Guri Kulås

#fff

Eg må vedgå at det første som fell meg inn når eg tenkjer på «Norge rundt», er ein parodi. Sketsjen til NRKs eigen Trond Kirkvaag der han spela hobbysnikkaren som ivrig demonstrerte sin Reodor Felgen-like fuglematar for eit tv-team. Kamera følgde tett på den sinnrike innretninga, som førte brødsmulane på eit band frå kjøkenbenken og rundt om i huset fram til fuglebrettet – utfor vindauget ved brødfjøla!

Den godlyndte harselasen kan knapt kallast ein karikatur, for han vart seinare toppa i det verkelege «Norge rundt»-innslaget om 

. Også det ei mekanisk oppfinning i tre stor nok til å fylla kjøkenbordet. Pistolen «skyt» laussnus opp i nasen på brukaren, og oppfinnaren sjølv demonstrerte maskinen for kamera før han vedgjekk at han 

har «Norge rundt» møtt mange oppfinnarar. Fleire generasjonar reporterar frå NRKs distriktskontor har dokumentert både maskulin og feminin skaparkraft på «avvegar» – sett frå ein økonomisk ståstad. Arbeida til «Tullemor» som har strikka tallause dokkeplagg med tannpirkarar, står ikkje tilbake for intrikate konstruksjonar frå snikkarbua.

«Norge rundt» kan kanskje skuldast for å halda liv i førestillingane om bygdeoriginalen, men frå starten av var ambisjonane noko heilt anna. Det kan ein sjå i NRK-arkivet der alle sesongane er tilgjengelege. Den noko stivedebutsendinga vektla at «distriktenes magasin» skal driva aktuell reportasje – men òg med «glimt i auget». Vignetten viste ikkje artige dyr, barn og folkeliv, slik vi kjenner han no, men bilete av arbeidsliv i fiskeforedling, smelteverk og landbruk. Innslaga var av det opplysande slaget. Her var til dømes ein ingeniør som forsikrar godtfolk i Sirdal om at det gigantiske kraftmagasinet Svartevassdammen – som vi ser flotte opptak frå – er trygt. Morenejorda i kjernen av fyllingsdammen er nemleg av prima kvalitet, og både steinstorleik og friksjonskoeffisient er etter boka. Ein tar seg i å sakna skolefjernsyn.

Ein får i det heile kjensla av at distriktsjournalistane vil visa kva dei dug til når dei slepp instruksar frå Marienlyst. Innslaga er styrte av allmennkringkastingsideal, men med grasrotperspektiv. Her er plenty konfliktsaker, som ordførarprotestar i Vesterålen mot statens lemfeldige stempling av lokalsamfunn som «fråflyttingsbygder» og tillitsvalde som protesterer mot nedlegging av tekstilindustrien i Arna. To bondekoner er svært usamde om det er rett eller gale å setja inn termopanvindauge i gamle trønderlåner.

eit sjangerpotpurri frå politisk debatt til kulturhistorie. Då dei tok opp eplehausten i Hardanger, fekk sjåarane handfast forbrukarjournalistikk: konsulent H. Sønsteby blir kalla inn i studio for å forklara kvifor Klasse A-eple er skamslåtte når ein plukkar dei opp i butikken. Norges Standardiseringsforbundknirkar av teknokrati tidas komikarar ville hatt god moro med, men i NRKs mest monolittiske monopoltid svarte innslaget også på ein irritasjon som truleg vart delt av fruktkjøparar landet over.

Journalistisk er det interessant at både spørsmål og svar gjennomgåande er meir sakleg informative og problemstillingane betre forklarte i 1976 enn i eit gjennomsnittleg Dagsrevy-innslag frå 2026.

oppstått på eit anna tidspunkt enn midt på 1970-talet? Neppe. Det handlar ikkje berre om mediesituasjonen, men om tidsånda. I dei tidlege programma opplever ein at utforminga av norsk modernitet er tema for aktiv demokratisk deltaking, og at reporterane møter gjennomtenkte folk i det ganske land med interesse og alvor.

Arkivet er ikkje berre ei samtidshistorisk gullgruve, men ei påminning om perspektiv som har gått litt tapt i moderne journalistikk, inkludert i lokalpressa. Programmet har gradvis fått eit meir musealt enn aktuelt preg – blanda med vårt tids sveitte personfokus på programleiarane. Kanskje seier det òg noko om eit større sosialt gap mellom journalistar og «folk flest»?

Samlar livsglede

#000

Filmen «Drapet på Benjamin Hermansen» skildrar to livsvegar som kryssar kvarandre på verst mogleg vis. Eit kvart hundreår etter den fatale knivstikkinga er dobbelthistoria om den drepne 15-åringen Benjamin Hermansen (Elikem Leon Akpan) og den 19-årige drapsmannen Joe Erling Jahr (Magnús Blöndal Jóhannsson) også fortvilande aktuelle forteljingar om norske unnlatingssynder. Ein kan ikkje sjå filmen utan å tenkja over vår manglande vilje til å ta rasisme på alvor og vår halvhjarta evne til å bøta på omsorgssvikt. Det har samfunnet betalt dyrt for fram til i dag.

 eitt år har det kome to dramatiseringar av hendingane på Holmlia 26. januar 2001. NRKs dramaserie «Etter Benjamin» i regi av Mikael Diseth vektla samhaldet i lokalmiljøet og effekten drapet hadde på og rundt skolen. Ingvild Søderlinds spelefilm gjer rettssaka mot dei tre nynazistiske gjerningspersonane til eit nav i si forteljing. Det er eit godt utgangspunkt for å byggja vidare på kjende fakta, og setja drapet inn i ei juridisk og politisk ramme, men dette er – nær sagt diverre – ikkje eit klassisk rettssalsdrama. Med unnatak for det sentrale vitnemålet til Marit Hermansen (Laila Goody), er rettssalsscenene blant dei svakare delane av filmen.

ein augna ein målretta struktur med veksling mellom rettsforhandlingar og tilbakeblikk på nøkkelscener i liva til offer og drapsmann, men i praksis nøler filmen i utføringa og fortaper seg i episodar som tilfører mindre enn venta ut frå tidsbruken. Unnataka er kontante, rå valdsscener (inkludert ranet av Joe Erling på T-banen), som frå fleire perspektiv peikar fram mot drapet. Filmskaparane kunne ha laga eit liknande konsentrat av til dømes Benjamins opplevingar med rasisme på Dana Cup – som uansett ikkje er forsøkt realistisk framstilt.

Søderlind er ein god observatør, og kunne ha lita enno meir på publikums intuitive forståing av hovudrollenes talande minespel. Jóhannsson er sterk i den krevjande, fåmælte rolla som Jahr, og debutanten Akpan vinn alles hjarte med sjølvmedviten sjarm.

Vart vi sinte nok?

Umålbar omsorg legg grunnlaget for alt vi 

måla i samfunnet. Det hevdar den svenske filosofen Jonna Bornemark i boka «Det omätbaras renässans. En uppgörelse med pedanternas världsherravälde».

Bornemark, og hennar engasjement for å løfta statusen til praktisk kunnskap (det Aristoteles kalla 

), er også ein viktig premissleverandør i Nils Petter Löfstedts dokumentar, som levandegjer kvifor omsorg ikkje kan styrast etter produktivitetsmåla i vareproduksjon.

haust norske kinoar, og på Oslo-premieren laurdag stiller regissøren i samtale med Barnehageopprøret. Aksjonens svenske motsvar, Förskoleupproret, har vore aktiv i samfunnsdebatten sidan 2013, og i filmen er aksjonisten Anki Jansson blant dei erfarne omsorgsarbeidarane som praktiserer kunnskapen Bornemark snakkar varmt om.

Også «Det umålbare» har vakse fram over tid. Regissøren har i fem år (inkludert pandemien) følgt tilsette ved eit knippe institusjonar. Han har fått innpass i ein barnehage, eit bufellesskap for psykisk utviklingshemma, ei demensavdeling og heimesjukepleia. Her er glimt av kvardagsmagi – rundt Ludo-brettet på sjukeheimen og under sovestunda i barnehagen.

 inngang til og innanfråblikk på tematikken er avgjerande for at filmen skil seg ut blant andre, meir problemfokuserte filmdrøftingar av ressursmangel og rovdrift på tilsette. Regissørens foreldre, Jan og Lotta Löfstedt, har arbeidd høvesvis som ergoterapeut og førskolelærar heile livet. Filmen startar like før dei blir pensjonistar og nærmar seg alderen då dei går frå å gje omsorg til å bli avhengige av andre.

