Du kan bla til neste sideBla med piltastene

Rus: Maria Kjos Fonn skriv hjarteskjerande om misbruk, men set det ikkje i ein større samanheng.

Vi barna på Oslo vest

FORSTÅING: Maria Kjos Fonn sin forteljing er rå og empativekkande. FOTO: ANNIKEN C. MOHR

Tidleg i «Heroin Chic», Maria Kjos Fonn sin andre roman, sitt forteljaren Elise ved kjøkkenbordet og fiklar med ei sprøyte. Ho har vore rusfri i ni månader, har skaffa seg sambuar og studieplass på Musikkhøgskulen, men på eit nettforum har ho lest at det å sette skot med reint saltvatn fungere som ein slags «mild forløsning». Ho går gjennom heile rutina, brenn ein lighter under skeia, ser for seg at det er dopet som koker, strammar eit belte rundt armen, stikk inn nåla. «Og så gråter jeg. Jeg sitter ved kjøkkenbordet og griner. Det er så fjernt, det var så jævlig. Og det er så nærme, det var så godt.»

Scena er hjarteskjerande, fordi den så tydeleg illustrerer kva Elise er redusert til, sjølv såpass lang tid etter avrusinga. Seinare, på middagsselskap hjå venene til den veldig streite sambuaren sin, er ho så utilpass i møte med deira trygge veren i verda at ho flyktar til baderommet og stel sovetablettar frå skapet. Ho forsøker å seie til seg sjølv at ho ikkje har noko å skamme seg over: «Krever det ikke mer å slutte med heroin enn å synge i Operaen? Jeg har reist meg fra rennesteinen. Det er en forbanna heltehistorie.» Så sant som det er sagt, men det får ikkje mindreverdigheitskomplekset til å forsvinne.

«Heroin Chic» står for meg sterkare som forteljing enn som litteratur.

Det er dette som er notidsplanet til «Heroin Chic»: Den snart tjuefem år gamle Elise som strevar med å finne fotfestet som rusfri. Livssoga som ligg bak kjem fram i tilbakeblikk: eit vakkert og høgt elska barn som tidleg utmerkar seg som eit songtalent, som allereie tidleg i ungdomsåra etablerer destruktive vaner for å takle prestasjonspresset – hoppe over måltider, piller som legg lok på kjenslene, «[v]ære sterk og mektig, ved å være skjør og gebrekkelig». I løpet av åra fram mot vaksenalder trappar ho stadig opp, heile vegen til tungt heroinmisbruk.

Som forteljar sirklar Elise seg stadig inn mot det at ho eigentleg ikkje hadde ein grunn til å byrje å ruse seg; heimen hennar var trygg og kjærleg, ingenting var så frykteleg gale, det var hennar eigen motstandskraft det var noko i vegen med. «Det var ikke noen som ødela grensene mine. De bare var ikke der. Det var ingenting der.» Elise skil seg slik frå klassiske karakterar som Christiane F. («Vi barna på Bahnhof Zoo») og, for så vidt, Lena frå «Døden på Oslo S.» Litterært sett er den største gevinsten av å gje Elise ein privilegert bakgrunn moglegheita til å utforske dynamikken mellom ei dotter som krev alt, og ei mor som både er villig til og har midlane til å gje etter for krava. Dette er ein tragedie som skrur seg hardare og hardare til utover i romanen, og det er her «Heroin Chic» er på sitt aller vondaste – og beste.

Samstundes er påstanden om at det ikkje fanst ytre faktorar som dreiv Elise ut i sjølvskading og rusmisbruk underleg, ettersom fleire slike vert skildra: det overdrivne fokuset på å vere flinkast, penast, best, som mora personifiserer i dei tidlegaste tilbakeblikka, for ikkje å snakke om misbruket tenårings-Elise vert utsett for av ein familieven og kordirigent. Det er ikkje eintydig om det er forfattaren Kjos Fonn eller forteljaren Elise som ikkje ynskjer å opne opp for eit meir komplekst samspel mellom arv og miljø, men det er symptomatisk for at Elise i nokså liten grad evner å sette seg sjølv inn i ein større samanheng. Dette er for så vidt realistisk, og i løpet av lesinga av romanen slår det meg fleire gonger at det faktisk er som å lese ein tekst skriven av eit ungt menneske som forsøker å finne eit språk for eigne erfaringar. Dette ikkje sagt for å kollapse skiljet mellom forfattar og forteljar – eit skilje som er uproblematisk å forholde seg til i dette tilfellet – og heller ikkje for å vere unødig streng mot Kjos Fonn sitt språklege uttrykk, som har klare styrker: Det er biletrikt, samstundes som den raske framdrifta og dei mange ufullstendige setningane gjev det ein direkte kvalitet. Rett som det er oppstår ein fin form for poesi, som her: «Å synge barokk. Få plass til en hel verden under tungen. Det brusende, boblende, klirrende. Å la stemmen bre seg ut, som underskjørt etter underskjørt [...]»

Men nivået er ujamt, og vert ikkje minst trekt ned av hangen til oneliners av typen, «Om jeg har et valg? Filosofi er for universitetene, ikke for gata». Eller: «Ektepar ligner hverandre, og jeg og dopet er ikke noe unntak.» Dette er mindre orda til ein erfaren forfattar som evnar å bringe emne og språk opp i ei høgare eining, og meir orda til nokon som tyr til språklege sjablongar i strevet etter å få nokon til å forstå.

Når det er sagt: Skildringane av fornedringane Elise går gjennom, kva det er som driv ho og ekstasane ho opplever, er rå og empativekkande, og sånn sett så skapar ho jo faktisk forståing. At «Heroin Chic» for meg står sterkare som forteljing enn som litteratur, endrar ikkje på den saka at boka vil vere viktig for mange, i all sin augeopnande kraft.

Git: master, Env: production, Sanity: production