Du kan bla til neste sideBla med piltastene

Ei historie om Raudts vandring frå gruvegangane til maktas korridorar:

EIT RAUDT KLONDYKE

HUNDREÅRINGEN: Per-Gunnar Skotåm jobba 17 år i kopargruva i Sulitjelma, som vart lagt ned for 30 år sidan, etter 100 år i drift (1891–1991). I dag er han førstekandidat for Raudt i Fauske kommune, kor kvar tredje veljar stemde på Raudt i 2019.

Den okergule leira på bakken er blaut av vatnet som dryp frå taket av kopargruva i Sulitjelma.

– Det er eit teikn på forfall. Det var ikkje slik her før, seier Per-Gunnar Skotåm.

Ein gong hadde Skotåm arbeidsplassen sin i gruvegangane som pløyer seg innover fjellet. No er det 30 år sidan gruva vart nedlagt. Jernbaneskjenene og vognene står att som rustande monument over industriånda i det førre hundreåret.

Utanfor surrar kleggen, og varmen er ikkje til å halde ut. Her inne er ein trygg, men det var ikkje alltid slik. Gruva i Sulitjelma var eit av dei største punktutsleppa for giftgassen svoveldioksid i heile Noreg. I snitt døydde ein person kvart einaste år i arbeidsulukker. For Per-Gunnar Skotåm er det ikkje dette som definerer dei 17 åra han jobba under jorda.

– Det var eit veldig samhald mellom arbeidarane, og ei utruleg god stemning, seier han.

Når vi vandrar innover gruvegangen, går vi forbi eit halvanna meter langt boreverktøy som står lent mot veggen. 68 år gamle Skotåm plukkar opp det 40 kilo tunge verktøyet og konstaterer at teknikken framleis sit i kroppen.

Ei gullgruve for Raudt

Dei siste åra har Skotåm sytt for at ei ny stemning har breidd seg i Sulitjelma. I 2019 var det staden i landet der partiet Raudt gjorde det aller best.

Det går ikkje an å forstå Sulitjelma utan å forstå kopargruva som eksisterte frå 1891 til 1991, og på det meste hadde fleire tusen tilsette. Det går heller ikkje an å forstå den sterke posisjonen til Raudt i bygda utan å kjenne historia om då Arbeidarpartiet la ned den statlege gruveaktiviteten.

Raudt går inn i valkampen frå eit rekordhøgt nivå på meiningsmålingane. Ifølge ei undersøking TV 2 la fram måndag, vil 7,5 prosent røyste på partiet i september. Det er dobbelt så mykje som ved førre stortingsval.

I GULLALDEREN: Per-Gunnar Skotåm har vore trufast til Raudt og dets forgjengare i 50 år. I Sulitjelma bur han blant sine eigne, men han håpar også på ei større stortingsgruppe etter haustens val, som kan gje partiet større gjennomslag også i nasjonale saker.

Fråflytting og stagnasjon

Men vi må byrje med byrjinga. I 1910 budde det 2789 menneske i gruvebyen. Gruva var det største industrieventyret i Nord-Noreg og sytte for velstand i regionen. Då gruva forsvann, forsvann folka.

I dag er Sulitjelma ei lita nordnorsk bygd med 372 innbyggjarar, butikk og skule. Fauske kommune, der bygda ligg, står på Robek-lista over kommunar der økonomien er så skakkøyrd at staten har tatt over styringa. Her er det altså at 29 prosent av røystene ved lokalvalet i 2019 gjekk til Raudt.

På lokalbutikken helsar Skotåm på alle han møter. Han er førstekandidat for Raudt i Fauske kommune og sit i både formannskapet og fylkestinget.

– Det er han Per-Gunnar som er grunnen til at eg røystar på Raudt! Han har vore veldig driftig og flink. Og så har Raudt folk som pratar slik at vi forstår kva dei seier, det er klar tale, seier Evelyn Larsen.

Og dei fleste Raudt-veljarane vi treff i Sulitjelma, trekkjer fram partihøvdingen når dei skal forklare kvifor partiet gjer det så bra i bygda. Sjølv trur han det handlar om politikk.

