Guri Kulås

#fff

#000

Cristian Mungiu avviser at den Cannes-aktuelle filmen hans «Fjord», er ein skarp kritikk av Noreg.

– Det er ikkje ein gong ein direkte kritikk av barnevernet. Eg er ein varm tilhengar av lovforbod mot å straffa både barn og dyr fysisk, slik Noreg har, seier filmskaparen når Klassekampen møter han eit par dagar etter filmpremieren i Cannes.

«Fjord» følgjer ein kristenkonservativ, norsk-rumensk fembarnsfamilie i møte med barnevern, politi og norsk rettsstell etter at barnas lærarar har varsla sin mistanke om vald i heimen med Bibelen i hand.

Filmen har vekt oppsikt ved festivalen, og no sit Mungiu i ein hotellhage i Cannes for å bli pepra med spørsmål frå journalistar av mange nasjonalitetar: kan denne historia verkeleg vera basert på reelle hendingar?

I Noreg vil mange vita at svaret er ja. Blant andre rumenske og polske familiar i Noreg har opplevd at barnevernet har tatt barna ut av heimen fordi foreldra har brukt fysisk «disiplinering» i oppsedinga. Filmforteljinga byggjer på fleire saker, men særleg éi vil klinga kjent for dei som har følgt pressedekkinga av konfliktar som jamvel på eit tidspunkt skapte ei diplomatisk krise.

– Sjølv vart eg kjend med sakene gjennom rumensk presse, der dei fekk svært stor merksemd, fortel Mungiu.

Men dette er altså ikkje ein film om spesifikt norsk-rumenske relasjonar. Desse sakene er brukte som døme på noko langt større.

Mungiu laga ikkje «Fjord» fordi han undra på kva i holaste som skjedde med hans landsmenn oppe i det kalde nord.

Dei norske barnevernssakene seier mykje om tida vi lever i og om tilstanden i verda i dag.

– Ingen sit på heile sanninga

I år har eg våga meg på sykkel i Cannes-trafikken. Det krev konsentrasjon. På veg langs strandpromenaden inn til Festivalpalasset kan eg likevel ikkje unngå å høyra den kjende lyden av ein politisk appell ropt gjennom ein megafon.

Berre brokkar av talestraumen bryt gjennom støyen frå bilar, turistar, petanquebanar og gatekafear, men ordet «fascisme» er attkjenneleg på alle språk jamvel om du berre høyrer det i forbifarten.

 forbanna. Når eg kjem på plass i kinosalen, får eg eit mål på kor sinte dei er og kvifor. Ved Cannes-festivalen er det ein kuriøs tradisjon for å applaudera festivalvignetten og logoane til alle co-produsentane som blir viste på starten av ein kvar film. Når «Canal+» lyser over lerretet denne morgonen, slik namnet til det franske storselskapet ofte gjer, blir det møtt med buing!

, og som franske Mediapart har rapportert om lenge, har også Frankrike fått ein redaksjonelt inngripande, høgrepolitisk mediemogul slik Italia, Storbritannia og USA har fått før dei. Protestane mot milliardæren Vincent Bollorés oppkjøp i film- og tv-bransjen – inkludert Canal Plus – vart sist helg forsøkt stoppa av kanalens toppsjef Maxime Saada, som lova å boikotta dei rundt 600 kunstnarane som hadde signert eit opprop mot Bolloré. Det er slikt som får det til å rykka i opprørsnerven.

skulle få ein annan og snevrare profil enn i dag, kan det få konsekvensar langt utanfor landegrensene.

Den gamle kolonimakta Frankrike er i dag blant dei mest aktive co-produksjonslanda for finansiering film frå Asia, Afrika og Midt-Austen. Fleire av dei Cannes-aktuelle filmane 

, har òg vore avhengige av fransk pengestøtte.

og Cannes-festivalen er i tillegg ei open hamn for filmskaparar på flukt frå undertrykkande regime. Nokre av verdas beste filmfolk frå Iran og Russland har funne både opphald og arbeidsmiljø her. Andrej Zvyagintsev er ein av desse. Etter nær ti års produksjonstørke er han tilbake i hovudkonkurransen i Cannes, her han tidlegare har vore i juryen og blant anna vunne manusprisen for «Leviathan» i 2014 og juryprisen for «Loveless» 2018.

Årets film med den mytologisk illevarslande tittelen «Minotaur» er òg ein opplagt priskandidat. Som i tidlegare handlar det om menneskesinn og maskulinitet, om fedrar og fedreland. Forteljinga er sett til 2022, og «spesialoperasjonen» i Ukraina er det konkrete bakteppet for handlinga.

Krigen skaper krise for familiefaren og småby-entreprenøren Gleb, som opplever at dei tilsette emigrerer eller blir mobiliserte. Samstundes raknar ekteskapet på grunn av konas utruskap, og den pressa patriarkens indre monster blir vekt. Ikkje alle filmar som konkurrerer om Gullpalmen i år, er like interessante eller opne for rike tolkingar.

Det får det til å rykka i opprørs­nerven

Russarane er tilbake

Måndag kveld var rampelyset i Cannes retta kaldt og skarpt mot Noreg og det norske barnevernet då det var verds­premiere på «Fjord» med stjernene Renate Reinsve og Sebastian Stan i hovud­rollene.

Filmen skildrar eit norsk-­rumensk ektepars Kafka-møte med den norske statsmakta etter at to lærarar leverer bekymrings­meldingar til barnevernet om dei. Det skjer etter at eitt av det kristenkonservative parets fem barn kjem på skolen med blåmerke på kroppen. Lærarane mistenkjer vald i heimen. Uroa er ikkje ugrunna, men varselet er òg påverka av at eit anna søsken har omtalt homofili som «synd» i klassen – i tillegg til ­opplysingar om at søskenflokken må lesa i Bibelen og be kvar dag.

grensa går mellom å ta vaksenansvar til «­barnets beste» og maktmisbruk basert på religiøs intoleranse og kulturelle fordommar: «Vi har ingen Dracula her», som votten av ein rektor og nabo (ein perfekt Markus Tønseth) «vitsar» når han helsar dei ­norsktalande rumenarane velkomne. Replikken melder seg sjølvsagt i minnet når Ellen Dorrit Petersens formidable antagonist stig inn i forteljinga som barnevernsleiar og ei personifisering av 

. Seinare dukkar også ein god Christian Rubeck opp i ei svært polemisk skriven rolle som aktor i rettssaka.

å ta barn ut av heimen, men også meir generelt den norske statens inn­griping i barneoppseding og umyndiggjering av foreldre, har overrumpla og sjokkert innvandra nordmenn frå nær og fjern, og resultert i desperate handlingar. Det har versert europeiske onlinekampanjar mot barnevernstilsette, og for eit par år sidan vart det laga ein indisk thriller om det som vart framstilt som marerittet til ein indisk familie i Noreg.

Det er likevel noko heilt anna når tidlegare gullpalmevinnar Cristian Mungiu løftar fram problematikken for verdspressa i Cannes. Regissøren av abortdramaet «4 måneder, 3 uker og 2 dager» (2007) er ei av stjernene i den rumenske naturalistiske filmbølgja, som etter tusenårsskiftet fornya europeisk film og dissekerte heimlandet. Forholdet mellom foreldre, barn og stat er dessutan ein hovudtema i Mungius filmografi, som fram til no i all hovudsak har konsentrert seg om Romania.

«Fjord» er på (litt) liknande vis ein ideologisk kritikk av Noreg, og eit korrektiv av eit idealisert norsk sjølvbilde frå ein som vaks opp under diktaturet til Nicolae Ceaușescu.

lyst til å bruka adjektivet «forfriskande» om ein film som framstiller Noreg som ein totalitær stat i progressiviteten og rasjonalitetens overivrige teneste (og ikkje frå ein libertariansk eller høgrekonservativ ståstad!).

Samstundes har dei populære cruise-og filmdestinasjonane på Vestlandet sjeldan sett meir ufriske ut på eit stort kinolerret. Sjølvaste Edvard Munch kunne ikkje har gjort den norske naturen meir angstframkallande. Ein trong fjord omkransa av høge, rasfarlege fjell i livlause, grå vinterfargar, burde vore nok til at innflyttarane returnerte med same ferje dei kom dit på. Men Lisbet og Mihai Gheorghiu er varma innanfrå av Verdas lys og drivne av den kristne plikta.