I tillegg til ulike analytiske perspektiv frå Bornemark, Jansson og Nina Björk blant fleire, er familiehistoria ei dobbelt relevant ramme som styrkar observasjonane. Også Nils Petter Löfstedt har jobba i «vården». Han ser ikkje berre omsorgsyrka frå golvplanet, han finn med eit erfarent blikk fram til kvardagslege scener som viser kva dei ulike fagarbeidarane positivt bidreg med – til einskildindivid og til samfunnet – kvar dag, år etter år.

«Av og til er jobben berre å vera til», seier ein av dei intervjua, «det krev empati, ein robot dug ikkje her».

Velferdens gullstandard

To tilsynelatande diametralt motsette halvsøsken, barnehagelæraren Diana (Helene Bjørneby) og performancekunstnaren Lily (Renate Reinsve), møtast for å organisera gravferda for si grenselause mor Vera (Lillian Müller). Dei har ikkje hatt kontakt med mora eller kvarandre på 25 år, og dødsfallet tvinger søstrene til å konfrontera alt dei har rømt frå: barndomen, kvarandre og seg sjølve.

«Gritt»-regissør Itjonje Søymer Guttormsens nye 

 spring ut av den same dødsbu-premissen som ein velkjend familiedramasjanger bygger på. «Butterfly» liknar likevel ikkje noko du har sett i norsk film før, jamvel om miljøet filmforteljinga tar utgangspunkt i, er besøkt av mange nordmenn: nemleg dei gigantiske charterferieanlegga på Gran Canaria.

unge Vera frå Askim for å bu og arbeida som Star Tour-guide for pakketuristar. Blant desse var også dei to mennene, som med ti års mellomrom vart far til Diana og Lily. No må søstrene bryta opp frå sine liv i høvesvis Askim og Hamburg, og – fulle av agg – venda tilbake til det sjellause «alt inkludert»-hotellet der dei vaks opp på sjølvstyr. Her var den komande barnehagelæraren Diana både eit morssubstitutt for Lily og fast aktivitetsleiar i «Bamseklubben» medan den vakre veslesøstera var ein Lolita-figur for skiftande «onklar» som flytta inn og ut av heimen.

«Bagasjen» kvinnene dreg på, ville gjeve kraftig overvekt om det var mogleg å måla han, men Guttormsen nærmar seg det vonde med ein like lett og komisk som forbausande empatisk karikatur av søstrene. Bjørneby og Reinsve er begge knallgode, og bygger nyanserte, substansielle personar av rollene.

meir enn nok å ta tak i om Guttormsen berre ønska å ta eit tradisjonelt, psykologisk eller sosialrealistisk oppgjer med omsorgssvikt, men regissøren har gjort alt for å unngå å laga endå ei deterministisk forteljing om dårlege mødrer og deira skadde barn. Slike reduksjonistiske historier overlèt filmen til tabloidpressa å gassa seg med. Ein løpande sarkasme gjennom «Butterfly» er telefonane Lily får frå VG, som søker stadig nye, pikante detaljar i saka «Naken, norsk kvinne funnet død på Gran Canaria».

Samstundes er mysteriet rundt moras brutale død – skildra i ein fabellik prolog – og jakta på hennar ukjende og forsvunne partnar Cheto (Numan Acar), det som driv handlinga framover gjennom eit anekdotisk villnis av biroller og dessutan verbale og visuelle kommentarar til masseturisme, flyktningkrise og kunstnarflyktningar, urfolkskultur og New Age-religiøsitet.

og møta med (ekte) menneske er eit resultat av Guttormsens årelange research på Gran Canaria. Som journalist kan ein kjenna seg att i ønsket om å vidareformidla alt det spanande ein har grave fram i staden for å samla merksemda om ein stringent hovudtråd i materialet. Det kan fort enda i ein ufokusert og forvirrande bodskap til publikum, men jamvel om nokre innfall i filmen verkar som komiske observasjonar i forbifarten, er kaoset i «Butterfly» i hovudsak skapt med vilje.

Dei mange universa Diana og Lily reiser gjennom på øya er ikkje berre instrumentelle for deira gradvise sjølverkjenning og forsoning. Timeshare-agenten, kunsthandverkarane og handspåleggjarane filmen presenterer oss for, gjev også ulike perspektiv på ei livsforteljing døtrene til Vera trudde dei visste alt om. Mora har etter at døtrene reiste, nyoppfunne seg sjølv som ein slags Gaia-feministisk healer og skulptør. Oppe i fjella har ho etablert ein heilt annan slags retreat enn den ho jobba på då turselskapa enno arrangerte sine «grisefestar» på strendene.

dominerande monokulturen masseturismen har skapt (eit verkeleg dystopisk syn sett frå lufta), finn «Butterfly» fram til eit anna Gran Canaria der menneskeleg mangfald, kreativitet, ordinær galskap og overnaturlege «under» tyt ut frå eldgamle bergholer og forheksa skogar. Guttormsens fordomsfrie tilnærming til alt dette er forlokkande inkluderande, den vesle ironien hennar held filmen frå å bli esoterisk vas.

Det utopiske Granka

Jimmy Kimmel og Texas-politikaren James Talarico har fått internasjonal merksemd etter at talkshowleiaren såg seg nøydd til å publisera eit intervju med den demokratiske senatskandidaten på Youtube. Det er likevel ikkje Kimmel eller Talarico som er kjernen i denne saka, men partipolitiseringa av det amerikanske medietilsynet, som pressa intervjuet frå tv-skjermane.

 har vore ein fast kveldspost hos tv-selskapet ABC sidan 2003. Her har tv-publikum fått møta Hollywood-kjendisar og topp-politikarar med laus snipp i vittige ordvekslingar ved verten. Donald Trump har gjesta showet fleire gongar, også i 2015 og 2016 då han dreiv presidentvalkamp. Innslaga er typiske for sjangerens miks av underhalding, journalistikk og (oftast politisk liberal) satire. For kommersielle media og ambisiøse politikarar er slike show vinn-vinn. Likevel er det uklart om Trump-intervjua kunne vorte gjennomførte om det amerikanske medietilsynet, Federal Communications Commission – FCC, hadde tolka regelverket like ekspansivt som dei gjer under Trump 2.0.

til å skulda FCC for å endra spelereglane for amerikanske talkshow ved å rasla med sanksjonstrugsmål «på grunn av vanlege … gjesteinvitasjonar dei ikkje ser ut til å lika». Det styrker Kimmels sak at FCC grip inn før publisering i staden for å følgja vanleg tilsynspraksis med å kritisera i etterkant eller på grunnlag av skeiv dekking over tid.

skulda FFC for politisk sensur. Det er andre gong i år at demokraten, som har ein sjanse til å vinna eit senatssete frå det republikanske Texas, opplever å bli flytta frå eit tv-talkshow til Youtube etter press frå FCC. Det same skjedde då han i februar gjesta CBS’ «Late Show with Stephen Colbert».

Leiar for FCC, den Trump-innsette Brendan Carr, har svart med å kalla Talaricos skuldingar «ein svindel» meint for å få «klikk og donasjonar». Mannen som fører tilsyn med konsesjonsvilkåra for tv, viser til påbodet om «lik sendetid» for politiske kandidatar og hevdar at Talarico «satsar på at folk ikkje forstår lova, eller at dei agerer som partipolitiske lemen». Meldinga, på X, vart følgd av eit 

Det er ikkje berre Carrs retorikk som skil seg frå den vi høyrer frå Medietilsynets Mari Velsand. I utgangspunktet har USA og Noreg likevel ein del lik medielovgjeving. Heilt frå starten av har begge land regulert partipolitiske bodskap i radio og tv. Propagandakrafta i etermedia var openberr alt då FCC vart oppretta i 1934, og påbodet om å gje lik sendetid til valbare kandidatar på begge sider i politikken gjeld enno.

viktigaste informasjonskjelda for amerikanarar, og det kan vera vanskeleg å forstå kvifor Carrs formaningar om politisk balanse råkar spesifikke talkshow (med fallande publikumstal) i eit land der Fox News er kanalen som 24/7 når flest sjåarar. Men FCC har ikkje noko dei skulle ha sagt om innhaldet på kabel-tv – berre kringkasting. Den teknologisk sneversynte jussen er òg orsaka til at både CBS og ABC kunne publisera Talarico-intervjua sine på Youtube sidan FCC ikkje har innhaldsregulatorisk makt over nettplattformer.

Absurditeten i situasjonen, og dei politiske motiva bak Carrs handlingar, blir tydeleg når ein veit at heller ikkje amerikanarar nyttar tv-antenne lenger, men ser «kringkasting» via kabel, satellitt eller strøymetenester.

