Du kan bla til neste sideBla med piltastene

På 100-årsdagen får holocaust-offer Ruth Maier ein plass kalla opp etter seg nær sin siste bustad i Oslo:

Ruth Maier får sin plass

VENTER PÅ SKILT: Jan Erik Vold har arbeidd for ein Ruth Maiers plass sidan 2012. På tysdag, Maiers 100-årsdag, tar han del i «døypinga» av plassen.

– Vi bør minnast Maier som offer for det store brotsverket, men òg som eit merkverdig menneske, seier Jan Erik Vold.

Tysdag 10. november vil det vera 100 år sidan Ruth Maier vart fødd. Same dag vil Oslo kommune formelt namngje ein plass etter henne i Bydel St. Hanshaugen. Det stille byrommet med parkbenkar og haustgule tre har ikkje heitt noko før, men i ligg i ei idyllisk gågate der Glückstads gate møter Dovregata, nær jentepensjonatet der Ruth Maier budde sine siste dagar i Noreg.

– Det var her ho vart arrestert, seier Jan Erik Vold då forfattaren tar Klassekampen med til Dalsbergstien 3, der «Englehjemmet» låg i 1942.

I fortauet her, framfor inngangen, vart den første «snublesteinen» på norsk jord sett ned i 2010 til minne om Ruth Maier. Natta 26. november 1942 var den jødisk-austerrikske flyktningen blant dei norske jødane som vart arresterte og deporterte til Auschwitz.

Maier var blant dei mange som straks vart drepen då dei kom fram 1. desember. Ho vart 22 år.

Fann familie og dagbok

Vold har arbeidd for Maiers minne sidan han fann dagbøkene hennar i Gunvor Hofmos etterlatne arkiv på 1990-talet. Maier vart fødd i Wien i 1920 og kom til Noreg som flyktning i 1939. Her vart ho kjent med den jamgamle poeten Gunvor Hofmo – ein venskap Vold skildrar i Hofmo-biografien «Mørkets sangerske».

– Sommaren 1942 ville Maier flykta til Sverige, men Gunvor Hofmo kunne ikkje forlata mor si. I det kjende fotografiet frå Akershus-kaia, der Maier er blant flokken som går om bord i Donau, kan ein i ytterkant skimta ein silhuett som liknar Hofmo.

VENER: Gunvor Hofmo og Ruth Maier.

Ruth Maiers lagnad plaga Hofmo resten av livet.

– Ein treng ikkje vita dette for å lesa Hofmos dikt, men om du kjenner historia, får du endå meir ut av tekstane, seier Vold.

I 2012 gav Vold også ut Ruth Maiers eigne dikt i samlinga «En lys sommers usigelige smerte: dikt og prosaskisser 1939–1942».

Vold kalla Ruth Maier «ein lysande intellektuell». Ho skreiv også dagbøker, som Hofmo tok vare på i 50 år, og som Jan Erik Vold redigerte og publiserte i 2007.

– Eg greidde også å koma i kontakt med Ruths attlevande søster Judith, som hadde flykta til England. Ho hadde tatt vare på alle breva Ruth skreiv, og til saman med dagbokskrifta gav desse ei samanhengande forteljing om Ruths liv frå 1933 til 1942.

Unescos verdsarvliste

Ruth Maiers dagbøker og brev har vorte jamført med Anne Frank sine. Dei gjev ei av dei mest omfattande skildringane av jødisk liv i Noreg under andre verdskrig, og i 2014 vart Ruth Maiers arkiv ført opp på Unescos verdsarvliste.

SNUBLESTEIN: Ruth Maiers snublestein i Dalsbergstien i Oslo.

Det er Holocaustsenteret i Oslo som i dag forvaltar arkivet. Boka Jan Erik Vold redigerte, kjem i desse dagar ut i si tolvte omsetjing, til tsjekkisk. Frå før finst boka blant anna på tysk, russisk, spansk og engelsk, og i haust publiserer også Gyldendal forlag ei ny norsk utgåve av dagboka.

Vold har sidan 2012 vore ei drivkraft bak ein Ruth Maiers plass i Oslo. Tysdag tar han del i «døypinga» av plassen på St. Hanshaugen. På grunn av smitteverntiltak er dette arrangement for eit fåtal inviterte gjester.

Ifølgje bydelsadministrasjonen vil heller ikkje gateskiltet koma opp til 100-årsdagen, men både eit slikt skilt og eit blått kulturminneskilt er søkt om og vil bli montert.

Søndag held i tillegg Holocaustsenteret eit seminar om Ruth Maier, der Jan Erik Vold bidreg. Dette arrangementet er det mogleg for alle å få med seg via senterets nettsider.

Møte

Slik en regnvåt kveldstund

kjenner du det er henne

en jødisk venninne de drepte

hun hvis lik de lot brenne

sammen med tusen andres.

ram stiger lukten fra fjæren.

Fuglene klynker alt stille.

Noen ler fjernt gjennom skumring ...

Stemmene klinger så mildt

som de har natt i seg.

Du vet bare at hun er her

og ser henne uten å se

og kjenner det brune blikket

legger seg kjølig som sne

over din rådløse sorg.

Og din trang til å skrike,

rase, gråte og be,

slik som en liten unge

får viljen sin gjennom ved,

alt som du smertelig gjemte,

smelter vekk under det.

Du hører den myke stemmen

slik du hørte den sist,

spørrende uten klage,

dempet og underlig trist:

Warum sollen wir nicht leiden

wenn so viel Leid ist ?

Diktet «Møte» står i Gunvor Hofmos (1921-1995) debutsamling «Jeg vil hjem til menneskene» (1946).

Git: master, Env: production, Sanity: production