Renate Reinsve og Sebastian Stan, som spela så suverent saman i Aaron Schimbergs «A Different Man» (2024), er også gode både saman og kvar for seg i «Fjord» – dei veks inn i roller som for begge er stikk motsette av dei i den amerikanske filmen! Men jamvel om filmen ser historia frå deira perspektiv, tyder ikkje det at filmen stør dei i eitt og alt. Det ville då også vore ulikt Mungiu.

Fjordhelvete

– Sørfond har opna ei ny verd for norske co-produksjonar i Asia, Latin-Amerika, Afrika og Midt-Austen, og styrka vårt samarbeid med andre co-produsentar i Europa.

Det seier produsent Ingrid Lill Høgtun om den unike norske filmstøtta.

Sørfond, finansiert av Utanriksdepartementet, har i 15 år bidrege til at kvalitetsfilmar frå utviklingsland har vorte realiserte og kome på ein internasjonal marknad. Ikkje mindre enn fire filmar ved årets Cannes-festival er laga med støtte frå Sørfond og norske co-produsentar.

– Det som gjer Sørfond spesielt, er at pengane går til hovudprodusenten i landet filmen kjem frå, seier Linda Bolstad Strønen i Duofilm.

Saman med Marie Fuglestein Lægreid og Ingrid Lill Høgtun er ho co-produsent på rwandiske «Beni’mana».

– Støtte frå andre europeiske filmfond er hefta med vilkår om at ein stor del av pengane skal brukast i den nasjonale filmbransjen der fondet høyrer heime.

Som norsk co-produsent har Strønen søkt Sørfond på vegner av «Beni’mana». Familiedramaet blir den første rwandiske filmen i Cannes nokon gong.

– Regissør Marie-Clémentine Dusabejambo har arbeidd i 13 år med å få den underfortalte kvinnehistoria om etterverknaden av folkemordet realisert. Vi i Duofilm elska prosjektet og plukka det opp på Sørfonds årlege pitcheforum under Film fra Sør.

Suksess med samproduksjon

Filmfesten i Cannes er godt inne i si andre veke, og vi som kom litt seint til selskapet, har kanskje alt gått glipp av det som blir årets Gullpalme-vinnar. I alle fall er kritikarar som elles knapt kan einast om kva som gjer ein film til ein film, samde om at Paweł Pawlikowskis «Fatherland» er eit briljant – og ergo heilt utseld – eksemplar av arten.

 fleirtydig tittel. Filmen tar publikum på biltur gjennom Tyskland i 1949. Bak rattet sit Erika Mann – racerbilsjåfør, politisk satirikar og arketypen av ei moderne kvinne. I passasjersetet sit Thomas Mann, nobelprisvinnar i litteratur, ­aristokratisk kulturmann og Erikas far. Både dottera, faren og filmen har mykje på hjarta om familie, historie og fedreland, men Pawlikowski får sagt det på 1 time og 20 minutt! Speletida gjer i seg sjølv festivalfolk positivt innstilte. Skal du få sett meir enn to filmar på ein dag, kan dei ikkje 

 vera pluss minus tre meir eller mindre ufokuserte timar.

Kanskje er «Fatherland» også ein av få filmar som enno kan la fortida klinga i europeisk samtid og likevel samla publikum? Europeiske (kald)krigsdrama frå 1900-talet har med sine stabile bilde av heltar og skurkar vore ein traust og sikker vinnar på kino. I Cannes i 2013 var Pawlikowski med på å utfordra einskapen med «Ida», som ­granska skjulte familierøter, nazisme og polsk historieskriving på eit vis som møtte sterk motstand i Polen.

 har gjeve svært personlege og estetisk særmerkte blikk på europeisk (krigs)historie, er ungararen László Nemes. Han fekk sitt gjennombrot i Cannes med den ekspressive og ikkje heilt ukontroversielle Holocaust-skildringa «Sauls sønn» (2015).

Begge filmskaparane har i fleire filmar imponert og provosert med både fornya perspektiv og estetikk på krigs- og etterkrigstematikken. Interessant nok er begge med i årets Cannes-konkurranse med
mindre konfronterande og ­biografisk baserte bidrag til «sjangeren».

 «Moulin», ei meir konvensjonell filmforteljing frå Frankrike i 1943 og Klaus Barbies torturdrap på motstandshelten Jean Moulin – mannen som skulle samla den franske motstanden mot nazismen. Ein kan lesa filmen som ei åtvaring.

I eit intervju publisert i The Guardian gjekk jødiske Nemes langt i å hevda at han har vorte skydd i filmverda på grunn av ein sterkt veksande antisemittisme i Europa og Hollywood etter Gaza-krigen. Nemes har brukt sterke ord om det han meiner er dobbeltmoralsk aktivisme for palestinarar blant filmfolk. Om «Moulin» gjer det enklare for hans motdebattantar å ha to tankar i hovudet samstundes, står att å sjå.

har alt vunne to viktige Cannes-prisar for to kvar på sitt vis eksepsjonelle, skeive samtidsfilmar: «Girl», som vann debutantprisen i Cannes i 2018 og «Close», som fekk Juryprisen i 2022. I årets konkurransefilm har han også han vendt blikket bakover – til den første verdskrigen. «Coward» blir presentert seinare denne veka, men kanskje kan vi våga å spå at Dhont vil visa ungt liv og ung død i skyttargravene på det viset verda har behov for å sjå akkurat i dag?

Speletida gjer i seg sjølv festivalfolk positivt innstilte

Evige krigar

– Akkurat no er eg sunt nervøs, seier regissør Eivind Landsvik før Cannes-premieren på langfilmdebuten «Lave forventninger».

Det er ikkje første gong han er på den franske filmfestivalen. For tre år sidan konkurrerte nordmannen her med kortfilmen «Tits». Den nær fåmælte, tvitydig stemningsladde ungdomsskildringa frå Sommar-Oslo reiste seinare verda rundt på andre filmfestivalar. Landsvik hadde vist at han kunne fanga tidsånda, og i år er han invitert tilbake til Rivieraen for å presentera sin første langfilm – med Marie Ulven, betre kjent som Girl in Red, i hovudrolla. Etter alle solemerke er «Lave forventinger» eit målretta steg framover i ein stødig karriere, eller?

– Ideen fekk eg då eg for ein del år sidan sat eks eksamensvakt på ein vidaregåande skole i Oslo. Eg var ganske deppa, kjende på at eg sjølv vart eldre, og lurte på kor lenge eg skulle halda fram å jaga etter draumen om å laga spelefilm, fortel Landsvik til Klassekampen.

Landsvik hadde ein kompis som arbeidde ved skolen, og tok vaktjobben for å gjera venen ei teneste.

– Kanskje tenkte han motsett at det var han som gjorde meg ei teneste? Og når eg tenkjer på det no, burde eg ha takka han, seier regissøren.

Den trøyttande vaktjobben i klasseromsscenen er rekonstruert i «Lave forventinger». Her møter vi 29-åringen Maja (Marie Ulven), eit musikktalent som ikkje har takla overgangen frå jenteromsstudioet og sjølvpublisering på nett til industristyrt suksess. Etter turbulente indie-artistår i utlandet har Maja måtte flytta heim til mora Astrid (Tone Mostraum), og slit seg gjennom dagane som deprimert eksamensvakt (med pappvin på vassflaska) på skolen der mora jobbar.

– Filmen er ikkje ein sjølvbiografi, men eg ville skildra det eg opplevde som eit gap mellom mine indre kjensler og korleis eg vart oppfatta av andre. Det er ikkje alltid symmetri mellom suksess, økonomisk tryggleik og mental helse, seier Landsvik.

Det er ikkje alltid symmetri mellom suksess, økonomisk tryggleik og mental helse.