ABC, har vist seg ute av stand til å vera prinsipielle i møte med ei rad politiske åtak frå Trump-administrasjonen. Å senda Talarico-intervjuet på Youtube var nok ein freistnad på å tilfredsstilla Kimmels hovudsakleg liberale publikum utan å provosera Trumps FCC, som no vil fingranska tv-konsesjonen til ABC. I praksis driv kringkastingseigaren fleire publikummarar til kvar sine ekkokammer på nettet. Så kva skal tv nyttast til? Vel, FCC opna nettopp opp for at ikkje berre politiske kandidatar, men ei rad andre politiske aktørar får krav på 

politisk reklame i tv. Sendeflatene før mellomvalet vil bli fylte, men kanskje likevel svarte.

Kimmel har grunn til å skulda FCC for å endra spele­reglane for amerikanske talk­show

Førehandssensur

Paul Greengrass kan no føya namnet sitt til lista over dei som har freista å aktualisera Robin Hood utan å ta legenda ut av mellomalderen. Førre filmskapar ut var Michael Sarnoski, som seinast i sommar lanserte sin revisjonistiske «The Death of Robin Hood». Her var tittelpersonen ein aldrande og i beste fall angrande valdsmann av verste skuff, som på ingen måte hadde handla i rettferdas namn på vegner av underklassen.

«The Uprising» bygger også ei ny tolkingsramme rundt legenda slik vi kjenner henne på film, men utan å endevenda bildet til eit anti-heroisk portrett. Men så er også Greengrass’ forteljing ei opphavshistorie, som skodar framover jamvel om handlinga går føre seg drygt 130 år etter Sarnosiks dødsdrama.

Den sentrale personen i «The Uprising» er ein pest-enkjemann (Andrew Garfield), som vi møter bøygd over okseplogen i vonlaust og einsamt slit. Han kallar seg berre «Ploughman» 

som òg er tittelen på eit kjent, engelsk dikt frå tida.

forteljinga til 1381 kan Greengrass la dei actionspekka hendingane falda seg ut etter at den europeiske ur-pandemien – Svartedauden – har desimert folketalet og sett det sosiale preget sitt på England gjennom fleire bølgjer i over 30 år. Spesifikt 1381 er likevel vald fordi det var då engelske bønder reiste seg i eit opprør, som spreidde seg over store delar av landet og leidde til at blant anna til at Tower of London vart rana og rikskanslar Simon Sudbury (Stephen Dillane) og riksskattmeister Robert Hales (Tom Hollander) vart drepne.

 eit referansepunkt for den politiske venstresida sidan 1800-talet, og historia kunne lett aktiverast att på 1980-talet då Margaret Thatcher innførte ein svært upopulær koppskatt. Den utløysande årsaka til Bondeopprøret var nemleg innføringa av endå ein ny skatt for nær alle vaksne innbyggjarar. Pengane trong krona – på denne tida den unge Rikard 2. (Woody Norman i ei rolle der han er illevarslande lik sjakkspelaren Hans Niemann) – til å dekka eit enormt statsunderskot. Pengeproblema skuldast ikkje minst at det gjekk dårleg i den meiningslaust lange og kostbare konflikten med Frankrike, som i dag er kjent som Hundreårskrigen. Ein kollaps i internasjonal handel forverra samstundes den økonomiske situasjonen.

Denne svært forenkla framstillinga – som vert like rudimentært og komprimert formidla i brokkar av filmdialogen – har likevel fleire moment som gjev gjenklang i dag, og som truleg har motivert Paul Greengrass til å henta fram det historiske dømet.

spelarar i dette dramaet mellom interessane til ulike sosiale grupper, men regissøren ser opprøret frå perspektivet til den mest bundne allmugen, som ikkje var frie til å søka lukka i handelsbyane. Når dei i første omgang rettar sinnet mot kongens riksråd og meir generelt mot adel og kyrkje, var det fordi desse «oligarkane» vart sett på som ei korrupt kraft mellom kongen og hans lojale, lokalt sjølvstyrte folk: 

, som dei kallar seg i filmen, medan riksrådsmedlemmene nyttar Hillary Clintons notoriske formulering 

 identifikasjonsobjektet vårt, er ikkje naiv, men han set si lit til den av Gud innsette kongen. Den sivilisatoriske heidersmannen frå heiane fell på prinsippfast vis ned på rett (les: demokratisk) side i alle opphissa massekonfliktar heilt til han etter eit siste svik og ein tvungen utanforskap, vel valden. I det han til sist vert leiar for dei fredlause, har den namnlause også nærast vorte eit opprørspøkjelse, klar til å gå gjennom historia og heimsøka kongens draumar. Det siste: godt tenkt, parodisk gjennomført.

Den politiske åtvaringa i filmen er sjølvforklarande. Analysane til Paul Greengrass er det ofte lett å vera samde i, og den gamle dokumentaristen har nok ikkje slurva meir med historiske fakta og personar enn andre filmskaparar som fuskar i same fag. Samstundes er det ikkje rom til mykje nyanse eller ettertanke i Greengrass sin insisterande 

, som kjem mot oss som eit hurtigtog av ein actionfilm.

Folk mot oligarkar

– Det blir sagt at dei tyske okkupantane bygde ut jernbane og vegar i Nord-Noreg, men det er ikkje sant. Det var sovjetiske krigsfangar og fanga jugoslaviske motstandsfolk som i hovudsak gjorde dette arbeidet, seier komponist Knut Olaf Sunde.

Han har studert slavearbeid i Noreg under andre verdskrig, og i kveld er det urpremiere på hans multimedieverk «Blodveien». Det var namnet lokalbefolkninga i Rognan gav dette halvannan kilometer lange vegstrekket, som i dag ligg ein halvtimes biltur langs E6 sør for Fauske.

Namnet ber også i seg lagnaden som møtte unge jugoslaviske menn nord for Polarsirkelen.

Heile 73 prosent av dei nær 4300 jugoslavane vart drepne eller døydde av ekstreme forhold og mishandling i konsentrasjonsleirar drivne av tyske SS med hjelp av den norske NS-hirden.

– Desse hendingane, som er blant dei verste som har skjedd på norsk jord, er godt tatt vare på lokalt og i lokalhistorie. Men dei manglar ei større, samla framstilling, seier Sunde, som har jakta informasjon vidt og breitt i og utanfor Noreg.

Knut Olaf Sunde arbeider på tvers av kunstarter, og med utgangspunkt i sin komponistbakgrunn har han nærma seg krigshistoria gjennom interessa for stadbunden musikk – 

, som han kallar den musikalske ekvivalenten til bildekunsttradisjonen 

Her er det snakk om musikk som bokstaveleg talt samspelar med spesifikke landskap over tid.

– Dei musikalske ideane vart konkretiserte i «Himdalen» i 2018, fortel Sunde, med referanse til ein 13 timar lang performance i nemnde dal i Aurskog-Høland, der landets einaste deponi for radioaktivt avfall ligg.

Eg ser også på Blodveien som ei åtvaring til vår samtid.

Ny konsertfilm går opp Blodvegen

Ein av USAs mest skarpsynte samtidsforfattarar, Don DeLillo, gav i 1991 ut ei romanforteljing som i dag verkar profetisk om det skulle skje ti år seinare.

«I gamle dager trodde jeg det var mulig for en romanforfatter å forandre en kulturs indre liv», seier den sentrale karakteren i «Mao II» – som sjølv er forfattar, før han slår fast at «nå har bombemakere og skarpskyttere overtatt det reviret. De raider den menneskelige bevisstheten».

Dei som – på bakken eller via tv – opplevde terroråtaket på World Trade Center og Pentagon 11. september 2001, kan kjenna seg att i sitatet. Men «Mao II» drøftar ikkje berre korleis terrorisme og sensasjonsnyhende formar folk sine sinn.

Boka, som låner tittelen sin frå Andy Warhols fargesterke silketrykk av Mao – som igjen var basert på kinesiske propagandaportrett, tematiserer òg eit kulturelt skifte der ord har vorte ubetydelege jamført med bilde. Og dessutan at den sterkare betydninga til bildekulturen inneber ei lausriving frå historia – eller i alle fall frå refleksjon over historia.

DeLillo seier ikkje rett ut det europeiske kunstnarar og tenkjarar som Damien Hirst, Karlheinz Stockhausen og Jean Baudrillard fekk gjennomgå for i 2001, men òg han ymtar til at terroraksjonar kan lesast som ekstrem performancekunst.

 lausrivne frå sin historiske samanheng, er ei erkjenning som peikar mot vår eiga KI-genererte og politiserte 

-samtid. Men også i 2001 vart sanseinntrykka som vart fanga av fotoapparat og tv-kamera på Manhattan 11. september, raskt korrumperte. Blant anna vart dei brukte i kjensleladd retorikk for å legitimera invasjonen av Irak, eit sekulært oljediktatur utan ansvar for islamistgruppa al-Qaidas terror i USA.