INGEN PÅ JOBB: Utstemplinga etter avslutta arbeidsdag i gruva i Sulitjelma har sidan stenginga i 1991 vore permanent.

– Vi har kjempa for lokalsamfunnet, for å ta vare på tenestene og for at dei svakaste ikkje skal bli råka når kommunen må kutte i pengebruken sin. Fauske er ein av få kommunar som framleis er på Robek-lista, men vi har alltid sagt at det ikkje skal gå utover dei som treng dei kommunale tenestane mest, seier Skotåm.

No helsar folk på han på gata og kjem med smigrande ord, men ein gong var han ein kontroversiell figur i det vesle lokalsamfunnet.

Skotåm er fødd og oppvaksen i Groruddalen i Oslo, men kom til Sulitjelma i 1975 for å jobbe i gruva og drive politikk for det maoistiske partiet AKP (ml). Det var ikkje berre populært, og AKP-aren hamna på lista over tilsette direktøren ville ha vekk frå bedrifta. I dag bur han i den gamle direktørbustaden sjølv.

Frå gruva til direktørbustaden

I mange år var det uaktuelt for dei fleste i Sulitjelma å røyste på partiet av radikaliserte innflyttarar som prata om valdeleg revolusjon, og som peika ut dei mest undertrykkjande regima i verda til ideal.

Både tidene og den venstreradikale rørsla har forandra seg, og Skotåm har vore med på heile reisa.

Akkurat som partiet Raudt sakte, men sikkert har klart å bryte med fortida, har lokalpolitikaren Skotåm gjennom 50 år klart å få stadig meir tillit og truverd hos bygdefolket i Sulitjelma.

Han eig ikkje berre direktørbustaden. Også det storarta hovudkontoret til Sulitjelma Gruber, ein stor og kvit trevilla, er hans. Det same er store delar av det gamle industriområdet utanfor gruva, og tallause gamle gruvemaskiner.

Etter at gruveaktiviteten i Sulitjelma vart lagt ned i 1991, starta Skotåm si eiga bedrift for å drive med tunnelsprenging på vegnettet.

«Vi aksepterer ikkje premissane som ligg i den kapitalistiske økonomien.»

PER-GUNNAR SKOTÅM, RAUDTS FØRSTEKANDIDAT I FAUSKE

På det meste hadde han fem tilsette og stod oppført på skattelistene med fire millionar i inntekt. Finansavisen ringde han fordi dei meinte dei hadde funne ein av dei to bedriftseigarar som var aktive i Raudt.

Men den gamle kommunisten insisterer på at livet som kapitalist ikkje forandra perspektivet hans noko særleg.

– Eg jobba like mykje som dei som eg hadde tilsett, og eg trur ikkje dei følte at eg var heva veldig mykje over dei. Vi var ganske likeverdige, men eg førte rekneskapen og dreiv bedrifta i tillegg.

I dag er industriområdet der Raudt-politikaren ein gong tente gode pengar, lagerplass for den store samlinga hans av industrimaskiner og køyretøy av ulikt slag.

Mellom anna har han teke vare på fleire av dei særeigne hydrauliske lastemaskinene som frakta koparmalm i gruva rundt 1980.

INDUSTRISKATTAR: Per-Gunnar Skotåm eig ein heil del utstyr og gamle maskinar. Han håpar desse ein gong kan få plass på eit museum.

Eit venstrelent distriktsparti

Men det er først og fremst politikk det går i. Kommunestyre, formannskap, fylkesting og anna partiarbeid tek mykje tid.

Skotåm var sjølv med då dei to partia AKP og Raud Valgallianse slo seg saman og stifta Raudt i 2007, og han er glad for framgangen partiet har hatt.

Likevel er han klar på at det er viktig å halde på ein klar politisk profil som er tydeleg til venstre for SV.

– SV er eit venstre-sosialdemokratisk parti. Det som skil oss frå SV, er at vi ønskjer eit heilt anna alternativ for økonomien. Vi aksepterer ikkje premissane som ligg i den kapitalistiske økonomien, og måten den blir styrt på, seier han.

Når det gjeld kva konkret partiet kan få gjennomslag for i Stortinget, meiner Skotåm at det er viktig å ikkje få for høge forventningar.