Livet er ikkje Euphoria

Det er 100 år sidan den austerrikske forfattaren Ingeborg Bachmann (1926–1973) vart fødd. Frå ho vart kjend i 1952 til ho døydde tragisk i 1973, produserte Bachmann banebrytande verk som gjer at ho blir rekna blant dei største tyske forfattarane i etterkrigstida. Sidan 2020 har det vorte skapt ny interesse for den språkkritiske forfattaren, som òg tematiserte fascisme og kjønnskamp.

arrangerer cinemateka no filmvisingar og samtalar om Bachmann og den europeiske kunsteliten ho var ein del av på 1950- og 60-talet. Bachmann hadde blant anna eit forhold til poeten Paul Celan (tema for ­dokumentaren «The Dreamed Ones»), og mot slutten av 1950-talet budde ho ei tid saman med den 15 år eldre forfattaren Max Frisch. Det for Bachmann destruktive forholdet med Frisch er omdreiingspunktet i Margarethe von Trottas «Ingeborg Bachmann – reise inn i ørkenen». Dramaet er òg å sjå i fleire strøymetenester.

Spennet mellom å vera ein original intellektuell og ei kvinne av kjøt og blod i ei patriarkalsk verd er samnemnaren for alle dei motseiingsfylde «murbrekkarane» Margarethe von Trotta har laga biografiske filmar om. Von Trotta plasserer ei elegant Bachmann i mørke, tunge teakinteriør for å få fram kontrasten mellom hennar sannings- og fridomssøkande sinn og det rigide, borgarleg samfunnet rundt henne (som sosialisten Frisch blir den tydelegaste representanten for!).

mellom fleire tids- og medvitsplan. Bachmanns «røyndomsflukt» til den egyptiske ørkenen i 1964 blir brukt til å la henne sjå tilbake på og fri seg frå forholdet til Frisch. Den ekspressive naturbruken er ein effektiv kontrast til dei lukka europeiske salongane, men som psykologiske nøkkelscener (og som framstilling av Egypt!) blir det både enkelt og eksotisk.

Den regissørstyrte tolkinga av Bachmann føyer seg inn i rekkja av feministens von Trottas portrett av tre andre tyske tenkjarar: Hildegard von Bingen, Rosa Luxemburg og Hannah Arendt. Det som er likt for filmane, er at dei særmerkte liva og tankane blir skildra i ein ganske traust (og pen) realisme. «Ingeborg Bachmann – reise inn i ørkenen» er likevel verd å sjå mest på grunn av Vicky Krieps’ hovudrolle. Ho spelar den karismatiske Ronald Zehrfeld (i rolla som Max Frisch) fullstendig ut over sidelina.

filmar er det aldri tvil om at kvinnene spelar førstefiolin, jamvel når dei tidvis blir forsøkt dirigerte (og lèt seg dirigera) av mennene i liva sine. Frisch får verkeleg det glatte lag både som ein seksuelt sjalu erobrar av grovt klisjekaliber og ein som utnytta levande modellar i romanane sine. Von Trotta bruker likevel klisjeane godt til å få fram kontrasten i litteratursynet og livsinnstillinga mellom Frisch og Bachmann.

Forfattarfridom

Kunstfilm med publikumsappell. Det var det 

kommersielle omgrepet programsjef Thierry Frémaux brukte til å oppsummera hovudprogrammet ved årets filmfestival i Cannes. Kva det betyr, får vi sjå på kino.

Same kva ein måtte meina om filmvala til Frémaux, er han ein mektig forsvarar av kino i ein stadig tøffare marknad for produksjon og distribusjon av ambisiøs film. Cannes har halde fast ved kravet om fransk kinodistribusjon som eit vilkår for å sleppa filmar inn i konkurransen. Det har kosta dei nokre attraktive Netflix-produksjonar – som så har dukka opp i Venezia på den andre sida av sommaren ­men det har også halde ope rommet for meiningsberande og nyskapande filmkunst på det store lerretet.

Det kan visa seg viktigare enn mange har trudd når Netflix og deira konkurrentar no innskrenkar den kunstnariske handlefridomen, som dei for ti år sidan brukte til å lokka talent til seg frå Hollywood.

er også under urovekkjande økonomisk og politisk press i EU. Det stadfestar eit nytt opprop signert nærare 5000 filmarbeidarar og kunstnarar titulert «Europa treng kino og kino treng Europa». Juliette Binoche, Costa-Gavras, Joachim Trier, Stellan Skarsgård, Vicky Krieps, Agnieszka Holland og Hlynur Palmason er blant dei mange kjende som har signert.

Nokre av dei som har underteikna, som belgiske Lukas Dhont og polske Pawel Pawlikowski, konkurrerer om Gullpalmen i år. Oppropet møter EU-kommisjonens Henna Virkkunen når ho kjem til Cannes på onsdag. Kommisjonen vil nemleg fusjonera støtteprogramma til film, tv, spel, journalistikk og nyhendemedia sitt budsjett for 2028–2034. Det nye programmet AgoraEU har ingen garantiar for filmsektoren, og mange fryktar konsekvensane for uavhengig produksjon, kinodistribusjon og mangfald i Europa. Cannes er rett arena for å få merksemd om saka.

«publikumsappell» ikkje synonymt med Hollywood, jamvel om mange stjerner er ­inviterte til Croisetten. Den einaste store amerikanske produksjonen i hovudkonkurransen er James Grays «Paper Tiger» med ­trekkplaster som Scarlett Johansson og Adam Driver i det som mogleg er ein tragedie om den ­amerikanske draumen. Grays førre film var stjernereisa «Ad Astra» (2019). Der medverka den altfor sjeldan sette Ruth Negga, som sit i hovudjuryen i år saman med Stellan Skarsgård frå fjorårets «Affeksjonsverdi».

Juryen blir leia av koreanske Park Chan-wook, og mange er spente på kva regissøren av finurlege og valdelege satirar som «No Other Choice» vil favorisera i eit program med flest filmar frå kollegaer med eit svært anna temperament.

og Pawel Pawlikowski stiller begge med kostymedrama: Dhont med «Coward» lagt til første verdskrig, og Pawlikowski med eit biografisk drama om Thomas Mann kalla «Fatherland».

Marie Kreutzer, ei av fem kvinnelege filmskaparar i hovudkonkurransen, følgjer opp den svært gode «Corsage» med eit anna, konfronterande feministisk drama kalla «Gentle Monster». Asghar Farhadi, den iranske Ibsen, er tilbake med ein fransk produksjon som på engelsk heiter «Parallel Tales», og den ultimate newyorkaren Ira Sachs («Peter Hujar’s Day») har fått plass i hovudkonkurransen med musikalen «The Man I Love».

Kunst til folket

Ein flott person, ein engasjerande forfattar for lesarane og veldig viktig for forlaget. Slik blir Frid Ingulstad skildra av forlagsdirektør Karin Mundal i Cappelen Damm.

Ingulstad døydde laurdag 9. mai, 90 år gammal,

– Frid Ingulstad framheva aldri seg sjølv, men talte til mange gjennom bøkene sine. Ho hadde evna til å nå ut til eit svært breitt publikum, og fanga inn lesarane i litteraturen sin, seier Mundal.

– Det er trist både for familien og for oss som vart godt kjende med henne gjennom mange år, at ho er borte.

Frid Ingulstad er Noregs mestseljande forfattar. Ho debuterte i 1965 med romanen «Hva livet gir deg, Camilla». Sidan skreiv ho over 260 bøker i mange sjangrar frå barnebøker til sakprosa inkludert «Betzy – fortellingen om en foregangskvinne» (2015) ein roman om kvinnesakspioneren og fabrikkinspektøren Betzy Kjelsberg.

Mundal framhevar Ingulstads mest kjende verk «Sønnavind» på heile 124 band. Serien starta med ein roman til 100-års jubileet for unionsoppløysinga i 2005, men forteljinga om 18-årige Elise, som arbeider i tekstilindustrien ved Akerselva i Oslo, vart så populær at Ingulstad held fram å skriva Elises liv fram til 1970. Då forfattaren sette punktum for Sønnavind-historia med boka «Den siste dansen» (2024), hadde Elise blitt oldemor.

– Ingulstad skreiv eit stykke Oslo-historie gjennom sine skildringar av fabrikklivet og arbeidarsamfunna langs Akerselva. Ho var ein formidabel formidlar også munnleg, og samla svært mange til byvandringar langs Akerselva.