Trass i sin gamle gravtale over ordets og forfattarens makt, var nettopp Don DeLillo blant dei som etter 2001 freista å forstå den dagsordensetjande terroren i romanspråk.

«Mannen som faller» frå 2007 skreiv han jamvel som ein tett, litterær dialog med sjokkfotoa som alt var lagra i det kulturelle medvitet. Ikkje minst gjeld det bildet boka deler tittel med, pressefotografen Richard Drews foto av ein kropp som fell frå eit brennande World Trade Center.

Jonathan Safran Foer valde, saman med mange andre grafiske element, å inkludera eit anna av desse fallfotoa i 2005-romanen «Ekstremt høyt og utrolig nært». Forfattaren gav jamvel lesaren sjansen til å «berga» den unge hovudpersonens døde far frå ruinane ved å «flippa» gjennom den baklengs trykte fotomontasjen på dei siste boksidene. Då kunne vi sjå illusjonen av ein kropp som flaug opp langs skyskraparen.

Don DeLillo ymtar til at terror­aksjonar kan lesast som ekstrem performancekunst

Terrortidsånda er stadig over oss

At Gloria Steinem var «personifiseringa av kvinnerørsla», slik The New York Times skriv i sin nekrolog om henne, er å redusera den samansette amerikanske kvinnerørsla til ein kjendiskonkurranse. Det er også den slags formulering som i tiåret rundt 1970 kunne irritera andre leiarfigurar i kvinnerørsla og gje eit misvisande inntrykk av den politiske organisatoren Steinem som ein slags gallionsfigur.

Banebrytande – adjektivet som oftast blir brukt om henne – er meir høveleg. Steinem var i første rekkje journalist og grunnla i 1971 

, eit glansa «kvinneblad» som skreiv om abort, arbeid og likeløn. Den gong «fanst ikkje omgrep som seksuell trakassering, vi kalla det berre livet», har Steinem sagt. Sjølv sette ho temaet på dagsorden då ho i 1963 wallraffa som 

-utkledd servitør på New Yorks Playboy Club.

onsdag i heimen på Manhattan, og ein kunne tru den sjølvtrygt elegante, kunnskapsrike og veltalande kvinna var eit produkt av den velståande, velutdanna New York-eliten. Tvert om vart ho fødd i Midtvesten i 1934, og då foreldra ti år etter skilde seg, prega det moras sjølvbilete på vis som vart formande for dottera. Ho vart ein ivrig lesar og gjekk ut av college med 

. Ho vart òg uteksaminert i trua på at kvinner hadde rett til velja sine eigne liv, men oppdaga fort at valet ikkje var opp til henne. Då talentet reiste til New York på midten av 1960-talet, fekk ho blankt avslag på jobb i Life Magazine med grunngjevinga at «dei trong ein reporter ikkje eit søt jente».

Steinem hadde mange liknande anekdotar og vart livet gjennom på velkjent vis dobbeltstraffa: stempla som radikal leiar, låtteleggjort som pen kvinne. Feministen i henne «vakna» likevel ikkje før ho var i midten av 30-åra. Det skjedde då ho i 1969 – som reporter – dekte eit arrangement der kvinner ope delte sine røynsler med illegal abort. Abortspørsmålet var drivande for kvinneorganiseringa, og i 1973 fall den (no oppheva) høgsterettsdommen Roe vs. Wade, som sikra føderal rett til sjølvbestemt abort.

i USA vaks side om side som eit mangfald av organisasjonar og aktivisme, men begge rørsler prøvde også å driva fram sine saker i Det demokratiske partiet. Breidda i koalisjonen som i 1971 samla seg i ein nasjonal kvinnefraksjon, burde vera interessant å studera for partiet som i dag er splitta i synet på om dei ønskar sosialdemokratar velkomne eller ikkje. I tillegg til Steinem vart fraksjonen fronta av kongressrepresentantane Bella Abzug og Shirley Chisholm og forfattaren Betty Friedan.

Same år hjelpte den dyktige pengeinnsamlaren Steinem også til med å finansiera det vellukka forsvaret av den mordtiltalte svarte aktivisten, marxisten og filosofiprofessoren Angela Davis.

 karakteristikk som går att i artiklane om Steinem ved hennar bortgang. Ho skreiv og talte til det siste, ho valde bort barn og ekteskap, men talde fleire mektige menn blant sine kjærastar – og mange mektige kvinner, som Hillary Clinton, blant sine vener.

Eit av Steinems mange siterte munnhell er «sanninga vil setja deg fri, men først vil ho gjera deg forbanna». Det er ei erkjenning nye generasjonar kvinner opplevde i 2017 med både Donald Trump i Det kvite hus og metoo-rørsla. Gloria Steinem vart då aktualisert for yngre aktivistar. For desse stemmer det nok at ho – også som ein av dei lengstlevande 70-talsfeministane – var ei litt glamorøs personifisering av kvinnerørsla. Blant unge i dag er det nok likevel mange som kan kjenna seg att i Steinems avsløring av at hennar evig-kule 

 – det lange håret med midtskil og pilotsolbriller – vart vald for å skjula bollekinna! Gloria Steinem har gjort sitt. Dei som skal føra kampen vidare, har enno noko å læra av livet hennar.

Feministikon

Tilfellet ville ha det til at den rumensk-norske Gullpalmevinnaren «Fjord» fekk norsk kinopremiere samstundes som allmenta fekk kjennskap til A-krimsenterets rapport om kriminelle aktørar i barnevernet. Til saman gjev filmsatiren og politigranskinga eit nær 360-graders utsyn mot strukturproblema i barnevernet.

På den eine sida ser vi følgjene av ei ideologisk motivert privatisering og anbodsutsetting av omsorg for mindreårige. På den andre sida ein ikkje mindre ideologisk fundert velferdsstat-arroganse som gjev barnevernet rett til å ta barn ut av heimen og umyndiggjera foreldra utan å venta på utfallet av ein transparent og uavhengig rettsprosess.

Det er ulike problem. Det eine handlar om rettstryggleik og menneskerettar, det andre om ansvarspulverisering og mangel på offentleg kontroll, men det er lett å sjå at dei to systemfeila kan samverka til å undergrava tilliten til norske styresmakter på vis som igjen vil råka ulike barn frå alle kantar.

alle som meiner barnevernet er ein viktig institusjon, var tidlegare Barne- og familieminister Kjersti Toppe uroa for «tilliten og tiltroa til barnevernet» då ho kommenterte rapporten frå A-krimsenteret her i avisa. «Det minste vi må kunne forvente av barnevernet, er at det ikke er kriminelle som blir satt til å ta seg av de mest utsatte, sårbare av alle barn», skreiv eksstatsråden i ein e-post. E-posten «ble sendt til Klassekampen før kong Haralds dødsfall», står det presisert i artikkelen, i fall nokon skulle kritisera Toppe for å bryta «borgfreden» med å slå fast det innlysande: «at barnevernet brukes til å begå profittbasert kriminalitet, er en politisk skandale».

Undrar på om filmregissør Cristian Mungiu fekk med seg den detaljen under sin nyleg avrunda noregsturne med «Fjord»? At det ikkje skulle vera lov til å diskutera politikk når eit statsoverhovud døyr, er den slags «respekt» som får det til å vibrera i ryggmergen på dei som har vakse opp i diktatur. Det er nok heller ikkje tilfeldig at juryen som heidra «Fjord» med Gullpalmen, vart leia av Park Chan-wook, som vaks opp under militærdiktaturet i Sør-Korea.

nytt at det er lettare å sjå splinten i sin brors auge enn å sjå bjelken i sitt eige – for å bruka metaforikken det kristenkonservative, rumensk-norske foreldreparet i «Fjord» ville ha nytta. Eller som den sekulære regissøren sa det i møte med pressa i Cannes: «Det er alltid 

 som er illiberale og korrupte.» Den sannkjenninga vart òg reflektert i den einsidige, rumenske mediedekkinga av striden mellom ein rumensk familie og det norske barnevernet, som filmen byggjer på.

det vanskeleg å sjå forbi faktumet at Noreg er åstad for og inspirasjon bak handlinga i «Fjord», men eigentleg har Mungiu (på meir relevant vis enn Tom Cruise) brukt norske landskap som kulisse for internasjonal politisk polarisering og konflikt. Dei progressive skolelærarane som er varslarane i filmen, er ikkje berre engstelege for vald i heimen. Dei reagerer òg på at barna ytrar seg mot homofili i klassen og at dei må be kveldsbøn i staden for å få sjå på Youtube.

