje minst gjeld det bildet boka deler tittel med, pressefotografen Richard Drews foto av ein kropp som fell frå eit brennande World Trade Center.

Jonathan Safran Foer valde, saman med mange andre grafiske element, å inkludera eit anna av desse fallfotoa i 2005-romanen «Ekstremt høyt og utrolig nært». Forfattaren gav jamvel lesaren sjansen til å «berga» den unge hovudpersonens døde far frå ruinane ved å «flippa» gjennom den baklengs trykte fotomontasjen på dei siste boksidene. Då kunne vi sjå illusjonen av ein kropp som flaug opp langs skyskraparen.

Don DeLillo ymtar til at terror­aksjonar kan lesast som ekstrem performancekunst

Guri Kulås

Artikler

Filmskapar Vincent Muiner vil vekkja oss til handling med vakker natur.

Kafka-film som feilar på eit interessant vis.

Halloween-hekseri

Uren Luren

Nazi-retorikken i debatten om Gaza risikerer å trivialisera folkemord både i fortid og sanntid.

Regissøren av «Rose» har henta eitt og anna frå Michael Haneke til sin solide, historiske fabel om kjønn og makt.

Dokumentaren om Israels folkemord på Gazastripa, er ein sterkare film enn venta – og naudsynt konfronterande.

Fruktbart om naturøyding

David Ellisons Skydance er selskapet som vil styra film- og medieframtida.

Mikrofilm har skapt stor kunst i 30 år. I kveld vert filmselskapet feira under Mirage-festivalen i Oslo.

Journalist-herosimen i «The Social Reckoning» knirkar i filmledda.

Samlar livsglede

25 år etter Benjamin skjer det enno rasistiske drap i Noreg.

Omsorgsyrka er samfunnets kjerne.

Med to sterke rolletolkingar som basis, kan «Butterfly» kasta alskens idéar i filmgryta utan at den eksperimentelle kokekunsten skil seg.

Førehandssensur

Folkekravet om ein ny samfunnskontrakt fislar ut i Paul Greengrass’ opprørsfilm.

– For meg har det vore viktig å spora dei lange linene i brutaliteten, seier komponist og filmskapar Knut Olaf Sunde.

Definisjonen av terrorisme har endra seg, men amerikanske kunstnarar har heile vegen åtvara mot totalitære svar på politisk vald.

Feministikon

«Fjord» er filmen som svarar til det venstrepolitiske oppgjeret med «woke 1.0».

«Widow’s Bay» samanfattar amerikansk skrekkfilm for den skvetne.

«Harila – Nådeløse fjell» viser at kampen om å «kontrollera narrativet» er mest nådelaus.

Slik minnes kulturfolk kongen

Endeleg ein god notidsfilm om andre verdskrig.

I «Kjærast» møter Erik Poppe teksten til Jon Fosse med hemmande ærefrykt.

Har forfattarstjerna stole livet til ein Hollywood-kjendis?

Filmskapar Vincent Muiner vil vekkja oss til handling med vakker natur.

Kafka-film som feilar på eit inter­essant vis.

Halloween-hekseri

Uren Luren

Nazi-retorikken i debatten om Gaza risikerer å trivia­li­sera folkemord både i fortid og sanntid.

Regissøren av «Rose» har henta eitt og anna frå Michael Haneke til sin solide, historiske fabel om kjønn og makt.

Doku­men­taren om Israels folkemord på Gazastripa, er ein sterkare film enn venta – og naudsynt konfron­te­rande.

Fruktbart om natur­øyding

David Ellisons Skydance er selskapet som vil styra film- og medie­fram­tida.

Mikrofilm har skapt stor kunst i 30 år. I kveld vert filmsel­skapet feira under Mirage-festivalen i Oslo.

Journalist-herosimen i «The Social Reckoning» knirkar i filmledda.

Samlar livsglede

25 år etter Benjamin skjer det enno rasistiske drap i Noreg.

Om­sorgs­yrka er samfunnets kjerne.

Med to sterke rolle­tol­kingar som basis, kan «But­ter­fly» kasta alskens idéar i filmgryta utan at den ekspe­ri­men­telle koke­kuns­ten skil seg.

Førehands­sensur

Folke­kra­vet om ein ny samfunns­kon­trakt fislar ut i Paul Greengrass’ opp­rørs­film.

– For meg har det vore viktig å spora dei lange linene i bruta­li­teten, seier komponist og filmskapar Knut Olaf Sunde.

Defi­ni­sjonen av terrorisme har endra seg, men ameri­kanske kunst­narar har heile vegen åtvara mot totalitære svar på politisk vald.

Femi­nis­tikon

«Fjord» er filmen som svarar til det venstre­po­li­tiske oppgjeret med «woke 1.0».

«Widow’s Bay» saman­fattar amerikansk skrekkfilm for den skvetne.

«Harila – Nådeløse fjell» viser at kampen om å «kontrol­lera narra­tivet» er mest nådelaus.

Slik minnes kulturfolk kongen

Endeleg ein god notidsfilm om andre verdskrig.

I «Kjærast» møter Erik Poppe teksten til Jon Fosse med hemmande ærefrykt.

Har forfat­tar­stjerna stole livet til ein Hollywood-kjendis?

Kafka-film som feilar på eit interessant vis.

Nazi-retorikken i debatten om Gaza risikerer å trivialisera folkemord både i fortid og sanntid.

Dokumentaren om Israels folkemord på Gazastripa, er ein sterkare film enn venta – og naudsynt konfronterande.

Fruktbart om naturøyding

David Ellisons Skydance er selskapet som vil styra film- og medieframtida.

Mikrofilm har skapt stor kunst i 30 år. I kveld vert filmselskapet feira under Mirage-festivalen i Oslo.

Omsorgsyrka er samfunnets kjerne.

Med to sterke rolletolkingar som basis, kan «Butterfly» kasta alskens idéar i filmgryta utan at den eksperimentelle kokekunsten skil seg.

Førehandssensur

Folkekravet om ein ny samfunnskontrakt fislar ut i Paul Greengrass’ opprørsfilm.

– For meg har det vore viktig å spora dei lange linene i brutaliteten, seier komponist og filmskapar Knut Olaf Sunde.

Definisjonen av terrorisme har endra seg, men amerikanske kunstnarar har heile vegen åtvara mot totalitære svar på politisk vald.

Feministikon

«Fjord» er filmen som svarar til det venstrepolitiske oppgjeret med «woke 1.0».

«Widow’s Bay» samanfattar amerikansk skrekkfilm for den skvetne.

«Harila – Nådeløse fjell» viser at kampen om å «kontrollera narrativet» er mest nådelaus.

Har forfattarstjerna stole livet til ein Hollywood-kjendis?