Fantastisk formidlar

Sæle dei audmjuke, dei skal arva jorda. Slik lyd det i Bergpreika. Det er openbert ikkje ord bergklatrarar har festa seg ved.

 for klatring på Mount Everest. Norsk-samiske Kristin Harila er for lengst på plass i Nepal for å posisjonera seg i fjellveggen før den årlege skokken av nykomarar som har betalt gode pengar for å kunne ta ein selfie frå verdas tak.

Den mest kjende – og kritiske – skildringa av 

klatring på Everest er skriven av den amerikanske sakprosaforfattaren Jon Krakauer. Han nådde toppen i lag med profesjonelle guidar 10. mai 1996, men opplevde same dag at åtte andre klatrarar omkom i uvêr på siste etappe. Boka «I tynn luft – tragedien på Everest» frå 1997 var Krakauers vitnemål frå ekspedisjonen og ei journalistisk gransking av ekstremsport som vare – den gongen seld av selskap med namn som Mountain Madness og Adventure Consultants.

det ut ei jubileumsutgåve av boka, og i det interessante føreordet skriv den no 72-årige Krakauer om korleis klatremarknaden har endra seg på desse 30 åra.

Krakauer var sjølvsagt prega av sjølvopplevd skrekk under skrivinga, men kanskje var han likevel litt naiv då han trudde at den velskrivne og spanande røyndomsthrilleren «ville overtyda ­amatørklatrarar om at det var ein dårleg ide å betala store summar for å bli guida opp verdas høgaste fjell». I dag slår han lakonisk fast: «Eg tok feil». «Det dødelege vågespelet eg skreiv om, tiltrekte seg nybyrjarar som gamblarar til ein spelemaskin.»

(!) det 619. mennesket til å kopiera pionerbedrifta til Tenzing Norgay og Edmund Hillary frå mai 1953. Etter at Krakauer publiserte sitt dokumentardrama, har Everest vorte klatra om lag 

. «Minst 90 prosent av desse klatringane vart utført av kundar og tilsette i kommersielle turselskap», skriv Krakauer, som legg til den innlysande slutninga at «å forsera verdas høgaste fjell er ei svært annleis oppleving enn i 1996». Ekstremsport har vorte «ekstremsport».

med 1996 omkom i snitt kvar femte som prøvde seg på Everest. I 2025 døydde akkurat fem klatrarar medan 866 – åttehundreogsekstiseks – nådde toppen, dei fleste truleg i gåsegang.

Krakauer forklarer den minka dødsrisikoen med betre vêrmeldingar, at klatrarane får servert så mange oksygentankar dei «er viljuge til å betala for» – og at «kvar betalande klient er eskortert opp fjellet av minst ein personleg sherpa-guide». Det er dei fastbuande som framleis fasiliterer klatringa, sikrar rutene og fraktar alt utstyr.

kontroll over klatreindustrien (Både Nepal og Kina krev solide avgifter, 15.000 dollar ifølgje Bloomberg, for klatreløyve). Fram til nyleg har likevel utanlandske selskap og klatrarar vist ein seigliva herrementalitet overfor og risikovilje på kostnad av dei nepalske sherpaene, noko Krakauer også dokumenterer.

Ekstremsport har vorte ‘ekstremsport’

I tynn luft

Etter attentatforsøket mot Donald Trump i Washington for knappe to veker sidan, skreiv magasinet The Atlantic at vi har entra «normie-ekstremismens tidsalder». 

 er nedlatande internettslang for konformistar, og i sosiale media var attentatmannen ein sentrumsliberal A4-type på Bluesky med ein 25-dollardonasjon til Kamala Harris’ valkamp som einaste dokumenterbare, politiske aktivitet. Thomas Cole Allen hadde allment aksepterte haldningar – og «han var viljug til å drepa for dei».

For å legitimera at den kaliforniske læraren er del av ein trend blant veltilpassa borgarar som uventa tyr til vald, nemner artikkelen Luigi Mangione: mannen som drap Brad Thompson – direktøren i helseforsikringsselskapet Unitedhealthcare. Men «den høflege naboen» som agerer mot brot på samfunnskontrakten, er ikkje ein ny type gjerningsmann i USAs historie.

 – og ikkje minst publikum si identifisering med valdsmannen og mangel på empati med offeret – har nok vore med på å forma Gus Van Sants mørke komedie «Dead Mans Wire». Filmen er ei karikert nytolking av den 50 år gamle saka om Tony Kiritsis’ kidnapping av lånemeklaren Richard Hall.

Kiritsis meinte at Meridian Mortgage, der Halls far var direktør, med vilje hadde øydelagt ein eigedomshandel for han. Motivet, meinte Kiritsis, var at Meridian spekulerte i å kunne ta over eigedomen når han ikkje var i stand til å betala avdraga på ei lånet. Kiritsis prøvde med kidnappinga å pressa fram ein avtale som sletta gjelda og kompenserte han for tapet. Richard Hall overlevde det tre døgn lange dramaet med ei hagle bunden til nakken.

Samnemnaren for Unitedhealthcare-drapet på open gate i New York 2024 og den svært offentlege Meridian Mortgage-kidnappinga i Indianapolis i 1977, er at valdshandlingane (av mange) vart tolka som den vesle manns siste, desperate forsøk på å stilla eit kynisk og politisk verna system til ansvar for utbytting av klientar, som er avhengige av systemet. «Dead Man’s Wire» stør den tolkinga og omfamnar langt på veg Kiritsis som ein kjent og kjær vigilantefigur i Hollywood-historia.

Bill Skarsgård spelar kidnapparen med keitete sjarm, og ein referanse til «stockholmsyndromet» verkar meir som eit vink til at Skarsgård også har spela ranaren Clark Olafsson enn eit ymt til publikum om ikkje å la seg forføra. Kiritsis blir her ein som berre krev rettferd, som ber om orsak for bannskap og er lei seg for å tyngja Richard Halls familie med kidnappinga. Motsett er far og son Hall (Al Pacino og Dacre Montgomery) framstilte som skamlaust privilegerte og usympatiske.

er ein kronologisk fortalt handlingsfilm driven framover av godt fletta parallelle handlingar og raske sceneskift. Ei rad tidsrette rockehits dempar ikkje berre reallyden i dramatiske scener, men også dei etiske kommentarane i Danny Elfmans disharmoniske 

I røynda fekk ein lokalradiovert ei rolle i kidnappingsforhandlingane mellom Kiritsis og politiet. Når filmen har gjort journalisten til ein fløyelspratande DJ spela med stil av Colman Domingo, kjennest det som om Van Sant har nappa ei side frå eit Tarantino-manus. I det heile gjer regissøren det litt enkelt for seg sjølv med å blåsa opp underhaldningsaspekta ved saka. Til dømes er politiets både famlande og hasardiøse handtering forklart med at Kiritsis var ein god «kjenning av politiet» – men han jobba 

 den beste filmen Gus Van Sant har laga på lenge. Tematikken er – trass alt – aktuell, og filmskaparen har funne tilbake til noko av den leikande montasjeteknikken og blandinga av ulike bildeformat, som var eit varemerke i hans tidlege filmar. I ein sjangerfilm som «Dead Man’s Wire» verkar det enno estetisk friskt og poengtert å miksa fiksjon med autentiske opptak frå 1977.

Dette er den beste filmen Gus Van Sant har laga på lenge

Kvardagsmenn som klikkar

Oslo-publikum kan sjå ein uvanleg kunstnarisk mogen spelefilmdebut og eit høgdepunkt frå filmåret 2025 når Kunstnernes Hus Kino i dag viser Akinola Davies’ dels sjølvbiografiske «My Fathers Shadow». Den britisk-nigerianske filmskaparen har skrive manus saman med broren, musikaren Wale Davies, og dei fekk fortent Bafta-prisen for beste nykomarar i vinter.

går føre seg i Nigeria og skildrar på innlevande, ekspressivt vis to små brørs skilsetjande reise frå den stille landsbyheimen til storbyen Lagos. Ei sparsamt brukt forteljarrøyst signaliserer at det vi ser, er eit sorgmildt tilbakeblikk og referansar til historiske hendingar både før og etter filmens notid, som er 1993, gjer det naturleg å omtala han som ein personleg meditasjon over barndom og fødeland.

 ut same dag som annulleringa av eit viktig presidentval skapte stor sosial uro i landet. Men for Remi på elleve og Akin på åtte (dei verkelege brørne Godwin og Chibuike Egbo) er spaninga knytt til at dei endeleg får vera saman med faren Folarin (finstemt tolka av Ṣope Dìrísù) og oppdaga verda han lever i.