Kulturkollisjonen utviklar seg til ei miniatyrutgåve av den vestlege scenenektstriden, som mot sin hensikt gav ytre høgre sjansen til å skapa uendelege klikkagn-spiralar med eineståande politisk sentrifugalkraft. Også i «Fjord» ser vi ideologiske mørkemenn stå klare til å bruka avmakta til foreldra til eiga politisk vinning.

på å samla amerikansk, progressiv politikk rundt kvardagsproblema til arbeidsfolk, slo Alexandria Ocasio-Cortez nyleg ein strek over «woke 1.0», som ho kalla «crazy». Cristian Mungius «Fjord» fyller ut den demokratiske intensjonen i AOC sine utspel: Framtida ligg i å slutta å støyta kvarandre ut av fellesskapen og i staden finna ut av usemje ansikt til ansikt.

Kunsten å leva saman i kvardagen

Gjennom sommar har skrekk-komedien «Widow’s Bay» vore ein veksande publikumstrekkar for Apple. Strøymeselskapa konkurrerer om å kopiera kvar andre sine suksessar, og denne vellaga småbyserien òg er eit svar på Netflix-hiten «Stranger Things». Sesong to er alt annonsert.

endå eit algoritmeprodukt, men serien er òg i lange strekk ei vellukka blanding av stilsikker, sjølvironisk skrekk og karakterdriven komedie. Her er det ikkje snakk om nyskaping à la David Lynch, men heller eit underhaldande tilbakeblikk på heile sjangerhistoria. Serien er ei dyktig samanfletting av amerikanske skrekktropar, og den underliggjande tragedien bak notidshandlinga følgjer historia og ikonografien til den 250-årige settlarnasjonen tett. Ti West er blant regissørane som yter til uhygga. Jamvel som lett underhalding er serien ei stadfesting av den sentrale plassen frykt har i USAs kollektive mentalitet.

 namnet på eit (fiktivt) øysamfunn utanfor kysten av New England der tida har stått stille, men fortida lever for å seia det slik. Lokalhistoria er mildt sagt urovekkjande full av underlege naturkatastrofar og menneskeskapte tragediar.

Den innflytta ordføraren Tom Loftis (Matthew Rhys) ignorerer alle anekdotar og åtvaringar, og prøver med offensive medieframstøyt å omskapa den økonomiske bakevja til eit ferieparadis med Martha’s Vinyard som mal. Det heile byrjar som ein variant av «En folkefiende» slik amerikanarane kjenner Ibsen via Steven Spielbergs «Haisommer».

kjenner si sjangerhistorie og episode for episode går serien gjennom skrekkregisteret frå mordarklovnmarerittet til tenårings-slasheren og det heimsøkte huset – og så vidare. Ja, vondskap ser ut til å bu i jorda på den isolerte øya og dei som er fødde her, er kanskje forbanna av syndene til pionerforfedrane. Ein jo tru kva ein vil om lanseringa i jubileumsåret er tilsikta eller tilfeldig.

USAs 250 år med skrekk

Filmen om fjellklatraren Kristin Harila og hennar feira og fordømte verdsrekord på verdas tak kjennest som ei åtvaring. Men mot kva?

 underbygger tittelpersonens versjon av kva som hende i 2023, då ho i løpet av 92 dagar var på alle 14 fjelltoppar over 8000 meter før ho på aller siste nedstiging – frå K2 – bokstavleg tala måtte gå over lik for å koma i mål.

Den internasjonale triumfen vart raskt overskygga av like internasjonal kritikk. Snart tre år etter mediestormen får ho svara i ein film som viskar ut grensene mellom portrett og forsvarsskrift.

Etter mal av tv-dokumentarar er filmen strukturert rundt tittelpersonens vitnemål – eit langt, tilbakeskodande og vidfemnande 

-intervju der spørsmåla er redigerte vekk. Storparten av Harilas svar er brukt som styrande forteljarrøyst over bileta frå verdsrekordekspedisjonen. Andre bidrag – hovudsakleg frå Harilas familie i Vadsø og hennar vener og klatrearrangørar i Nepal – fungerer som karaktervitne og stør opp om hennar framstilling. Den samstemte historia verkar på same tid tillitvekkjande og forståeleg ut frå dei medverkande si side.

Harilas gjennomgang av K2-ulukka samsvarar dessutan med vår generelle kunnskap om klatreindustrien i dag. Likevel, når filmskaparane har vald å identifisera seg så sterkt med tittelpersonens perspektiv i eitt og alt, skulle ein ønskja at dei hadde prøvd å gå djupare i portrettet av henne utover å freista prova at bondedottera og friluftsjenta frå Finnmark ikkje er ei typisk rik og privilegert kvit kvinne med 

og produsent Filip Christensen har bakgrunn frå frikøyring og skifilmar. Sports- og naturskildringane deira har utvikla seg over åra, men er enno prega av den reklamelike nettfilmestetikken i profesjonelle frikøyrarfilmar (som òg promoverer produkt som Red Bull). I si råaste form er slike filmar ei samling gjennomregisserte, men lausrivne scener av spektakulær kroppskontroll i like spektakulære omgjevnader dokumentert av fotografar som sjølve er atletar.

Merksemda til eit raskt blasert publikum blir halden oppe av stadig nye vriar på oppfinnsamt vågemot presentert i høgt klippetempo og med adrenalinpumpande musikk. I kinofilmar frå «Supervention» (2013) til «Aksel» (2021), eit portrett av Aksel Lund Svindal, har filmskaparduoen utvikla seg mot meir tradisjonelt forteljande dokumentar.

overraskande at Sigstad og Christensen har interessert seg for ein ekstremsportutøvar som Kristin Harila og hennar grensesprengande forsøk på å bli den raskaste til å klatra alle fjell over 8000 meter. Det er derimot litt overraskande at ein film signert nettopp dei to, vier så liten plass til sjølve klatringa.

Nærgåande skildringar av den tekniske, fysiske og mentale utfordringa står sentralt i all klassisk klatrefilm, men ikkje her. Her er det tida som er det kritiske momentet, og det er rekordforsøket som gjeld. Vi hastar kronologisk frå den eine heilage toppen etter den andre. Fleire delmål blir nådde i nattemørker, i beste fall får vi sjå generiske toppfoto frå legendarisk farlege fjell som Annapurna.

Forteljinga går inn den smertefulle sjølvgranskinga

Botsøving i tynn luft

Endre Ugelstad Aas

Sara Hegna Hammer

Tidlig fredag morgen sovnet kong Harald stille inn på Rikshospitalet. Han ble omtalt som «folkets konge» – mye på grunn av hans aktive tilstedeværelse ved idrettsarrangementer.

Bildene av kongen på tribunen under femmila i Holmenkollen og fra Kongetribunen under fotballandskamper på Ullevål stadion har varmet en hel nasjon. Men hadde han også den samme interessen for kulturlivet som dronning Sonja?

Klassekampen snakket med et utvalg kunstnere og kulturpersonligheter om deres personlige møter med Harald V.

Få kunstnere har tilbrakt så mange timer i enerom med kong Harald som portrettmaleren Håkon Gullvåg.

Han sier at han som menig borger kjenner en overraskende stor sorg over å miste et menneske som ikke var et familiemedlem eller en nær venn.

– Jeg tror det har å gjøre med det litt rare forholdet vi har hatt til alle de tre moderne kongene. Haakon, som godkjente den første sosialistiske regjeringen og seinere sa nei til å utnevne Quisling til statsminister, så Olav, som åpnet det første Sametinget, og Harald med sine inkluderende taler og «statements».

Vi har det i ryggmargen at vi er stolte over at denne monarkiske tradisjonen er mulig, mener Gullvåg.

– Som portrettmaler er kongens ansikt også en viktig del av mitt arbeid.

Jeg står her og heiser flagget i ærbødighet.

Slik minnes kulturfolk kongen

I år kjem det ingen nye, norske kinodrama om den tyske okkupasjonstida, men dei som kjenner eit sug etter verdskrigskitsch, treng ikkje å snu i billettluka. Alt i helga er det premiere på (endå) eit britisk D-dagsdrama. Produsentane som polerte helteportrettet av Churchill i «Darkest Hour», har i «Pressure» funne fram ein mykje mindre kjend krigsaktør: meteorologen som kunne ha stansa landgangen i med sine stormvarsel.

