Solveigs salt

Då Hitler vann

Den norrøne sivilisasjonen greidde seg betre utan kyrkja.

Solveig Aareskjold (Forfattar)

Omkring år 1000 sende norskekongen Olav Tryggvason ein prest og nokre lærarar til Grønland saman med Leiv Eiriksson, som budde der og var på farten heimover. Langt til havs plukka han opp eit skipsmannskap som låg og klamra seg til eit vrak, og dessutan hadde han drive så mykje ut av kurs at han oppdaga Vinland. Då han endeleg kom heim, fekk han stor fagnad for begge delar, men far hans, den heidenske humanisten Eirik Raude, sa at berginga av dei havarerte blei utlikna av skadeverket til presten.

Du må være abonnent for å lese denne artikkelen

Bli abonnent

Solveigs salt

Menn som elskar

I den norrøne versjonen av Tristan og Isolde, tilrettelagd for hoffet til Håkon Håkonsson av munken broder Robert i året 1226, står det at dronninga treivst svært godt med å ha to menn. Men ingen av dei hadde ei anna kvinne enn henne. Den hemmelege elskaren greidde ikkje eingong å fullbyrda ekteskapet med den unge jenta som han gifte seg med for syns skuld. Sånn er det òg i forteljinga om riddarane av det runde bord. Trass i at dronning Guniver har eit konvensjonelt samliv med kong Artur, er riddar Lancelot så einsidig retta mot henne at når han blir narra til sengs med ei anna, reagerer han med eit anfall av sinnssjukdom som varer i fleire år. Ingen av desse mennene har fått nemneverdig merksemd innan psykologi, filosofi og historie, eller nokon annan stad for den saks skuld. Det har heller ikkje trojanarprinsen Paris, endå det var fordi han var så lidenskapleg forelska i den skjønne Helena, og så likegyldig med korleis det gjekk med alle andre, at Trojakrigen drog ut i ti år. I den tredje songen i Iliaden blir grekarar og trojanarar einige om å arrangera tvikamp mellom dei to mennene til Helena like utanfor den trojanske bymuren. Ho vonar i sitt stille sinn at Paris skal tapa, for ho er lei av han og lengtar etter det livet ho hadde før.

Solveig Aareskjold

Mannlege kjensler

Den som lagar film av gamal litteratur, har høve til å visa eit stort publikum både korleis sed og skikk skiftar, og korleis menneskehjartet er likt seg sjølv til alle tider. Men dersom det bryt for mykje med det me er vande med å sjå, vil ingen vil kjøpa billett. Derfor har alle amerikanske filmar med handling frå oldtida heilt sidan «The Ten Commandments» frå 1956 til «The Odyssey» sytti år seinare servert oss stive overlepper i staden for bankande hjarte. Det er ikkje så mykje fordi det ikkje finst ekte mannfolk lenger som for at kjønnsrollene har endra seg så radikalt at det som var normalt for tre tusen år sidan, har blitt tabu no. Brad Pitt kunne vore ein herleg Akilles i «Troy» frå 2004 dersom han hadde fått lov til å vera ulukkeleg forelska i slaven sin, og klaga si hjartans naud til ei mor som var ei evig ung djuphavsgudinne med sølvføter i staden for ei aldrande Julie Christie som gjekk og vassa inne på grunna. Like eins ville Matt Damon fint greidd å løfta fram den omskiftelege Odyssevs om han hadde fått krypa opp på stranda dagen før prinsesse Navsikaa kom køyrande med ei tospent muldyrvogn full av skitne klede. Men eit kinopublikum av i dag ville nok ikkje ha godteke at Penelope oppførte seg like omsynslaust og egoistisk overfor den einaste son sin som ho gjer hos Homer, der ho vinn ære på hans kostnad fordi ho er så flink til å ta vare på seg sjølv.

Solveig Aareskjold

Lystne gudinner

Opp gjennom åra har eg sett fleire oppsettingar av Peer Gynt enn eg har tal på. Alle har prøvd å tolka denne Ibsen-klassikaren på sitt eige vis, som den ikkje særleg originale vrien med å gjera den grønkledde dotter til dovregubben, den rike Ingrid og den arabiske Anitra til ei einaste vulgær freistarinne. Langt meir treffsikker var ei førestilling på Torshovteatret som slo saman den skitne grønkledde med den reine Solveig. Enten Ibsen hadde tenkt det sjølv eller ikkje, med eitt var det ikkje lenger noko mysterium kvifor Peer stikk av nett i det ho vil inn i hytta og elska med han. Feilen med Odyssevs-filmen til Christopher Nolan er at han snur opp ned på personane i den homeriske forteljinga på ein måte som rotar til samanheng og framdrift. Han gjer den sjølvsentrerte Penelope til eit ansvarleg samfunnsmenneske og den griske ektemannen hennar til ein molefonken actionhelt, og i staden for dei musikalske og sensuelle og gudinnene som dominerer over Odysses i åtte av dei ti åra mellom krigen om Troja og heimkomsten til Itaka, kjem han dragande med ein snill terapeut og ein frustrert feminist. Kirke, som i filmen jamrar seg over mannlege overgrep mot kvinner, har bukta og begge endane hos Homer. Ho bur i eit flott steinhus på ei skogkledd øy, og syng så det ljomar mens ho står ved veven og skaper fin tekstilkunst.

Solveig Aareskjold