Forsørgjaren har sjeldan tatt seg tid, og råd til å reisa heim frå industrijobben i byen og det døgnlange eventyret dei tre legg ut på, gjev alle nye innsikter. Gutane sitt bilde av ein sterk, ufeilbarleg far samsvarar ikkje heilt med røynda. Til gjengjeld vekkjer samværet barna ei mildare omsorgskjensle i Folarin, som òg gjev sønene innblikk i sin eigen barndom.

ei komprimert oppveksthistorie, og filmens grunnstruktur liknar den i mytiske overgangsritar. «My Fathers Shadow» er likevel tematisk og estetisk rikare enn reint realistiske oppvekstfilmar. Familieforteljinga er uvanleg godt samanvove med den større historia, og reisa til den sydande storbyen blir på begge plan framstillingar av von og vonbrot, strev og endring.

å la kamerablikket og lydsporet bli styrt av barnas perspektiv at Akinola Davies så saumlaust kan få det personlege og det politiske til å bli éi samanhengande historie. Med augo og øyro på stilk tar Remi og Akin inn alt dei vaksne snakkar om rundt dei, og gutane ser meir enn målretta, vaksne omkring seg: Bildet av Lagos er basert på dokumentaropptak, og ein straum av overveldande sanseinntrykk stansar opp ved detaljar – eit blikk som møter kameraet, eit insekt som distraherer. At filmen er laga i 16mm gjev bilda ein stoffleg tekstur som yter like mykje til sanselege minne av eit tropisk klima som til tidsbildet.

Nydelege minnebilde

Dokumentaren «Gaza» av Garry Keane og Andrew McConnell fekk ei entusiastisk mottaking ved Sundance filmfestival på nyåret i 2019. Regissørane er ikkje journalistar og ikkje i første hand politisk interesserte, men opptatt av forteljingar om menneske. Dei kom til Gaza med bakgrunn som filmfotografar. McConnell hadde i tillegg røynsle med musikkvideo. Denne fagkompetansen nyttar dei til å løfta filmen til eit oppmerksamt, lyttande og empativekkjande kollektivportrett av dagleglivet i Deir al Balah midt på Gazastripa.

observerande dokumentar med «flytande», assosiativt redigerte opptak frå byliv og transport, strandliv og fiske. Kameraet plasserer oss i gatemiljø, i taxiar, på surfebrett og i fiskebåtar. I staden for støyande reallyd er bilda (dels i 

) hovudsakleg akkompagnerte av eit velredigert musikkspor og av forteljarrøystene til eit knippe innbyggarar.

Ein fiskar og hans 14-årige son (frå ein uvanleg talrik barneflokk!) har andre perspektiv på tilværet enn ei middelklassekvinne og hennar cellospelande dotter. Samfunnet er samansett, men sams for alle er lengten etter fridom, fred og framtid. Havet gjev ein horisont som kan spegla desse draumane, og er på same tid ei påminning om at palestinarane er nekta utreise både sjøvegen og landvegen.

 regissørane vekt på korleis den klaustrofobiske isolasjonen og øydelagde økonomien (etter krigen i 2008-09), saman med dei stadige israelske drapa på sivile, skapte ein sosial trykkokar. Både arbeid og basisvarer var manko og steinkasting ved grensa til Israel, blir skildra som ein avmektig protest blant unge menn. «I dag, i går og i morgon er den same dagen», seier ambulansearbeidaren som hentar invalidiserte og døde demonstrantar.

Når filmen sju år etter premieren er kinoaktuell her til lands, gjev «Gaza» både ein djupare bakgrunn for den siste krigen, og ei naudsynt menneskeleggjering av palestinarane. Det er ei grim erkjenning at det øydelagde samfunnet vi ser på lerretet no, kan gje ei nostalgisk kjensle.

Vi vil berre leva

Torsdag melde Warner Brothers Discovery (WBD) at «eit overveldande fleirtal» av styremedlemmane hadde røysta ja til eit omstridd oppkjøpstilbod frå David Ellisons Paramount Skydance. Det var som venta etter at den ferske medie­magnaten i vinter klarte å forpurra Netflix’ alt klarerte oppkjøp av Warner Brothers.

Ellison – med økonomisk støtte frå sin far, Oracle-gründer Larry Ellison, og frå Mohammed bin Salmans saudiske «oljefond» – gjekk aggressivt på aksjonærane i WBD med eit lukrativt tilbod på 111 milliardar dollar for heile selskapet (31 dollar per aksje mot Netflix’ bod på 27,75). Men kva blir utfallet av for andre enn dei godt betalte aksjeeigarane? Skepsisen i ogutanfor film- og mediebransjen er stor når det gjeld konsekvensane for arbeidsplassar, kreativt mangfald og ytringsfridom.

kinoane, jubla for utsiktene til at Netflix skulle få tilslaget på Warner Brothers – studioet bak Oscar-vinnarane «Sinners» og «One Battle After Another». Men fusjonen som no etter alle solemerke blir ein realitet, er mykje meir omfattande. På tv-sida vil det nye selskapet husa dei to tradisjonelt liberale, konkurrerande nyhendekanalane CBS og CNN.

For berre ti dagar sidan signerte ei rad Hollywood-kjendisar og hundretals film- og tv-skaparar eit ope protestbrev mot Paramount Skydances oppkjøp av Warner Brothers Discovery. Namna på begge selskap vitnar om tidlegare eigarkonsentrasjon i bransjen, og protestbrevet peikar på at samanslåinga vil redusera dei attverande fem store Hollywood-studioa til marginale fire.

 siste månaden vore på sjarmturné blant filmprodusentar og kinoeigarar, men mange tvilar på hans offensive lovnader om årleg å produsera minst 30 filmar, som alle skal ha kinopremiere og gå på kino i 45 dagar før dei kjem i strøyme­tenester. Strategien går rakt imot marknadsutviklinga etter pandemien.

Historia om storfusjonar i Hollywood fortel at tusentals tilsette i inn- og utland må betala rekninga med jobbane sine. Då Ellisons «vesle» Skydance så seint som i august 2025 slukte store Paramount, vart 2000 (10 prosent) av dei tilsette i Paramount oppsagde. Generelt blir eigarane av gjeldstyngde gigaselskap òg mindre viljuge til å satsa på prosjekt som ikkje straks ser ut som pengar i banken.

årsakene til uro sluttar ikkje der. Som alt anna i Donald Trumps USA har også kampen om WBD vorte politisert. Same kveld som WBD-styret sa ja til fusjon med Paramount Skydance, arrangerte Ellison-familien ein «æresmiddag» («oligarkmiddag», ifølgje kritikarane) for presidenten i Washington.

Med Trump som øvste sjef for regulerande styresmakter har marknadskyniske eigar- og investorar-manøvrar slått over i det som liknar ope korrupsjon. Dei nye mediemogulane i USA ser ut til å vera meir servile overfor Det kvite hus enn David Ellisons «forbilde» Rupert Murdoch, som alltid offensivt har freista å påverka politikken gjennom sine media.

Det var rett før den statlege godkjenninga av fusjonen mellom Skydance og Paramount at CBS først inngjekk eit økonomisk forlik med Trump (som saksøkte dei på grunn av eit ordinært redigert intervju med Kamala Harris), og så sa opp kontrakten med Stephen Colberts «The Late Show»etter at Colbert omtalte forliket som ei «massiv mute» (

). David Ellison har også sett inn Bari «anti-woke» Weiss som redaktør for CBS News.