-filmindustrien. Britar og amerikanarar byrja nærast å laga underhaldning av kampen mot nazismen i det Berlin kapitulerte og må i dag leita litt nede på ranglista etter nye heltar og innfallsvinklar. Hitler er likevel framleis 

, som kynikarar seier medan høgreekstremisme, sjåvinisme og framandhat veks i Samtids-Europa.

og estetisk kunne bli rekna som samtidsdrama enno på 1960-talet, har for lengst vorte historiske kostymedrama. Det er ein sjanger som er sårbar for nostalgi – eit uttrykk som ikkje yter motstand i møte med fortidsidylliseringa av nasjonalt samhald mot ytre fiendar og indre syndebukkar, som reaksjonære krefter får politisk vind i segla av. Slik treng det ikkje å vera. Det demonstrerer Emmanuel Marre i sitt anakronistiske krigsdrama «A Man Of His Time», som blir vist på Oslo Pix i dag.

 mange regissørkollegaer ikkje har greidd å innfri. Ikkje berre rettar han bokstavleg tala eit grelt lys mot ei underdekt historie om fransk nazikollaborasjon, han viser også korleis Vichy-regimet er eigna til å drøfta antidemokratiske straumdrag i vår eiga tid så vel som statlege rasjonaliseringsideal, som har hatt sine ideologar langt inn på den liberale venstresida.

Filmen som følgjer tett på den pragmatiske, sosiale klatraren Henri Marr (Swann Arlaud), vann manusprisen i Cannes i år. At hovudrolla og regissøren deler etternamn, skuldast at forteljinga er basert på brevvekslinga mellom Emmanuels oldeforeldre på 1940-talet. Det gjer rollene urovekkjande attkjenneleg menneskelege.

frå Frankrikes fall i 1940 fram til den allierte invasjonen i Normandie sommaren 1944. Landet er delt i eit okkupert nord og ein «fri» sone i sør med hovudsete i kurbyen Vichy. Der samlast restar av forvaltingseliten på spahotell rundt fortidsmannen marskalk Pétain. Her er ambisiøse, opportunistiske byråkratar og konservative nasjonalistar som legg skulda for det skammelege krigsnederlaget på det parlamentariske demokratiet.

Den 49-årige ingeniøren Henri Marre er noko midt i mellom gruppene. Han ser Pétain som bergingsmannen som kan gjera Frankrike stort igjen, men har også ein eigenagenda formulert i den sjølvpubliserte pamfletten «Vår frelse» («Notre Salut» – filmens originaltittel). Det er ein grandios teknokratplan for auka produktivitet, effektivisering av staten og utnytting av arbeidskraft. Marrs idear viser seg å vera nyttige også for okkupasjonsmaktas planar for registrering, oppsamling og transport av menneske over landegrenser.

ser vi ideane i og utviklinga av Vichy-regimet innanfrå. Kostymedramaet er meir i slekt med Bernardo Bertoluccis «Konformisten» enn med krigsdrama frå vår tid, men oldebarnet slår i tillegg hol i den historiske illusjonen med ei rad filmretoriske grep. Med nifst presis nonsjalanse skapar Emmanuel Marre eit politisk kontinuum mellom antidemokratiske krefter i fortid og notid. Det er neppe tilfeldig at han har vald å lydlegga festscenene frå Vichy med det tyske 80-tals synthpopbandet Alphaville og andre musikkfenomen frå liberaliserings og privatiseringstiåret.

Ein film for vår tid

I «Kjærast» møter Erik Poppe teksten til Jon Fosse med hemmande ærefrykt.

Tom Remlov la skulda på «auteursyndromet» (forstått som regissørens krav om full kreativ kontroll over manuskriptet) då han i Klassekampen laurdag skulle forklara kvifor det har tatt fleire tiår (og ein Nobel-pris) å få realisert ein Jon Fosse-film. Den tidlegare Norsk Film-direktøren skreiv interessant om sitt 1990-talssamarbeid med Fosse, som resulterte i originalmanuset «Bad Moon Rising». Når 

 frå 1997 endeleg har vorte realisert, er det nettopp av ein leiande, norsk auteur, Erik Poppe, som har vist (i «Utvandrarna», 2023) at han ikkje kvir seg for å gjera personlege tolkingar av kanoniserte forfattarar.

Likevel, etter å ha sett «Kjærast» kan ein slå fast at Remlovs 90-talsdiagnose ikkje er særleg råkande lenger. Poppe møter Fosses tekst og status med ærefrykt – i så stor grad at regissøren (med få unnatak) ikkje slepp til forfattarens ofte forløysande komikk, som kjærleikstragedien kunne hatt godt av. Det tydelegaste symptomet på «auteursyndrom» er den inderlege tittelen. «Bad Moon Rising» ville vore ein betre inngang til denne americana-farga, vestnorske sjømannsvisa. Komponist Roy Westad ser ut til å ha brukt originaltittelen som inspirasjon for filmmusikken, som utvidar hovudtemaet «lengt» til å femna både det kroppslege, eksistensielle og uoppnåelege.

 Asle (Leo Magnus de la Nuez) og Gerd (Kristi-Helene Giæver Engeberg), som møtast på ei bryggekro der han spelar til dans med bandet sitt. Ho legg straks merke til vokalisten, som spelar så godt gitar, og ho slit hard for å sjekka han opp etterpå. Introduksjonsscenen er blant filmens beste. Det er glimrande karakterteikning, og dei to hovudrollene viser kva for eit skodespelarkaliber dei er.

Gerds iver er urokkeleg nok til å trassa skamkjensla når Asle (bandfrontfiguren!) er for knølete til å svara på dei stadig meir overtydelege invittane hennar. I det dei to til sist delar namna sine med kvarandre, er utvekslinga så intim at det overskrid den komande, fysiske samansmeltinga mellom dei og ber i seg ein lovnad om union mellom motpolar. I dette glimtet blir også realistisk film og stilistisk Fosse til eitt.

sin, men må betala dyrt for å drøyma fram eit liv med gitarkunstnaren på scenen heller enn den tagale mannen i baren. Dei går inn i forholdet med ulike ønskje. Når «guten» (Audun Gallefoss) kjem til verda og familieforsørgjaren Asle tar gitaren med til sjøs, går den skjøre familietreeininga langsamt i oppløysing – utan at denne oppsummeringa yter rettferd til film eller manus.

og dynamikken mellom «han» og «ho» knyter saman verk og motiv frå heile Fosses kunstnarskap. Samstundes kjennest «Kjærast» som eit gløtt tilbake i kunstnarskapen mot dei kortare, meir verdslege romanane og minimalistiske dramaa, som dominerte Fosses produksjon då manuset vart skrive. Det ligg inga kvalitetsvurdering i påstanden. Denne delen av forfattarskapen er nok betre eigna for filmatisering enn dei nyare, meditative romanverka, men jamvel ut frå ein tekst skriven for lerretet, er det inga likefram oppgåve å konkretisera dei tekstlege refleksjonsromma i filmbilete. Korleis ta vare på det opne tolkingsrommet i teksten utan å tømma det for meining?

Fosse har både litteraturteoretisk og i litterær praksis utfordra kravet til tradisjonell 

. Dette kravet er endå sterkare i psykologisk realistisk spelefilm enn i roman og drama, og Poppes emosjonelle filmspråk er ikkje alltid ein intuitiv match for Fosses atterhaldne minimalisme. Filmens bildevakre, jordfarga og litt ubestemmelege etterkrigsestetikk har langt fleire spesifikke referansar enn det strippa Fosse-universet.

Underteikna er ikkje oppglødd for at Fosses «mytiske vestland» blir meir likt ein moderne turistreklame når kameraet sveipar over pittoresk doggvåte haustlandskap frå Hardanger til Stadt, men i si utforsking av einsemd og psykologisk isolasjon arbeider Poppe visuelt godt med tekst og undertekst (slik fotoet her viser). Regissøren gjer òg nokre subtile freistnader på å repetera motiv og gje dei nytt innhald – som høyrer med i ei Fosse-tolking. Eit døme er når Asle sit forlaten og vippar på ein stol med beina i vindaugskarmen. Han ligg nærast i lufta med sjøen som einaste moglege horisont. Det er eit vrengt, visuelt ekko av Gerds utsegn «så herleg det var å sveva fritt», som fell spontant etter deira første, seksuelle møte.

tilbake til «Terrence Malick-synder», der bileta seier mindre enn meint. Kanskje hadde det vore betre å kappa 20 minutt speletid enn å la publikum undra på kvifor opptaka av havbølgjer blir spela av baklengs? Bruken av Fosse-diktet «I det bråe» er derimot ein god tematisk nøkkel, men det er berre distraherande at det blir det lesen på engelsk – av ein nordmann.

Aleine saman

Bokhausten er ung, men har alt fått sin første internasjonale «skandale». Ei av vår tids største litterære stjerner, Rachel Cusk, har hamna i ein internettstorm av spekulasjonar rundt sin nye roman «Life of M».

