Utan kunnskap om fortida kjenner ein verken dei andre eller seg sjølv.
Det var fint å vera ung på syttitalet, då sommarnatta var altfor lys til å sovast bort. Snart skulle sola stå opp for ein ny tidsalder med fred og glede på ei grøn jord. Me trudde i det lengste det beste om Mao-Kina, og då den korrupte sjahen av Iran blei kasta av trona, gjekk det fleire veker før me skjøna at dei alvorstunge prestane som overtok makta, drog landet ned i driten.
Allerede abonnent? Logg inn
Eyvin Dahl kom til Stavanger som ung lege i 1922. Han gjorde seg sterkt gjeldande som radikal politikar, og dreiv for eiga rekning eit svært godt utstyrt sjukehus der det ikkje var så nøye om pasientane kunne betala. Men det er først i år at han har fått sin eigen biografi, «Med åpent visir», skriven på grunnlag av mangeårig studium av historikaren Jan Magne Arntsen. Bakarst i boka står kortromanen «Samfundet dreper», som Dahl skreiv i 1934, då han var sjuk av nervefeber og ikkje kunne gå på jobb. Han opnar nesten Alexander Kielland-aktig med ei poetisk-sarkastisk skildring av husværa til fattige og rike, og held fram med nådelaus utlevering av ein kristeleg skomakar som ikkje greier omstillinga frå handverk til industri og drikk opp dei pengane som kona skulle kjøpt mat til ungane for. Deretter samlar han seg med veldig engasjement om den tragiske lagnaden til skomakardottera Vesla, som han møtte første gong då ho var ein optimistisk liten jentunge, og ikkje såg igjen før det var for seint. Her tek Dahl utan vidare til å snakka med si eiga røyst, som vakthavande lege den natta tolv år gamle Vesla blir innlagd med lungebetennelse. Det gjev forteljinga ein uventa vri, som om Alexander Kielland skulle kome på besøk hos Marianne i «Garman & Worse» og gjeve henne si fulle støtte til å slå tilbake mot dei som har straffa henne for at ho har våga seg til å ha eit kjønnsliv.
Solveig AareskjoldDen 99 år gamle David Attenborough, i seg sjølv eit naturens underverk, har brukt mesteparten av livet på å laga filmar om dyr og planter for TV. I den siste, som ligg ute på Netflix, sit han heime i stova og ser tilbake på nokre opptak frå Rwanda som han var gjorde i 1978. Planen var å snakka om utviklinga av tommel- og peikefinger mens ein fjellgorillaflokk pusla i bakgrunnen. Men best som det var, kom det ein treårs gorillaunge og heiv seg i fanget på han, og den vitskaplege observatøren var forvandla til leikeonkel. Dette hadde aldri kunna skje om det ikkje var for det banebrytande arbeidet til primatologen Dian Fossey, seier Attenborough. Ho studerte desse utryddingstruga slektningane våre i felt frå 1967 til 1985, og utvikla ein metode for vern og restaurering som har ført til at dei no har blitt dobbelt så mange. Av henne lærte han å laga høyrbare pustelydar når han nærma seg, omtrent slik menneske i gamle bygdesamfunn gjev frå seg nokre små kremt før dei går inn gjennom den opne døra til naboen.
Solveig AareskjoldMens eg sit og ventar på å koma inn hos legen, høyrer eg at det står nokon og gryntar bortved betalingsterminalen. Det går rett i reptilhjernen og skaper ein så sterk trong til å jaga svinet på dør at eg for mi eiga velferds skuld lèt vera å sjå i den retninga. Men når det aukar til grov harking, blir den primitive aggressiviteten blanda med meir medmenneskelege tankar om at her er det visst ein som er i naud. No ser eg at ein halvgamal, ustelt mann har stilt seg i angrepspositur framfor den massive maskinen og prøver å rista han med begge hender. Dei stygge lydane han lagar, er ein trussel om omfattande øydelegging, slik Tyrannosaurus rex kjem brasande ut or buskane med open kjeft og ville brøl på filmar om fortidsdyr. Det er ein like vonlaus måte å jaga byttedyr på i våre dagar som for sekstiseks millionar år sidan, for ein jeger som seier frå i god tid om at han er i kjømda, er det lett å sleppa unna. Det som gjer krokodillar så farlege, er den evna dei har til å snika seg lydlaust innpå.
Solveig Aareskjold