Statlege investeringsfond i Gulfen er hovudkjelda til å sikra avtalen

Hollywoods nye monopolspelar

Midt i det mørke alvoret gjev ein «vits» nøkkelen til Sergei Loznitsas forteljing om lov og rett i Stalins Sovjet. Det er ein anekdote knytt til Lenins gamle medkonspiratør frå eksilåra og seinare regjeringsmedlem Karl Radek. I det handlinga i filmen tar til i 1937, har Radek saman med ei rad andre bolsjevikveteranar nettopp vore stilt for retten og dømd i skinnprosessen kalla dei andre Moskvaprosessane.

Korleis svarte Radek då han vart spurt: Kva gjorde du før revolusjonen? Eg sat fengsla og venta på revolusjonen. Kva gjorde du etter revolusjonen? Eg venta på å bli fengsla.

Den språklege symmetrien er betre på russisk, og i tillegg til å vera eit godt døme på sovjetisk galgenhumor, illustrerer vitsen den stramt stiliserte og politisk poengterte estetikken i «To anklagere». Den nitid konstruerte thrilleren kan lesast både som historisk tragedie og kolsvart, notidsaktuell satire.

ferske statsadvokaten Kornjev (Aleksandr Kuznetsov) på ei lagnadstung tur-returreise frå Brjansk til Moskva. Den unge juristen har partiboka i orden, og styrt av ei pliktkjensle sterkare enn fryktinstinktet oppsøker jyplingen kontoret til sjølvaste riksadvokaten Andrej Vysjinskij (Anatolij Belyj) for å rapportera om øydeleggjande, lokal korrupsjon i Brjansk.

Eit klageskriv har sloppe ut frå fengselets strengt overvaka «spesialblokk» og nådd statsadvokaten, og etter eit overtydande møte med klageskrivaren, fangen Stepniak (Aleksandr Filippenko), meiner Kornjev han har meir enn nok grunnlag for å krevja gransking av om NKVD (forløparen til KGB) nyttar rettsapparatet til eiga vinning og får gode bolsjevikar fengsla for falske brotsverk dei har tilstått under trugsmål og tortur.

I dag ville vi kalla Kornjev ein varslar, og utan å trivialisera lidingane til politiske fangar er om ikkje brutaliteten så i alle fall maktlogikken filmen brettar ut overførbar til både små og store problem langt utanfor historiske diktatur.

og fast på «kommunistisk rettferd» – eit papiromgrep filmen bokstavleg tala har tilinkjesgjord i ein fengselsomn alt før Kornjev blir introdusert. Filmforteljinga, dei fleste andre rollene og vi sjåarar veit meir enn Kornjev om samfunnet er sett til å oppretthalda og vilkåra for arbeidet hans.

Fengselet i Brjansk og riksadvokatens kontor i Moskva er undersida og oversida i eitt, sentralstyrt terrorsamfunn, og filmen framstiller dei to institusjonane som perfekte speglingar av kvarandre. Det elegante hovudstadsbygget – yrande av pent kledde, sivile tenestemenn og -kvinner, som med dokumentmapper under armane hastar inn og ut av umerkte, lukka dører – er til forveksling likt det nedslitne provinsfengselet der mistruiske, uniformerte vakter fyller korridorane mellom bolta og låste celler. Utanfor Vysjinskijs kontor er det lågare tenestemenn med hatten i handa som fyller venterommet, utanfor fengselet er det dei hutrande konene til fangane som audmjukande ventar i kø.

byråkrati og etterretningsinfiltrert makthierarki overlevde arbeidar- og bonderevolusjonen i Russland (slik Radek-vitsen påpeiker), og like enkelt som retorisk genialt bruker regissør Sergei Loznitsa dei lange trappene i fengselet og justisministeriet til å skildra den gjennomgripande strukturen og styringsmetodane i autokratiet.

Stalins Sovjet i bleikt brunt

 «LIS»: Norges fyste sjukehus­drama er meir heimleg enn såpete

Sjukehusdrama er ein sjanger som har følgt tv-mediet sidan starten. Det er smått utruleg at NRKs «LIS», med handlinga lagt til Sykehuset Innlandet på Lillehammer, er ei nyskaping i norsk serieflora. Når vi først får ein norsk variant av eit så kjent og kjært tv-format, er det difor gledeleg at «LIS» er vellukka både som engasjerande drama og attkjenneleg skildring av arbeidslivet i helsesektoren.

offentleg regionsjukehus gjev serien eit heimleg og meir kvardagsleg utgangspunkt enn glamorøse, «såpete» og medisinsk spektakulære, amerikanske mastodontar som «Grey’s Anatomy», «Dr. House» og «The Pitt».

«LIS» byggjer på sjangerens grunnelement, som alt var på plass i det britiske pionerdramaet «Emergency Ward 10» (1957–67): kombinasjonen av medisinske og relasjonelle utfordringar, «bak kulissene»-skildring av rutinar og behandlingsmetodar og konsekvensane av vala til feilbarlege menneske.

, det som tidlegare vart kalla turnuskandidat. Hovudrollene – med den usikre, men også eigenrådige Petra (Elpida Stojcevska) i spissen – er altså eit knippe medisinstudentar i si første turnusstilling. Valet av hovudroller er nok motivert av ønsket om å nå yngre sjåarar, men ved å fokusera på dei nyutdanna krympar også serien avstanden mellom dei profesjonelle og publikum: det øydelegg ikkje for realismen at dei unge legane må få forklart ting sjåarane også lurer på. Vi kjem også nærare det tyngande ansvaret og dei daglege dilemmaa legar står i når dei alltid travle veteranane støtt seier til ferskingane «det klarer du» – anten dei må ta den vanskelege samtalen med pårørande til terminalpasientar, dei må senda heim pleietrengande som ikkje har pårørande eller heimesjukepleie til å hjelpa seg, eller dei må vakta si faglege og moralske ryggmergskjensle mot eit konstant «produksjonspress».

Det er fortenestfullt at serien erkjenner at noko så trivielt som ein broten lårhals eller eit fall i fylla, er dramatisk for dei det gjeld. Og er du gamal og svekt, er lungebetennelse fort eit spørsmål om mellom liv og død. Alt i episode éin, der vi følgjer Petra på hennar første nattevakt, gjer ho ei samvitsbasert feilvurdering som førfølgjer henne gjennom halvåret serien dekkjer.

 medisinske ekspertar som konsulentar på kvar einskild episode. Serien nyttar seg av den kjende strukturen med å la episodane opna med 

, som sarkastiske kritikarar har kalla det. For ein lekperson ser ekspertrettleiinga ut til å ha vore vellukka. Det er i alle fall oppsiktsvekkjande lett å tru på Anders Baasmo og Andreas Stoltenberg Granerud som erfarne kirurgar og Thomas Gullestad som anestesilege. Det er heller ikkje brukt meir fagsjargong enn det som er naudsynt for realismen.

 realiserer manus så organisk som vi kunne venta. Scenene frå vaktrom, korridorar, pleieavdelingar og akuttmottak blir aldri statiske eller repetitive. Utan å ty til 

mange klisjear vekslar manuset til Karianne Lund elegant mellom dei ulike pasienttilfella og korleis desse påverkar konfliktar, venskap og romansar mellom dei tilsette.

Serien er ei dramaturgisk dyktig tilverking av research, og fram mot ein dramatisk slutt forsterkar «LIS» gradvis inntrykket av det imponerande lagarbeidet, som får eit sjukehus til å fungera. Det er ikkje amerikansk superlege-heroisme, men eit nitid oppbygd system, og serien eksponerer korleis systemet er truga av ressursmangelen og styringsproblema vi kjenner frå offentlege verksemder. «Nå skal det bli greitt å forholde seg til folk i narkose», som ein av dei overarbeidde kirurgane forløysande seier etter ein krangel.

«LIS» går ikkje djupt i rollenes liv, men dei har attkjennelege kvardagar (gamle foreldre på sjukeheim, barnehagebarn med utfordringar, samlivsbrot og så vidare) som gjer det enkelt å førestilla seg rollegalleriet som heile menneske. Den effektive avdelingssjukepleiaren Anne Kathrine (Cathrine Frost) er ein av mange, velspelte bifigurarar som gjer «LIS» til ein rik serie.