Boka handlar om ein kjendisskodespelar kalla «M», som slit med den slags identitetsproblem ein anar kan oppstå av å leva livet i rampelyset. Boka blir lansert på engelsk i dag, men er alt heftig debattert i sosiale media, filmbransjepressa og i aviser på begge sider av Atlanteren etter at kopiar av romanen byrja å sirkulera mellom folk på seinsommaren.

Spørsmålet som blir debattert, er om forfattaren har stole livet til Natalie Portman og skrive fram eit «litterært mord» på si «filmstjerneveninne», slik det vart hevda i den britiske avisa The Telegraph i helga.

Lesinga av «Life of M» vil ikkje vera heilt ukjent for dei som har følgt debattane rundt verkelegheitslitteraturen. Sjølv hevdar den skarpskodde forfattaren, som før har fått røyna kva det kan kosta å skriva personleg om morskap og skilsmål, at ho aldri hadde venta at fiksjonsarbeidet «ville skapa slikt raseri», som ho sa til The New York Times søndag.

«Om M er basert på ein verkeleg kjendis eller ikkje, er eigentleg ikkje poenget», hevdar forfattaren. Cusk meiner reaksjonane på boka «tar romanen eg har skapt, inn i noko nær ein rettssal».

«Det eg har gjort, høyrer i mykje større grad heime i ei verd der kjendiseri – og desse menneska som er så attkjennelege, men likevel så ukjende – er ein del av samtidsmedvitet … Og om min jobb ikkje er å utforska delar av samtidsmedvitet, så veit ikkje eg», seier Cusk til den amerikanske avisa.

The New York Times skriv, som fleire av debattantane, at likskapane mellom liva til den verkelege Natalie Portman og romankarakteren M er mange og spesifikke.

Rachel Cusk i viral storm

June, ei Oslo-kvinne i tjueåra, blir fortalt av legen at ho har tre veker att å leva. Stilt overfor denne uomgåelege realiteten kastar ho seg inn i ein virvelvind av hastige yolo-avgjerder som å påføra seg ei «ironisk» 

-tatovering i panna, kjøpa heile tre små «veskehundar», tømma ein liten kortstokk av kredittkort og, ikkje minst, byrja på eit svært avgjerande keramikk-kurs.

Alt dette og mykje meir skjer i løpet av ein knapp halvtimes speletid fortelt på 21 minuttkorte episodar i NRKs første 

er mikrodrama eit fiksjonsformat hovudsakleg utvikla på og for Tiktok. Bileta har det smale, ståande (vertikale) formatet, som er vanleg i den kinesiske appen, og kinesiske produsentar har vore leiande i å utvikla og definera dei små serie-dramaa.

Fullkome tilpassa eit lettdistrahert skrolle-publikum er episodane på eitt til to minutt, handlinga skoren ned til reint plott med eit visuelt uttrykk prega av mange nærbilde, kjappe klipp og med nær konstante 

. Sjangermessig har romantiske intrigar og krim(mysterium) dominert mikrodrama.

Amatørar i dramafaget har greidd å vekkja latter hos serie-kritikarar med sine absurd usamanhengande forteljingar og ekstreme rolleklisjear, som ofte snyltar på ideane til suksess-seriar. Men uavhengig av kvalitet er mikrodrama både billeg å produsera og populært blant unge. To faktorar som uvilkårleg peikar mot at ein hardt pressa film- og tv-industri vil erobra marknaden: Hollywood er no på «mikroballen».

meining og ikkje at NRK er norsk pioner i formatet. Allmennkringkastaren har og bør nyutvikla audiovisuelle fiksjonsformat for unge. Samstundes er det ikkje ein del av NRK-oppdraget å yta sitt til at det same publikummet blir endå meir avhengig av mobilen. «21 dager» er eit produkt som speglar at NRK slit med nokre av dei same problema som hovudrolla June.

«Du må velja mellom kopp eller bolle,» seier keramikklæraren Sol (Anne Krigsvold), men June klarer ikkje å bestemma seg for noko i livet, for kva kan ho ikkje då gå glipp av? Avgjerdsvegringa er både ei i drivkraft i forteljinga og eit tematisk hovudpoeng i det ganske gode, men svært Oslo-innforståtte, manuset til serieskapar Caroline Glomnes.

Glomnes’ «21 dager» er eit innhaldsrikt mikrodrama med ein kjent nedteljingsstruktur. Estetisk kombinerer serieskaparen godt ungdomsdrama med ei knallgod Hedda Gundersen Gullikstad i hovudrolla med påfunn frå den gif-spekka 

-kulturen på nettet. Kanskje er det her ifrå at målgruppa for serien også vil kjenna att referansane til Jerry Zuckers keramikk-erotikk i 1990-talsfilmen «Ghost»?

også laga influensarsatiren «Cammo» for NRK, har greidd å takla serieskaparutfordringa som følgjer med at NRK vil vera både Tiktok (og andre sosiale medium) og allmennkringkastar på same tid. Dilemmaet viste seg tydeleg i siste episode av den elles gode ungdomsserien «Rekviem for Selina» om norsk rosabloggarhistorie. I den samarbeidde NRK med kommersielle påverkarar, som er aktive på alle plattformer inkludert Onlyfans, men «balanserte» den skamlause kommersen med ein didaktisk oppdragar-undertone av det slaget vi kjenner frå fleire NRK-Super-seriar.

Kopp eller bolle?

Den flamboyante filmskaparen Paolo Sorrentino har støtt målt skaparkrefter med dei ekstravagante maktmennene han har skildra. Og anten det har vore biografisk funderte portrett av statsministrar eller tidsåndsfablar om oppkomlingar i kulturlivet og pavekyrkja, har dei dominerande hovudrollene vore plasserte i italienske miljø og tradisjonar.

Det gjeld også for «La Grazia» – Sorrentinos framstilling av det ærverdige, italienske presidentembetet. Det er likevel uråd å sjå filmen utan å tenkja på den fiktive presidenten Mariano De Santis’ motpol i den verkelege verda – Donald Trump. Ironisk nok ser denne underteksten ut til å dempa Sorrentinos eigen latente hang til stormannsgal bløff, sentimentalitet og sexisme.

stoltheitFrecce Tricolori får, på satirisk vis, opna «La Grazia» med å røykleggja himmelen i italienske fargar. Ein rulletekst informerer oss samstundes om presidentembetets fullmakter og plikter. Dei er både vide og mange, men årsaka til at dei italienske presidentar er meir populære enn stadig skiftande regjeringssjefar, er – slik filmen vil det – at presidenten er atterhalden med å bruka makta si. Juristen Mariano De Santis kanskje meir så enn nokon.

Toni Servillo spelar igjen førstefiolin i ein Sorrentino-komposisjon, og hans minimalistiske minespel er utsøkt. De Santis er ein inneslutta, djupt sørgjande enkjemann som berre har eit halvår att av gjerninga si, men nettopp no – når han har overlate dei fleste oppgåvene til den oppofrande dottera og sekretæren Dorotea (Anna Ferzetti) – blir den aldrande statsmannen sett på prøve som mann, far, dommar og nasjonens samlande leiar. Han må ta stilling til eit lovframlegg om aktiv dødshjelp, og han må vurdera nådegiving av to mordarar, som begge har tatt livet av sine partnarar. Samstundes er han heimsøkt av ei gammal historie om utruskap.

«La Grazia» er eit både didaktisk og pent konstruert moralstykke der Sorrentino nyttar sin formidable evne til å fortelja med bilde til pompøsitets-avvæpnande komikk og (saman med rapparen Guè!) til å undergrava karakteranes sjølvframstilling.

Nådegåver

Carla Simón er eit av dei store talenta i spansk og europeisk film i dag. Det stadfestar ho med sin tredje langfilm, «Min ukjente familie» (2025). Det er ei like medrivande som lågmælt forteljing om ei foreldrelaus kvinne som søker sine familierøter samstundes som ho frigjer seg frå ein dobbel sosial arv.

seg som ein meister i å få fram dei store dramaa i livet og samfunnet utan å tapa detaljane i den «vesle» kvardagen av syne. Det såg vi først i barndomsskildringa «Sommer 1993» (der ei seksårig byjente mistar si rusavhengige mor og må flytta til familie på landet) og seinare i familiedramaet «Ferskenlunden i Catalonia» (som skildrar effekten av at jordbruket tapar for tørke og solcellefarmar).

Eit naturalistisk formspråk der handling vekslar med reine naturobservasjonar og det nærgåande kameraet som alltid er i augehøgd med både barn og vaksne, er med å gje Simóns filmar ei smittande kjensle av nyfike utforskande og empatisk nærvær.

