Solveigs salt

Fernissmyten

Den historiske sanninga må vika for den medrivande historia.

Solveig Aareskjold, forfattar

William Golding, han som skreiv «Fluenes herre», boka om kostskulegutane som strandar på ei aude øy og degenererer til blodtørste barbarar, påstod at han interesserte seg for menneskenaturen. Men i røynda brydde han seg lite om korleis levande menneske oppfører seg i krisesituasjonar. Til gjengjeld var han djupt fascinert av undergangsforteljingar, og millionvis av lesarar har slukt denne romanen så rå at dei bruker han til bevis for at sivilisasjonen berre er eit tynt lag med ferniss over ein vill og grufull natur.

Du må være abonnent for å lese denne artikkelen

Bli abonnent

Solveigs salt

Slave­øko­nomi

Bibelen fortel om korleis jøden Moses fekk overlevert ein bråte med rituelle og moralske forskrifter frå guden Jahve på Sinai berg. Han var særleg nøye med at israelsfolket ikkje måtte ta imot kulturimpulsar frå innbyggjarane i det landet dei hadde invadert. Og når han først var i gang, sette han òg opp den lista med ti bod som blir nytta i lett omarbeidd form i kristendomsopplæringa enno i dag. Jahve var ingen allmektig far i himmelen, snarare ein sosial entreprenør som prøvde å byggja opp ein lydig flokk i eit Midtausten der det var mange store og mektige gudar frå før. Når det første bodet seier at du ikkje skal ha andre gudar enn han, viser han at han veit at han har mange konkurrentar, og må samla tilhengjarane sine med å nekta dei å knyta seg til andre enn han sjølv. Forbodet mot fleirguderi er følgt opp med ei påfallande islamistisk kriminalisering av kunst: Dersom du lagar eitt eller anna slags bilete, same kva det no skal førestella, vil Jahve straffa både deg og barna dine svært hardt. Deretter følgjer nokre kvardagslege levereglar om å unngå vald og juks som folk flest ikkje treng nokon overnaturleg instruks for å forstå at dei må retta seg etter om dei vil leva i fred med einannan. Men det siste bodet, det om at du ikkje skal trå etter «kona åt næsten din, eller drengen eller tenestgjenta eller uksen eller asnet hans eller noko anna som høyrer næsten din til», avslører ein djup interessekonflikt mellom rike og fattige. For kva ville skje dersom tenestefolka på grannegarden var misnøgde med sjefen sin og av eigen fri vilje kom og sa at dei heller ville arbeida hos deg? Det kunne dei ikkje, fordi dei var trælar.

Solveig Aareskjold

Rikdoms­forakt

Sveits er eit fint land, og ein kan sikkert leva like godt der som i Noreg, bortsett frå at det er vanskeleg å fatta korleis folk frivillig kan gje avkall på kysten og det opne havet berre for å sleppa å betala skatt. Å emigrera av økonomiske årsaker er ein forseinka reaksjon på eit problem som ikkje finst lenger, for ingen ville ha svolte i hel om dei var blitt verande heime, eller blitt tvangsutskrivne til krigsteneste for eit kongedøme som ikkje gav noko tilbake. Eg forstår det litt betre når eg minnest at då eg var barn, trudde eg at eg hadde lyst til å bli rik, slik folk var i bøker og på film, der spenninga ofte var knytt til tap av formue, og ein god slutt innebar full tilbakebetaling. Særleg verka pengebingen til Onkel Skrue normdannande: Når B-gjengen sprengde seg gjennom fleire meter tjukke betongmurar og røva med seg tonnevis med myntar og setlar, reagerte den unge lesaren som ein trugen forsvarar av storkapitalen. Trass i at Donald og Ole, Dole og Doffen berre fekk ei krone i timen for å henta alle fantasillionane heim igjen, kjentest det som ei rettvis gjenoppretting av ein universell harmoni. Likevel snubla eg inn eit yrke som garantert ikkje ville gje meir enn middels velstand, og eg forelska meg aldri i unge menn med stor innteningsevne. Og sånn har det halde fram: Kvar gong eg har stått ved ein krossveg, har eg styrt i den retninga som førte til ringast avkasting. Ikkje fordi eg elska fattigdomen, slik Frans av Assisi skal ha gjort, men ganske enkelt fordi det fall seg slik. Men om det ikkje har lønt seg reint pengemessig, har det heller ikkje straffa seg. Tvert om undrar eg meg rett som det er over at livet mitt er så luksuriøst.

Solveig Aareskjold

Dei gode mennene

Det heitte seg at kalifen Harun al Rashid brukte rusla omkring i Bagdad på kveldstid, kledd som ein mann av folket. Såleis fekk han ein kunnskap om vanlege menneske som aldri kunne nå fram til ein opphøgd herskar.Den kloke og vakre fjernsynsserien «Ølhunden Berit» byggjer på den same tematikken ved å la ein middelaldrande osloborgar kamuflera seg med kjole og blond parykk. Sjølv om han berre gjer det for å sleppa unna den negative merksemda han har pådrege seg gjennom kvinnefiendtleg trolling på nettet, gjer den nye innsikta han til ein betre mann. I det verkelege livet skjer slike forvandlingar rett som det er, utan skifte av kjønn. Alt som skal til, er at ein herskesjuk person plutseleg forstår at han må endra atferd dersom han ikkje skal bli dumpa av sine nærmaste. Men fordi åndslivet frå gamalt er knytt til ei livsforståing der det gjeld om å få godkjenning av ei faderleg allmakt på kostnad av kvinner og barn, hender det sjeldnare i bøker og på film. Derfor må den tragiske rollefiguren Tom flyttast ned på eit komisk plan før han kan gje avkall på den patriarkalske identiteten. Der er det meir rom for det uventa og ureglementære, og publikum kan godta at han blir eit ekte medmenneske. Den slags kunne aldri skjedd i eit meir seriøst verk som «Peer Gynt», for det er det overdimensjonerte sjølvbiletet som gjer at Peer blir teken på alvor.

Solveig Aareskjold