Det er oppsiktsvekkjande lett å tru på Thomas Gullestad som anestesilege

«Det klarer du»

Filmprodusent Brandt Andersens regidebut fekk Amnesty Internationals filmpris ved Berlinalen i 2024 og har sidan vunne publikumsprisar ved fleire andre, internasjonale festivalar.

Det er langt på veg ei stadfesting av at flyktningdramaet «I Was a Stranger» fungerer slik det er tenkt.

Rammehistoria om ein syrisk barnelege som må flykta frå borgarkrigen i heimlandet i 2015, for så å dukka opp i USA åtte år seinare, lenkar ledd for ledd saman lagnadane til ei rad menneske langs flyktningruta frå Aleppo til Chicago.

Delkapitla, med undertitlar som «Legen», «Soldaten», «Smuglaren», «Poeten» og «Kapteinen», teiknar lettforståelege skisser av attkjennelege medmenneske i desperate livssituasjonar, som – i alle fall der og då – vekkjer medkjensle og engasjement.

den humanitære bodskapen som er viktigast, blir understreka i ein appell til publikum frå filmskaparen personleg – formidla over rulleteksten. Vel nok. Faktisk meir enn vel nok i ei maktkynisk samtid der mange krigsmotstandarar er lamma av apati.

Så kvifor bryggjar eg på eit «men» her? I første omgang på grunn av filmens forslitne flettverksform, som trugar med å gjera røynda til endå ein fiksjon blant mange liknande som vi har etterlate i kinosalen dei siste 30 åra.

Den litterære flettverksstrukturen (favorisert av Robert Altman og popularisert gjennom hans filmatisering av Raymond Carvers «Short Cuts», 1993) er i og for seg veleigna til å gjera filmforteljingar meir perspektivrike enn det som er vanleg i underhaldningsfilm med tydelege heltar og skurkar. Brandt Andersen ser også først ut til å ville utnytta det fleirstemmige potensialet i forma.

Aleppo under regjeringsoffensiven mot opprørshæren hausten 2015. Sjukehuslegen Amira (Yasmine Al Massri, sist sett i «Palestine 36») risikerer livet for å behandla alle som treng hjelp uavhengig av uniforma dei ber. Parallelt med den sjølvdestruktive militariseringa av helsevesenet ser vi sekterismen splitta familiar. Ein eldre far arbeider for «Dei kvite hjelmane» medan sonen Mustafa (Yahya Mahayni, kjent frå «The Man Who Sold His Skin») er lojal soldat i regjeringsstyrkane.

Lojaliteten til Assad-regimet er likevel avgrensa av humaniteten Mustafa deler med far sin. Snart er Mustafa, Yasmine og tenåringsdottera hennar på flukt saman. Og alt her, i det vi kjem inn i kapittelet om menneskesmuglaren Marwan i Izmir (ei uvanleg dempa rolle av Omar Sy), får filmen ei stadig meir eintydig, moralsk røyst og konvensjonell handling.

Kvifor bryggjar eg på eit ‘men’ her?

Flyktningen er ingen framand

Den ungarske filmskaparen Ildikó Enyedi lagar nokre av vår tids mest originale og sympatiske filmforteljingar. Det blir stadfest i hennar nyaste produksjon «Silent Friend» (

), som blir vist på cinemateka denne månaden. Sjeldan har ein sett ein film som på vakrare vis skapar ein «økologisk» og estetisk heilskap av natur, fordomsfri vitskap og kunstnarleg skaparkraft.

, Gullbjørn-vinnaren «Om kropp og sjel» (2017), var ei underfundig kjærleikshistorie på eit slakteri. Her skapte regissøren ein ur-mystikk rundt erotikken mellom to alminnelege arbeidsfolk og det brutale yrket deira med å la elskarane først møtast i draumane sine – og då som to staselege hjortar i skogen.

I «Silent Friend» er vi i vitskapens verd ved eit tradisjonsrikt, tysk universitet med ein enorm botanisk hage. Her er det ikkje draumar, men historiske parallellar henta frå 1908, 1972 og 2020, som skapar band mellom tre isolerte, men empatiske og nyfikne menneske.

tid fokuserer på ein gjesteprofessor frå Hongkong, som blir koronaisolert på internatet ved hagen. Pandemihistoria er ingen gimmick slik som i mange andre filmar, men godt brukt i karakterteikning og filmforteljing. Professor Wong er nevrolog og skulle ha førelese om si banebrytande forsking på spedbarns medvit. Når studentane må forlata campus, lèt Wong seg inspirera av ein botanikar (med idear frå økologen Monika Gagliano) som studerer plantars «medvit» og vender si interesse mot eit gigantisk tempeltre (Ginko bilboa – verdas eldste tre).

brua tilbake til tidlegare nytenkjande «einstøingar» ved universitetet. I 1908 ser vi den intelligente Greta (Luna Wedler) trassa kjønnsgrenser og eit utspekulert professorpanel av eldre menn, som prøver å vippa den uvelkomne studenten av pinnen med ein sexistisk eksaminasjon i Carl von Linnés «seksualsystem». Først når Greta blir kjend med ein fotograf, finn ho eit medium ho kan utforska natur og kropp med, fri frå patriarkalske fordommar, restriksjonar og eigedomsbegjær.

To dryge mannsaldrar seinare blir den unge bondestudenten og germanisten Hanno (Enzo Brumm) «gartnar» for den meir tidsrett 70-talsopprørske botanikkstudenten Gundula (Marlene Burow). Den komande bonden vil helst nytta friåra på universitetet til Goethe, men Gunduals forsøk på å «kommunisera» med ein Geranium gjev Hanno eit nytt, ikkje-instrumentelt syn på naturen.

mellom tidsepokane, flott skildra i høvesvis 35mm svart/kvitt, 16mm fargefilm og i digitalformat. Forteljingane er på same tid sjølvstendige og tematisk forbundne på mange nivå – slik menneska og vekstane i filmen er forbundne i ulike emosjonelle, intellektuelle og konkrete rotverk.

Alle rollene er godt skrivne og sterkt tolka. Særleg viktig er likevel Tony Leung Chiu-wai sin nydeleg underspelte professor Wong, ei rolle som kroppsleggjer essensen i humanisme. Jamvel om vi ikkje får vita mykje om Wongs forsking, legg ideane hans (som er inspirerte av den verkelege psykologen Alison Gopnik) premissen for filmens holistiske menneske- og natursyn. Alt tidleg når du ser fargesprakande bilde av hjernebølgjene til ein baby som kikkar på eit kosedyr, veit du at dette blir ein film du ønskjer ikkje skal ta slutt. Det er som å forelska seg og få att trua på mennesket igjen.

Ildikó Enyedi viser at vi responderer betre på stimuli som vekkjer positiv lengsel og samkjensle i oss enn straff og kontroll. Filmen opnar med eit ginkofrø som spirar og endar med det moderlege treet i full haustprakt. Vakkert.

Det er som å forelska seg og få att trua på mennesket igjen

Å tala med tre

Kritikken mot Kristoffer Borgli, og stemningsskiftet i USA rundt hans lenge forventa film «The Drama», er som henta frå eit av Borglis eigne manus. Uavhengig av substansen i dei sprikande ankepunkta liknar kritikken litt på ein dritpakke. Skal du sjå filmen, bør du lesa dette seinare.

tar eit bryllaup ei katastrofal vending når den komande brura avslører «det verste ho nokon gong har gjort»: som 15-åring 

 ho å kopiera eit notorisk massevaldsproblem i USA. Det gjev brudgommen eit samanbrot.

Nokre er sinte på filmen fordi det som marknadsført som ein romantisk komedie med Zendaya og Robert Pattinson, ikkje er det, men snarare ein kødden kulturkritikk frå ein utanforståande filmskapar, som nonsjalant lét ei svart kvinne fantasera om vald som typisk blir utført av kvite menn. Det har òg, forståeleg, provosert mange.

