Gjennom fleire tiår har Nav tolka regelverket for utbetaling av uføretrygd og alderspensjon feil. Det slår Trygderetten fast i ei fersk avgjerd.
Bakteppet er saka til ein i dag 58 år gammal mann som har budd og arbeidd i både Norge og Irland, der han blei sjuk.
Tilbake i Norge blei han erklært ufør og fekk uføretrygd, men under nivået for minstesatsen i folketrygda, fordi trygdetida i Irland ikkje blei rekna med.
Mannen, som hadde ei uføregrad på 80 prosent, fekk 163.940 kroner i året frå Nav, rundt 13.000 i månaden før skatt.
Mannen meinte utbetalinga skulle ha vore heva opp til 198.118 kroner, som var minste yting på det dåverande tidspunktet, justert for 80 prosent uføregrad.
Spørsmålet har vore om mannen, som følge av EØS-reglane, hadde rett på eit såkalla garantitillegg, som vil sikra han eit løft opp til minste sats.
Trygderetten har no konkludert.
Ifølge trygdeforordninga skal butid i både Norge og andre EØS-land telja med. Den uføre mannen har hatt rett på å bli heva til minstenivået. Nav har gjort feil, meiner Trygderetten.
Prinsippet som Trygderetten slår fast, gjeld ikkje berre for utrekning av uføretrygd, men også alderspensjon, poengterer Trygderetten sjølv. «Saken er relevant også for minste pensjonsnivå/garantipensjon for alderspensjonister», skriv Trygderetten i si eiga omtale av avgjerda.
Det er ukjent kor mange som gjennom ei årrekke kan ha fått for lite utbetalt av Nav, som følge av at EØS-reglane er praktisert feil av norske styresmakter. Det vil verken Nav eller Arbeids- og inkluderingsdepartementet svara på i dag.
Feil på feil
Fram til 2013 gav Nav eit garantitillegg til uføre- og alderspensjonistar som hadde budd i Noreg og eit anna EØS-land. Garantien skulle sikra ei samla yting tilsvarande minstepensjon. Men garantitillegg blei tatt vekk i 2013, då norske styresmakter konkluderte med at det ikkje var ei plikt etter EØS-retten til å gi slike tillegg.
Trygderetten meiner det var feil å fjerna garantitillegget. «Av kjennelsen følger det at Trygderetten mener praksisomleggingen i 2013 var EØS-stridig», skriv Trygderetten i omtale av avgjerda.
Men riktig blei det heller ikkje gjort før 2013, ifølge Trygderetten.
«Heller ikke praksisen før 2013 var etter Trygderettens syn i samsvar med EØS-retten da det ikke er grunnlag for bare å ta i betraktning trygdetid fra land som utbetaler pensjon, til støtte for et krav om minsteytelse fra bostedsstaten».
Fordi saka reiste prinsipielle EØS-rettslege spørsmål, bestemte Trygderettens leiar sommaren 2022 at saka skulle handsamast av ein forsterka rett med fem dommarar. Også Efta-domstolen har blitt konsultert og konkluderte med at Nav har tolka regelverket feil, noko Klassekampen skreiv i vår.
Krev endring i Nav
– Denne saka har store implikasjonar. Feilen går tilbake til 1994, seier Olav Lægreid i Advokatfirmaet Advoteket AS, som er advokaten som har ført saka i Trygderetten og Efta-domstolen for den uføre mannen.
– Vil denne saka skapa presedens for tilsvarande saker?
– Ja, her har Trygderetten meint å seia noko meir enn om den konkrete saka. Her har det vore ei praktisering som har vore i strid med EØS-reglane, seier Lægreid.
Han har invitert pressa og medlemmar av arbeids- og sosialkomiteen på Stortinget til ein gjennomgang av saka på Grand hotell i Oslo på måndag. Lægreid ventar no at Nav endrar vedtakspraksis, både når det gjeld uføretrygd og alderspensjon.
«For min klient er det snakk om 60.000 kroner årleg som skal etterbetalast for sju år, med renter.»
— Advokat Martin Ølstadløkken
– Avgjerda i denne saka sender eit signal til Nav om at Nav ikkje kan rekna med å vinna fram i tilsvarande saker i framtida. Pensjonistar som har slike saker i Nav, kan forventa å vinna fram i Trygderetten. Til vanleg fører det til at Nav endrar praksis, seier Lægreid.
Lægreid kjenner trygderetten godt. Han er også koordinerande advokat for rettshjelpsordninga som blei oppretta av regjeringa i kjølvatnet av den omfattande Nav-skandalen frå 2019.
Krev etterbetaling
Martin Ølstadløkken er advokat ved Huseiernes advokatkontor i Trondheim. Han har fleire klientar som har fått erfara at det kan bli dyrt å ha jobba nokre år i utenlandet, for så å komma heim til Norge og bli sjuk og ufør. Han trur dommen kan få konsekvensar for mange.
– Det er vanskeleg å svara på kor mange dette vil gjelda for. Uføre er ikkje den gruppa som roper høgast og gjer mest ut av seg, seier Ølstadløkken.
Han peiker spesielt på at mange norske statsborgarar har vore over grensa til nabolanda og jobba nokre år før dei vender heim att. Ølstadløkken meiner Nav no må gå igjennom gamle vedtak.
– For ein av mine klientar kan det dreie seg om opptil 60.000 kroner årleg som skal etterbetalast for åtte år, med renter. Og så skal den framtidige ytinga aukast. Det er ei stor rekning som må gjerast opp av staten, seier Ølstadløkken.
Han stiller spørsmål ved at Nav i så lang tid har tolka reglane feil.
– Det står svart på kvitt i artikkel 58 i trygdeforordninga at ein ikkje kan gi ei yting som er lågare enn minsteytinga i landet som skal utbetala ytinga. Korleis dette kan ha blitt oversett så lenge for dei som treng det mest, er veldig merkeleg og grovt. Det er ikkje beskjedne summar og skulle ha blitt gitt til folk som verkeleg treng pengane, seier Ølstadløkken.
Vurderer å anka
Klassekampen har bedt både Nav og Arbeids- og inkluderingsdepartementet om å uttala seg om saka. Det vil dei ikkje, men opplyser at dei vurderer å anka saka til Lagmannsretten.
«Trygderetten har avgitt ei kjennelse, der den kjem til at minsteytelsen til uføretrygd er ei minsteytelse som reguleres av artikkel 58. Departementet og Arbeids- og velferdsdirektoratet vurdera no konsekvensane og om kjennelsen skal ankast inn for Lagmannsretten. Vi må få gjort desse vurderingane før vi kan sei noko meir om saka», svarar departementet.
Fristen for å ta saka inn for lagmannsretten er 17. mars.