I «Min ukjente familie» utvidar filmskaparen dette estetiske registeret med å binda saman to tidsplan med ein emosjonelt viktig draumesekvens, og den glimrande filmfotografen Hélène Louvart yter mykje til alle dei ulike forteljarmodusane. I tillegg har filmen eit sjølvbiografisk utgangspunkt som kastar nytt lys over heile filmografien.

er ein 18-årig, aspirerande filmstudent frå Barcelona, alltid med videokameraet innan rekkevidd. Sommaren 2004 møter vi henne på folkeregisteret i den galisiske kystbyen Vigo, der ho søker opplysingar om sin biologiske far for å kunne søka studiestipend. Vi forstår at reisa (i tråd med filmens originaltittel «Romería» – pilegrimsreise) er motivert av meir enn byråkratiske krav.

Det var i Vigo, sør for det kjende pilegrimsmålet Santiago de Compostela, at dei unge, festglade og forelska foreldra hennar fall ned i eit gradvis hardare rusliv på 1980-talet. Marinas guide til byen og ein far ho aldri fekk møta, er moras dagbok frå desse åra, men at fakta om fortida er vanskeleg å stadfesta, blir klart når ho møter farsslekta med alle sine onklar, tanter og søskenbarn og deira vilt varierande, sjølvsentrerte minnebilde av Marinas foreldre.

Familiedynamikken er allment attkjenneleg, men også sosialt spesifikk. Mykje fell på plass når Marina aller nådigast får audiens hos farmora og farfaren. Søndags­middagen hos desse besteborgarlege fasadevaktarane av familiens gode namn og rykte er den mest handfaste tidsreisa i filmen.

er berre tilsynelatande ei likefram forteljing. Her byggjer Carla Simón sitt mest nitid konstruerte og sofistikerte audiovisuelle univers til no der både tematikk og karakterar speglar kvarandre i mange fasettar. Filmen kunne vore ørlite grann kortare, men er alltid gjevande jamvel i sekvensar der ein anar at ambisjonane har vore større enn resultatet.

I tillegg til å vera eit miniportrett av Galicia og eit mangslunge ungdomsportrett, har Marinas slektsgransking også form av ei etterforsking som avdekker foreldregenerasjonens mislukka opprør mot den gamle makta i Spania etter Francos død. Med å gje oss historia om heroin- og aids-epidemiane som prega 1980-talet, gjev Simón oss eit realistisk korrektiv til Pedro Amodóvars 80-talsfarsar og deira triumferande fornekting av det patriarkalske autokratiet, kyrkja og monarkiet.

Guri Kulås

Artikler

«Norge rundt» var i 1976 eit demokratisk tilskot til NRK. I dag er det 50 år sidan den første sendinga.

25 år etter Benjamin skjer det enno rasistiske drap i Noreg.

Omsorgsyrka er samfunnets kjerne.

Det utopiske Granka

I Trumpistan er medietilsynet eit politisk våpen. Dårleg for demokratiet – profitabelt for nettplattformer utan kontroll.

Folkekravet om ein ny samfunnskontrakt fislar ut i Paul Greengrass’ opprørsfilm.

– For meg har det vore viktig å spora dei lange linene i brutaliteten, seier komponist og filmskapar Knut Olaf Sunde.

Terrortidsånda er stadig over oss

Gloria Steinem (92) var ein nøkkelfigur for den andre feministbølgja og eit ikon for USAs unge kvinner i dag.

«Fjord» er filmen som svarar til det venstrepolitiske oppgjeret med «woke 1.0».

«Widow’s Bay» samanfattar amerikansk skrekkfilm for den skvetne.

Botsøving i tynn luft

Norske kulturpersonligheter forteller om sine møter med Harald V.

Endeleg ein god notidsfilm om andre verdskrig.

I «Kjærast» møter Erik Poppe teksten til Jon Fosse med hemmande ærefrykt.

Rachel Cusk i viral storm

Ja, takk begge delar: NRK vil både vera pedagog og halda unge på mobilen.

Sarkasme gjer underverk for Paolo Sorrentinos sentimentalitet.

Carla Simón lét ei ung jente finna sin eigen livsveg, og frigjer familesagaen frå lagnadsdramaet.

Vogt vann fram

Kor store problem har ikkje verda når kreti og pleti set si lit til at Hollywood kan berga framtida.

Martha Coolidge rekonstruerte valdtekta ho vart utsett for som 16-åring, og avslørte samstundes high school-komedien

Anders Heger rundar 70 år i dag.

Aktuell klassikar

Larry Davids gjennomgang av USAs historie er vellaga, men mindre vågal enn ein kunne vona.

«Pacifiction» målar det politiske og moralske lågtrykket under den franske atomvåpenparaplyen.

Livet og kunsten til nyleg avdøde David Hockney blir sydd saman i to ulike dokumentarar.

«Norge rundt» var i 1976 eit demo­kratisk tilskot til NRK. I dag er det 50 år sidan den første sendinga.

25 år etter Benjamin skjer det enno rasistiske drap i Noreg.

Om­sorgs­yrka er samfunnets kjerne.

Det utopiske Granka

I Trumpistan er medie­til­synet eit politisk våpen. Dårleg for demo­kra­tiet – profi­tabelt for nettplatt­former utan kontroll.

Folke­kra­vet om ein ny samfunns­kon­trakt fislar ut i Paul Greengrass’ opp­rørs­film.

– For meg har det vore viktig å spora dei lange linene i bruta­li­teten, seier komponist og filmskapar Knut Olaf Sunde.

Terror­tidsånda er stadig over oss

Gloria Steinem (92) var ein nøkkel­figur for den andre femi­nist­bølgja og eit ikon for USAs unge kvinner i dag.

«Fjord» er filmen som svarar til det venstre­po­li­tiske oppgjeret med «woke 1.0».

«Widow’s Bay» saman­fattar amerikansk skrekkfilm for den skvetne.

Botsøving i tynn luft

Norske kultur­per­son­lig­heter forteller om sine møter med Harald V.

Endeleg ein god notidsfilm om andre verdskrig.

I «Kjærast» møter Erik Poppe teksten til Jon Fosse med hemmande ærefrykt.

Rachel Cusk i viral storm

Ja, takk begge delar: NRK vil både vera pedagog og halda unge på mobilen.

Sarkasme gjer underverk for Paolo Sorren­tinos senti­men­ta­litet.

Carla Simón lét ei ung jente finna sin eigen livsveg, og frigjer fami­le­sa­gaen frå lagnads­dra­maet.

Vogt vann fram

Kor store problem har ikkje verda når kreti og pleti set si lit til at Hollywood kan berga framtida.

Martha Coolidge rekon­stru­erte valdtekta ho vart utsett for som 16-åring, og avslørte samstundes high school-komedien

Anders Heger rundar 70 år i dag.

Aktuell klassikar

Larry Davids gjen­nom­gang av USAs historie er vellaga, men mindre vågal enn ein kunne vona.

«Paci­fic­tion» målar det politiske og moralske lågtrykket under den franske atomvå­pen­pa­ra­plyen.

Livet og kunsten til nyleg avdøde David Hockney blir sydd saman i to ulike doku­men­tarar.

«Norge rundt» var i 1976 eit demokratisk tilskot til NRK. I dag er det 50 år sidan den første sendinga.

Omsorgsyrka er samfunnets kjerne.

I Trumpistan er medietilsynet eit politisk våpen. Dårleg for demokratiet – profitabelt for nettplattformer utan kontroll.

Folkekravet om ein ny samfunnskontrakt fislar ut i Paul Greengrass’ opprørsfilm.

– For meg har det vore viktig å spora dei lange linene i brutaliteten, seier komponist og filmskapar Knut Olaf Sunde.

Terrortidsånda er stadig over oss

Gloria Steinem (92) var ein nøkkelfigur for den andre feministbølgja og eit ikon for USAs unge kvinner i dag.

«Fjord» er filmen som svarar til det venstrepolitiske oppgjeret med «woke 1.0».

«Widow’s Bay» samanfattar amerikansk skrekkfilm for den skvetne.

Norske kulturpersonligheter forteller om sine møter med Harald V.

Sarkasme gjer underverk for Paolo Sorrentinos sentimentalitet.

Carla Simón lét ei ung jente finna sin eigen livsveg, og frigjer familesagaen frå lagnadsdramaet.

Martha Coolidge rekonstruerte valdtekta ho vart utsett for som 16-åring, og avslørte samstundes high school-komedien

Larry Davids gjennomgang av USAs historie er vellaga, men mindre vågal enn ein kunne vona.

«Pacifiction» målar det politiske og moralske lågtrykket under den franske atomvåpenparaplyen.

Livet og kunsten til nyleg avdøde David Hockney blir sydd saman i to ulike dokumentarar.