I tillegg braut Borgli eit amerikansk tabu tilbake i 2012 då han (som 27-åring) skreiv eit essay i Dagens Næringsliv om sitt forhold til ei 17-årig jente. Teksten har «dukka opp» omsett og trykt i USA til premieren på «The Drama». Kritikarane meiner teksten er relevant for filmen si framstilling av brudgommens fantasiar om brura som 15-åring.

kometkarriere i USA etter «Syk Pike» (2022). I den såg vi ei iskald Kristine Kujath Thorp spela ut (sosiale media-) fenomenet 

 i all sin gru. I sjalusi over kjærastens kunstnarsuksess, forgiftar hovudpersonen seg for å få merksemd som «offentleg kjent sjuk».

At Borgli på kort tid har fått pengar og stjerner til å realisera eigne manus i «Dream Scenario» (2023) og «The Drama», skuldast ikkje berre at han er eit vittig filmtalent, men at han har forstått Marshall McLuhans spissformulering 

forma til mediet påverkar samfunnet i sterkare grad enn innhaldet det formidlar, og tesen er endå meir relevant i onlinealderen enn i tv-alderen: teknologien endrar våre veremåtar, sosiale relasjonar og forståing av røynda.

Medieteknologien tilslører grensene mellom røynd og fiksjon, personlege historier og marknadsføring, politikk og propaganda, og Kristoffer Borgli har søkt gjennom dei grumsete grenseområda i musikkvideoar og eksperimentelle kortfilmar, og prøver no å halda på perspektivet i kommersielle spelefilmar. Ein ting kritikken mot «The Drama» ignorerer, er at det nettopp er 

 rundt reell vald filmen tar opp via bruras forvirra, 15-årige alter ego.

«Drib» (2017) bygde han ein intrikat fiksjon rundt onlinekomikar og kunstnar Amir Asgharnejad og hans involvering i lanseringa av ein amerikansk energidrikk. Harselasen med viral merkevarebygging var 

Guri Kulås

Artikler

Filmskaparen Cristian Mungiu er ikkje ute etter Noreg eller barnevernet. Det er kulturkrigen han vil ha ein slutt på.

Uhyre i politikken og uhyre på lerretet.

Det norske barnevernet er karikert, men Cristian Mungius skildring av ein eigenmektig formyndarstat vil finna gjenklang blant offera for Nav-skandalen.

Suksess med samproduksjon

Endeleg ein Mann som er ei kvinne.

Eivind Landsviks debutfilm er eit usensasjonalistisk svar på sensasjonelle skildringar av ung ambisjon og depresjon.

Vicky Krieps imponerer når Cinemateket feirar Ingeborg Bachmanns 100-årsjubileum.

Kunst til folket

Forfattar Frid Ingulstad (90) er død. – Ho skreiv eit stort stykke Oslo-historie, sier forleggar Karin Mundal.

Når alle vil til topps. Kva Everest kan fortelja om samfunnet under fjella.

Dramatisering av ei kidnapping frå 1977 prøver å kasta lys over desperat vald i dag.

Nydelege minnebilde

Ein poetisk 2019-rapport frå Gaza får ny meining i dag.

Kven vil sleppa til i David Ellisons film- og nyhendeimperium basert på smørjing av Trump og pengar frå Saudi-Arabia?

Sergei Loznitsas iskalde politiske korrupsjonsthriller er ei formfullenda åtvaring frå fortida.

«Det klarer du»

Ein amerikansk filantrop har laga ein velmeint om enn «hollywoodisert» film om flyktningkrisa.

Eit tempeltre står støtt gjennom generasjonar og blir ei kjelde til sjølverkjenning og naturkjærleik.

Ve den som trollar den amerikanske internettkulturen!

Frosne familiar

Lagnaden til ein familie rommar historia om det svinnande Palestina frå 1948 til i dag.

Skandinavar på «sydenferie» kryssar spor med ein flyktning i «Paradise».

Finn feila: Grøderik jord ligg brakk, bønder blir Foodora-bod og fuglar søker mat på fyllinga.

Foreldreaksjonen

Fars fortviling over sonen er lett å forstå, men «Portrett av en forvirret far» gjev inga innsikt i nettradikalisering.

Oscar kan bli ein amerikansk heimesiger for Trump-motstand.

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

Filmska­paren Cristian Mungiu er ikkje ute etter Noreg eller barne­ver­net. Det er kultur­krigen han vil ha ein slutt på.

Uhyre i politikken og uhyre på lerretet.

Det norske barne­ver­net er karikert, men Cristian Mungius skildring av ein eigen­mektig formyn­darstat vil finna gjenklang blant offera for Nav-skandalen.

Suksess med sampro­duksjon

Endeleg ein Mann som er ei kvinne.

Eivind Landsviks debutfilm er eit usensa­sjo­na­listisk svar på sensa­sjo­nelle skild­rin­gar av ung ambisjon og depresjon.

Vicky Krieps imponerer når Cine­ma­teket feirar Ingeborg Bachmanns 100-års­ju­bi­leum.

Kunst til folket

Forfattar Frid Ingulstad (90) er død. – Ho skreiv eit stort stykke Oslo-­historie, sier forleggar Karin Mundal.

Når alle vil til topps. Kva Everest kan fortelja om samfunnet under fjella.

Drama­ti­sering av ei kidnapping frå 1977 prøver å kasta lys over desperat vald i dag.

Nydelege minnebilde

Ein poetisk 2019-rapport frå Gaza får ny meining i dag.

Kven vil sleppa til i David Ellisons film- og nyhende­im­pe­rium basert på smørjing av Trump og pengar frå Saudi-Arabia?

Sergei Loznitsas iskalde politiske korrup­sjons­t­hriller er ei form­full­enda åtvaring frå fortida.

«Det klarer du»

Ein amerikansk filantrop har laga ein velmeint om enn «holly­woo­di­sert» film om flykt­ning­krisa.

Eit tempeltre står støtt gjennom gene­ra­sjonar og blir ei kjelde til sjølv­er­kjenning og natur­kjær­leik.

Ve den som trollar den ameri­kanske inter­nett­kul­turen!

Frosne familiar

Lagnaden til ein familie rommar historia om det svinnande Palestina frå 1948 til i dag.

Skandi­navar på «syden­ferie» kryssar spor med ein flyktning i «Paradise».

Finn feila: Grøderik jord ligg brakk, bønder blir Foodora-bod og fuglar søker mat på fyllinga.

Foreldre­ak­sjonen

Fars fortviling over sonen er lett å forstå, men «Portrett av en forvirret far» gjev inga innsikt i nettra­di­ka­li­se­ring.

Oscar kan bli ein amerikansk heimesiger for Trump-motstand.

Medie­mo­gulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch

Filmskaparen Cristian Mungiu er ikkje ute etter Noreg eller barnevernet. Det er kulturkrigen han vil ha ein slutt på.

Det norske barnevernet er karikert, men Cristian Mungius skildring av ein eigenmektig formyndarstat vil finna gjenklang blant offera for Nav-skandalen.

Suksess med samproduksjon

Eivind Landsviks debutfilm er eit usensasjonalistisk svar på sensasjonelle skildringar av ung ambisjon og depresjon.

Vicky Krieps imponerer når Cinemateket feirar Ingeborg Bachmanns 100-årsjubileum.

Forfattar Frid Ingulstad (90) er død. – Ho skreiv eit stort stykke Oslo-historie, sier forleggar Karin Mundal.

Dramatisering av ei kidnapping frå 1977 prøver å kasta lys over desperat vald i dag.

Kven vil sleppa til i David Ellisons film- og nyhendeimperium basert på smørjing av Trump og pengar frå Saudi-Arabia?

Sergei Loznitsas iskalde politiske korrupsjonsthriller er ei formfullenda åtvaring frå fortida.

Ein amerikansk filantrop har laga ein velmeint om enn «hollywoodisert» film om flyktningkrisa.

Eit tempeltre står støtt gjennom generasjonar og blir ei kjelde til sjølverkjenning og naturkjærleik.

Ve den som trollar den amerikanske internettkulturen!

Skandinavar på «sydenferie» kryssar spor med ein flyktning i «Paradise».

Foreldreaksjonen

Fars fortviling over sonen er lett å forstå, men «Portrett av en forvirret far» gjev inga innsikt i nettradikalisering.

Mediemogulen fyller 95 år: Dette er arven etter Rupert Murdoch