– Det er eigentleg veldig avgrensa kva eit storting kan få gjennomslag for, for kapitalismen legg klar føringar for økonomien. Så ei stor stortingsgruppe kan også gje ei kjensle av avmakt. I den grad vi kan klare å få gjennomslag for noko i Stortinget, så er det i samarbeid med sterke rørsler og aksjonar i samfunnet, og der er jo Raudt i dag på linje mellom anna med dei som aksjonerer for naturvern og mot rasering av naturen med vindmøller.

«Senterpartiet er ikkje eit venstresideparti, og eg trur mange på venstresida kjem til å bli skuffa dersom dei blir store ved valet.»

PER-GUNNAR SKOTÅM, RAUDTS FØRSTEKANDIDAT I FAUSKE

Er du redd for at partiprofilen skal bli vatna ut dersom Raudt blir eit mykje større parti enn det har vore?

– Nei, eigentleg ikkje. Eg har veldig stor tillit til dei som leiar partiet no, og trua på at dei kjem til å gjere ein god jobb. Eg trur det er veldig viktig å få ei større stortingsgruppe. Det er berre å sjå på kor mykje det har hatt å seie at vi fekk inn Bjørnar Moxnes på Stortinget. Det gir ein heilt anna tyngde og autoritet. Om vi kjem over sperregrensa og får ei gruppe på rundt ti representantar, så kan Raudt bli ei heilt ny politisk kraft i Noreg.

Raudt i Sulitjelma har henta røyster mellom anna på å profilere seg som eit distriktsparti, og som eit parti som står opp for tenestene i utkanten. Det vil kanskje seie at dei konkurrerer med Senterpartiet om røystene.

Skotåm trur folk som røystar på Senterpartiet i distriktet, kan få ein skikkeleg blåmåndag etter valet.

– Senterpartiet er ikkje eit venstresideparti, og eg trur mange på venstresida kjem til å bli skuffa dersom dei blir store ved valet. Lokalt ser vi at Senterpartiet ofte samarbeider til høgre og står for sentralisering.

RUVER OVER GRUVER: Han er eit kjent fjes i Sulitjelma, den lokale partiprofilen for Raudt Per-Gunnar Skotåm.

50 år i politikken si teneste

Når Skotåm skal syne oss samlinga si av gamle gruvemaskiner, tenner han ein brasiliansk sigar.

Han fortel at han byrje å røyke dei for å dempe stresset då nedleggingsspøkelset stod på som verst, og han var klubbleiar for gruvearbeidarane.

Han startar motoren på ein doning frå rundt 1980 som har namnet Wagner ST1000, og motorduren både fyller den store industrihallen og får det til å riste i bakken.

Lasteskuffa kan løfte ti tonn, og køyretøyet er spesiallaga for å ta seg fram i låge og smale gruvegangar.

Skotåm kjøpte det for å ta vare på noko av den unike industrihistoria som har gått føre seg i Sulitjelma over hundre år.

– Folk er veldig opptekne av veldig gamle ting, men dei er ikkje så veldig opptekne av det som berre er litt gamalt. Det går gjerne på skraphaugen.

Skotåm har vore engasjert i det han oppfattar som det same partiet sidan 1969, men er han sjølv ein historisk anakronisme, slik som dei rustne industrimaskinene han samlar på? Eller har han noko å lære vekk til dagens Raudt-leiing? Har dei noko å hente på å sjå til staden der kvar tredje innbyggjar røystar på partiet?

– Om eg har noko å lære vekk, så må det vere «stayer»-evne. Eg har aldri gitt meg, og eg har aldri stukke av. Det har gått mykje opp og ned, men eg har haldt ut og vore aktiv i politikken i meir enn femti år. Det er ein viktig eigenskap, trur eg, seier Skotåm.

Retting 11. august: I den opprinnelege versjonen av saka vart det hevda at Raudt fekk 32 prosent av røystene i Sulitjelma ved valet i 2019. Det riktige talet er 29 prosent.

På heimebane
SERIE

På heimebane

I Klassekampens politiske sommarserie møter me dei politiske partia i den valkrinsen kor dei gjorde det best i førre val.

Git: master, Build env: production, running in production mode, Sanity: production